Ziyosfera

Bagʻdod

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Бағдод (маънолари).

Бағдод — Ироқнинг пойтахти (1921); Бағдод муҳофазасининг маъмурий маркази. Дажла дарёсининг ҳар икки соҳилида; Марказий ва Жанубий Осиё ҳамда Ўрта денгиз мамлакатларини бирлаштириб турувчи йўллар чорраҳасида. Мамлакатнинг энг катта шаҳри. Аҳолиси 4 млн. киши (1990). Бағдодда араблар (аксарият), курд, арман, турк, яҳудий ва форслар яшайди. Иқлими Ўрта денгиз иқлими; январнинг ўртача температураси 10°, июлники 34°, йилига ўртача 163 мм ёғин ёғади. Бағдодни 762-йил халифа Мансур (754 — 775) Мадинат ас-Салом (Тинчлик шаҳри) номи билан бино қилиб, Аббосийлар халифалиги пойтахтига айлантирган. Бағдод этимологияси тўғрисида бир неча ривоятлар бўлиб, шулардан энг кўп тарқалгани: Бағдод (Доднинг боғи) ва Бут (санам) туҳфаси. ИХ асрда Бағдод хунармандчилик, савдо ва ўрта аср Шарқ маданиятининг маркази бўлган. Бағдодни эронлик бувайҳийлар (945), сал-жуқийлар султони Тўғрулбек (1055) ва мўғул хони Ҳулокухон (1258) босиб олган. 1393 ва 1403-йилларда Амир Темур салтанати таркибига кирган. 1410 — 1508-йилларда Бағдод Қора қўюнли ва Оқ қўюнли кўчманчи туркман хонлари қўл остида бўлди. 1508-йилда Эрон са-фавийлари эғаллаган, 1534-йил эса Усмонли турклар давлатига қўшиб олинди. 1623-йилда Бағдодни Эрон шоҳи Аббос И бўйсундирган. 1638 — 1917-йилларда Усмонли турклар тасарруфида бўлди. ХВИИИ асрда Бағдод Осиёдаги йирик савдо марказларидаи бирига айланди. Биринчи жаҳон уруши даврида Бағдодни Англия қўшинлари босиб олди (1917-йил март), 1920-21-йилларда Англиянинг мандатли ҳудуди таркибида. 1921-58-йиллар Ироқ қироллигининг, 1958-йилдан Ироқ Республикасининг пойтахти.

Бағдод
بَغْدَاد
Метрополис
Flag of Bagʻdod
Байроқ
Official seal of Bagʻdod
Герб
Ниcкнаме(с): 
Тинчлик шаҳри (مَدِيْنَةُ السَّلَام)[1]
Давлат Ироқ
Губернаторлик Бағдод
Асос солинган 30-июл милл.авв 762-йил
Асос солинган Cалипҳ ал-Мансур
Ҳукумат
 • Тури Ҳоким-кенгаш
 • Бағдод шаҳар маслаҳат кенгаши Аммар Моусса Кадҳум
Ҳудуд
 • Умумий 673 км2 (260 сқ ми)
Баландлиги
 34 м (112 фт)
Аҳолиси
 (2024)
 • Умумий 7 921 134[2]
Вақт минтақаси УТC+3 (Араб стандарт вақти)
Почта коди
10001 дан 10090 гача
Веб-сайт аманатбагҳдад.гов.иқ (арабча)
Бағдод

Бағдод — мамлакатнинг транспорцаноат, савдо-молия маркази. Бағдод, автомобил ва ҳаво йўлларининг тугуни. Халқаро аҳамиятга эга аэропорт бор. Йирик дарё порти (четга дон. хурмо, жуп, тери ва бошқа чиқарилади). Мамлакатдаги саноат корхоналарининг (асосан тўқимачилик, кўнчилик, тикувчилик ва озиқ-овқат) 25 %и Бағдод Металлсозлик, кимё, семент саноати, электротехника заводи бор. Ҳунармандчиликда рўзғор асбоблари, заргарлик буюмлари, гилам, поябзал каби маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Бағдод яқини (Дора)да нефтни қайта ишловчи йирик завод бор. Шаҳарда кўплаб замонавий бинолар қурилган. Шаҳарнинг чап соҳилдаги қисмида маъмурий муассасалар, парламент, хукумат бинолари, ўнг соҳилида ишлаб чиқариш корхоналари ва устахоналар жойлашган. Дажлага бир неча йирик кўприк қурилган. Меъморий ёдгорликлардан Зубайда мақбараси (ХИИИ аср), Хон Маржон карвонсаройи (1358 — 59), Аббосийлар саройи (ХИИ-ХИИИ асрлар), Олтин масжид (ХВИ аср) ва бошқа сақланган.

Бағдодда университетлар, Фанлар академияси, Нафис санъат институти (1936), юридик, савдо, тиббиёт, ўқитувчилар коллежлари, кўплаб музейлар, жумладан Ироқ музейи, Араб осори атиқа музейи, кутубхоналар бор.

Этимологияси

Бағдод номининг келиб чиқишининг бир нечта версиялари мавжуд. „Бағдод“ номи милоддан аввалги ИХ асрдаги Оссурия миххат ёзувларида ва шоҳ Навухадназар ИИ (милоддан аввалги ВИ аср) муҳри туширилган Бобил ғиштларида учрайди[3].

Бағдоднинг аҳамияти халифа Абу Жаъфар ал-Мансур томонидан асос солинганидан бери кескин ошган. Халифа шаҳарга Мадинат ас-Салом номини берди, бу арабча „тинчлик шаҳри“ деган маънони англатади. Бу расмий ном ҳисобланган ва тангаларда зарб қилинган, шунингдек бошқа расмий мақсадларда ишлатилган. ХИ асрга келиб, „Бағдод“ номи бутун дунёга машҳур шаҳарнинг ягона номига айланди[4][5].

Бағдод номининг келиб чиқишининг энг кенг тарқалган варианти бу ўрта форс тилидан „баг“ — „худо“ ва „дад“ — „берилган“ сўзларидан келиб чиққан. Бу „Худонинг инъоми“ ёки „Худо томонидан берилган“ деб таржима қилинади[6][7][8][9][10][11]. Буни, ўз навбатида, қадимги форс тилида ҳам учратиш мумкин[12]. Камроқ тарқалган версия бу номни бāгҳ — „боғ“ ва дад — „берилган“ сўзларининг бирикмаси билан боғлайди[13].

География ва иқлими

Бағдод Ироқнинг деярли марказида, Дажла дарёси бўйида, Дияла дарёсининг оғзидан унча узоқ бўлмаган жойда жойлашган. Шаҳар ва унинг атрофидаги об-ҳаво шароитларига субтропик ва О'рта ер денгизи иқлими таъсир қилади. Январ ойида ўртача ҳаво ҳарорати +10 °C, июлда +34 °C атрофида. Йиллик ўртача ёғин 160 дан 180 мм гача. Энг кўп ёғингарчилик декабр-январ ойларига тўғри келади. Ёз майдан октябргача давом этади: бу вақтда Бағдодда жуда иссиқ, қаҳратон об-ҳаво кузатилади (июлда ўртача кундузги ҳарорат +43 даража атрофида), ёмғир жуда кам ёғади. Қиш декабрдан мартгача давом этади. Қишда максимал ҳаво ҳарорати +18 даражадан ошмайди. Қор ёғиши ҳолатлари кузатилган (бу охирги марта 2008-йилнинг январида содир бўлган эди)[14]. 2011-йил 21-январда −1 дан −3 °C гача совуқ об-ҳаво қайд этилган. Бу мутлақ минимал қийматларга яқин.

Май-июн ойларида шимоли-ғарбдан шамол эсади. Бу даврда Бағдод ва унинг атрофида чанг ва қум бўронлари — „хамсин“ тез-тез содир бўлади.

Ўсимликлардан асосан тароқли ўт, хурмо, шўр ўт, қамиш, тол учрайди. Сувда сузувчи қушлар, хусусан, Дажла дарёси қирғоқларида уя қуради (сазан, сўм балиқ ва бошқалар). Пойтахт яқинида майда кемирувчилар ва калтакесаклар учрайди. Шунингдек, кўплаб зарарли ҳашаротлар, айниқса безгак ташувчи чивинлар бор.

Тарихи

Замонавий Ироқ пойтахти ҳудудидаги кичик аҳоли пунктлари, археологик қазишмаларга кўра, мил.авв ХИХ-ХВИИИ асрларда аллақачон мавжуд бўлган.

Бағдод 762-йил 30-июлда Дажла дарёсининг ғарбий қирғоғида ташкил этилган. Шаҳарнинг Аббосийлар давлатининг пойтахти сифатида қурилиши халифа Абу Жафар ал-Мансурнинг фармони билан бошланган[15]. Араб халифалигида ҳокимиятни қўлга киритган аббосийлар пойтахтни Дамашқдан шарққа, ўз тарафдорлари учун таянч бўлиб хизмат қилган Хуросонга яқинроқ кўчиришга қарор қилдилар. Бундан ташқари, янги пойтахт ВИИ-ВИИИ асрларда ўзининг шарқий чегараларини сезиларли даражада кенгайтирган халифаликнинг географик марказига яқинроқ бўлган.

ИХ-Х асрларда Бағдод Яқин Шарқ ҳудудларининг йирик маданий ва иқтисодий марказига айланди. Бу ерда ҳунармандчилик ва бошқа мамлакатлар билан савдо жуда тез ва муваффақиятли ривожланди. Бағдодга Арабистон, Ҳиндистон ва узоқ Европа давлатларидан турли маҳсулотлар ва қимматбаҳо буюмлар етиб келарди. ИХ аср охирида араб олими Ибн Хордодбеҳ томонидан тузилган тарихий ҳужжатларда Бағдод ва ар-рус (рус) савдогарлари ўртасидаги савдо алоқалари қайд этилган. Аббосийлар даврида (ВИИИ-ХИИИ асрлар) Бағдод араб (баъзи манбаларда Бағдод) халифалигининг пойтахти бўлган.

Аббосийлар давлати парчаланганидан кейин шаҳарнинг сиёсий ва маъмурий роли сезиларли даражада пасайди, аммо унинг маданий аҳамияти барча араб мамлакатлари учун жуда муҳимлигича қолди. Бағдод тезда йирик илмий марказ мақомини олди. Бу ерда ХИИИ аср бошларида 30 дан ортиқ кутубхона очилди. 945-йилда шаҳар Буйидлар сулоласи мулки таркибига кирди ва 1055-йилдан Салжуқийлар давлати таркибига кирди.

1258-йилда Хон Ҳулагу бошчилигидаги мўғул босқинчилари Бағдодга бостириб кириб, шаҳарни талон-тарож қилдилар. Бағдод Эрон Ҳулагуид Илхонлиги назоратига ўтди[16].

1356—1411-йилларда Бағдод мўғул Жалоирийлар сулоласининг вилоят маркази бўлган.

ХИВ аср охири, сўнгра ХВ аср бошларида Боғдод барлос ҳукмдори Темурлан томонидан босиб олинади, бунинг натижасида кўплаб шаҳар бинолари вайрон бўлади, қимматбаҳо буюмлар талон-тарож қилинади. 1393-1405-йилларда Бағдод Темур империясининг бир қисмини ташкил этган.

1411-1469-йилларда Бағдод Қорақўюнлулар сулоласининг вилоят маркази бўлган.

1469—1508-йилларда Бағдод Оққўюнлулар сулоласи давлатининг вилояти маркази бўлган.

1508—1523-йилларда Бағдод Сафавийлар сулоласи давлатининг вилоят маркази бўлган.

1523-1529-йилларда Бағдодда курдлар ҳукмронлик қилган.

1529—1534-йилларда Бағдод яна Сафавийлар давлатининг бир вилояти маркази бўлган.

1535-йилда турк-форс уруши пайтида Бағдод Усмонлилар империясига қўшиб олинди.

1624-йилда, навбатдаги турк-форс уруши пайтида Бағдод яна сафавийлар назоратига ўтди, аммо 1638-йилда 40 кунлик қамалдан сўнг у 1917-йилгача бўлган Усмонли империясига қўшилди.

1917-йилда инглиз қўшинлари шаҳарга бостириб кирди ва унинг ҳудудини эгаллаб олди. 1920-йилда инглизлар Ироқда иқтисодий устунликка эришиб, Бағдодни мандатли ҳудуднинг маъмурий маркази деб эълон қилдилар ва 1921-йилда давлат суверенитетини тан олгач, Бағдод Ироқ Қироллигининг пойтахти бўлди. 1923-йилда шаҳарда Ироқ музейи ташкил этилган бўлиб, унда асосан йирик археологик коллексиялар — Қадимги Бобил ва Оссурия тарихий ва маданий ёдгорликлари, Парфия подшолиги, Сосонийлар давлати ҳудудида топилган санъат буюмлари ва бошқалар жойлашган.

1941-йилда фашистлар ва Британияпараст кучлар ўртасидаги қарама-қаршилик даврида шаҳарда қисқа вақт ичида ҳокимият бўшлиғи пайдо бўлди. Бундай вазиятда Фарҳуд номи билан машҳур бўлган қонли погром бўлиб ўтди, унда камида 175 киши ҳалок бўлди ва кўплаб уйлар ёқиб юборилди. Погром урушдан сўнг дарҳол Ироқдан яҳудийларнинг оммавий чиқиб кетишига билвосита сабаб бўлди.

1940—1950-йилларда шаҳарда бир неча бор империалистик ҳукумат сиёсатига қарши оммавий норозилик намойишлари бўлиб ўтди, миллий озодлик ҳаракати авж олди, унга пойтахтнинг минглаб аҳолиси қўшилди. Энг йирик фуқаролик тартибсизликлари 1948, 1949, 1952 ва 1954-йилларда Бағдодда бўлиб ўтган. 1950-йилларнинг ўрталарида Ироқда рўй берган инқилобий воқеалар Ҳошимийлар монархиясининг тугатилишига ва 1958-йил июлида мустақил Ироқ Республикасининг ташкил топишига олиб келди, Бағдод унинг пойтахти деб эълон қилинди. 1960-йилларнинг охири ва 1970-йилларнинг бошларида шаҳарда нефт корхоналаридан ташқари барча саноат корхоналари миллийлаштирилди. 1980-1990-йилларда Форс кўрфазидаги ҳарбий тўқнашувлар (аввал Ироқ ва Эрон, кейинроқ Ироқ ва Қувайт ўртасида) натижасида пойтахтда иқтисодий фаолият жиддийлашган[17].

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ Петерсен, Андреw „Багҳдад (Мадинат ал-Салам)“. Исламиc Арц & Арчитеcтуре (2011-йил 13-сентябр). 2016-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 23-август.
  2. ↑ „Багҳдад Популатион Ливе“. Қаралди: 2024-йил 16-май.
  3. ↑ „Багҳдад, Ирақ“. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-январ.
  4. ↑ „ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟“. Сеэнжеэм.мактооб.cом. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 27-апрел.
  5. ↑ „ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه — Гоогле إجابات“. Эгабат.гоогле.cом. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 27-апрел.
  6. ↑ „3 cивилианс wоундед ин ИЭД аттаcк ин Багҳдад Ирақ“. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-январ.
  7. ↑ „Багҳдад, Ирақ“ (деадлинк). 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-январ.
  8. ↑ „Персиан Гулф Студиэс Cентер“. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-январ.
  9. ↑ „БАГҲДАД и. Бефоре тҳе Монгол Инвасион – Энcйcлопаэдиа Ираниcа“. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-январ.
  10. ↑ (ингл.)(ингл.)[1] Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (2-апрел 2015-йил) Багҳдад наме
  11. ↑ (ингл.)[2] Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (2-апрел 2015-йил) Багҳдад наме
  12. ↑ Гуй Ле Странге, „Багҳдад Дуринг тҳе Аббасид Cалипҳате фром Cонтемпорарй Арабиc анд Персиан“, стр. 10
  13. ↑ (ар.)„ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه - Гоогле إجابات“. Эгабат.гоогле.cом. 2013-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 27-апрел.
  14. ↑ „Лента.ру: Из жизни: В Багдаде впервые за 100 лет выпал снег“. 2008-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 29-январ.
  15. ↑ „Искусство Аравии, Сирии, Палестины и Ирака в Средние века | История архитектури“. тоталарч.ру. 2020-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-феврал.
  16. ↑ Обороной Багдада руководил Сулейман-шах, глава огузского племени Ивэ. См.: В. Минорскй Студиэс ин Cауcасиан ҳисторй. — Лондон, 1953.
  17. ↑ „В это место ни ногой. Назван худший в мире город для проживания“ (ру). Лифе.ру (2019-йил 13-март). Қаралди: 2019-йил 13-март. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bag%CA%BBdod" dan olindi