Bayon

Баён

Баён — арабча сўз бўлиб, “аниқлик”, “равшанлик”, “тавсифлаш”, “ифодалаш” каби маъноларни англатади. Таълим жараёнида баён диктант ва иншо оралиғидаги ижодий ёзма иш тури ҳисобланади. Унда ўқувчи эшитган ёки ўқиган матн мазмунини ўз сўзлари билан ёзма равишда қайта ифодалайди.

Баён ўқувчиларнинг тинглаб тушуниш, хотира, тафаккур ва ёзма нутқ кўникмаларини ривожлантиришда муҳим ўрин тутади. Шунингдек, у ўқувчиларни мустақил иншо ёзишга тайёрлаш воситаси сифатида ҳам хизмат қилади.

Баённинг турлари

Методик адабиётларда баён бир неча мезонларга кўра таснифланади.

Шакли ва мақсадига кўра

Оғзаки ва ёзма баён

Баён оғзаки ва ёзма шаклларда амалга оширилади. Ёзма баён эса ўз навбатида қуйидаги турларга бўлинади:

• Таълимий баён — ўқувчиларга билим ва кўникма беришга қаратилган баён тури.
• Текширув баёни — ўқувчиларнинг эгаллаган билим ва малакаларини назорат қилиш мақсадида ўтказилади.

Ижодий баён

Ижодий баён таълимий баённинг мураккаб турларидан бири ҳисобланади. Унда ўқувчи матнга тасвирий унсурлар қўшади, айрим лисоний топшириқларни бажаради ёки матнни бошқа шахс тилидан қайта баён қилади. Баъзан ўқитувчи бошлаб берган ҳикояни мустақил давом эттириш ҳам ижодий баён таркибига киради.

Ҳажмига кўра

Батафсил баён

Матн мазмунини барча тафсилотлари ва изчиллигини сақлаган ҳолда қайта ҳикоя қилишга асосланади. Бу тур хотирани мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Ихчамлаштирилган баён

Матндаги асосий фикр ва муҳим ўринларни ажратиб олиб, қисқа ва мазмунли шаклда баён қилишни назарда тутади.

Танлама баён

Матннинг фақат маълум бир қисми ёки керакли жиҳатларини танлаб ёзишдан иборат.

Хусусиятига кўра

Хабар ёки сужетли баён

Воқеа-ҳодисалар кетма-кетлигини баён қилишга асосланган оддий ёзма иш тури. Унда шахслар, шаҳарлар, халқ ҳаёти ёки муайян фаолият ҳақида маълумот берилади.

Тавсифий баён

Нарса-буюм, ҳодиса ёки шахснинг ташқи белгиларини батафсил тасвирлашга қаратилган баён тури. Бунда тасвирий воситалардан унумли фойдаланиш талаб қилинади.

Муҳокама баёни

Матндаги асосий фикрларни таҳлил қилиш, сабаб ва оқибатларни мантиқий асослашга қаратилади. Ўқувчи нафақат воқеани баён қилади, балки унга ўз муносабатини ҳам билдиради.

Муаллиф услубини сақловчи батафсил баён

Матнни ёзувчи услубига хос тасвирий воситалар, иборалар ва синтактик қурилмаларни сақлаган ҳолда қайта тиклашни назарда тутади.

Баён ёзиш босқичлари

Баён ёзишда қуйидаги тавсияларга амал қилиш муҳим ҳисобланади:

1. Матнни диққат билан эшитиш ёки ўқиш.
2. Тушунарсиз сўзлар маъносини аниқлаш.
3. Асосий мазмун ва таянч фикрларни ажратиб олиш.
4. Матнни мантиқий қисмларга бўлиб, режа тузиш.
5. Фикрларни изчил ва равон баён қилиш.
6. Ёзилган матнни қайта ўқиб, имло ва тиниш белгиларини текшириш.

Аҳамияти

Баён ўқувчиларнинг ёзма нутқини ривожлантириш, фикрни мантиқий ва изчил ифодалаш, матн билан ишлаш кўникмаларини шакллантиришда муҳим методик восита ҳисобланади. У она тили ва адабиёт дарсларида кенг қўлланилиб, ўқувчиларнинг ижодий тафаккурини ривожлантиришга хизмат қилади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил.