Bayrut
Байрут (арабча: بَيْرُوت) — Ливан Республикасининг пойтахти. Ўрта денгизнинг шарқий соҳилидаги сертепа ярим оролда жойлашган порт. Иқлими субтропик; ёзи иссиқ ва қуруқ. Январнинг ўртача температураси 14°, августники 28°; ўртача йиллик ёғин 900 мм. Аҳолиси 1,5 млн киши (1990, шаҳар атрофи билан).
Байрут
арабча: بيروت | |
|---|---|
|
| |
|
Ниcкнаме(с): Шарқнинг Парижи[1] | |
| Мотто(с): | |
| Координаталари: 33°53′53″Н 35°30′21″Э / 33.89806°Н 35.50583°Э | |
| Давлат |
|
| Губернаторлик | Байрут |
| Ҳукумат | |
| • Губернатор | Марвон Аббуд |
| • Мер | Абдуллоҳ Дарвиш |
| Ҳудуд | |
| • Умумий | 67 км2 (26 сқ ми) |
| Аҳолиси (2017) | |
| • Умумий | тах. 433 249 |
| Вақт минтақаси | УТC+2 |
| • Ёз (ДСТ) | ЭЭТ |
| Ҳудуд коди | +961 (01) |
| ИСО 3166 коди | ЛБ-БА |
Байрут милоддан аввалги ХВИИИ асрда Берута, Берит деб аталган. Миср қўл остида (милоддан аввалги ХВ асргача), сўнгра хеттларга (милоддан аввалги ХИВ аср), оссурияликларга тобе бўлган. 635-йил араб халифалиги таркибига киритилган. Байрутни 1110-йилда салиб юриши қатнашчилари эгаллади. ХИВ-ХВ асрларда мамлуклар қўл остида бўлди. 1516-йилда эса турклар тасарруфига ўтди. Ливан амири Фахруддин ИИ (1584-1635) замонида расман мустақил давлатнинг маркази эди. ХВИИ-ХВИИИ асрларда Байрутни Ливан амирлари ҳамда турк волийлари идора қилди. 1860-йил августда франсузлар босиб олди. 1920-йил 1-сентабрдан франсузлар мандати остида „Улуғ Ливан давлати“, 1926-йилдан Ливан Республикасининг (1943-йил ноябргача франсуз мандати остидаги) маркази. ХХ асрнинг 30-50-йилларида Байрут Ливандаги миллий озодлик ҳаракатининг энг йирик марказларидан бири бўлди. 1943-йилдан мустақил Ливан пойтахти.
Байрут—йирик порт, темир йўл ва автомобил йўллари тугуни. Якин ва Ўрта Шарқҳамда Европа мамлакатларининг транзит савдолари Байрут орқали ўтади. Мамлакатнинг савдомолия маркази. Давлатнинг 60% саноат корхоналари шу ерда жойлашган. Тўқимачилик, трикотаж, кўн, озиқ-овқат (тамаки ва бошқалар), металлсозлик саноати тармоқлари ривожланган. Байрут орқали четга ситрус мевалари, олма, зайтун мойи, хом ипак, жун чиқарилади.
Байрутда меъморий ёдгорликлардан Жоме ал-Умарий масжиди (1291-йилда қайта қурилган), „Сарой масжиди“ (ХВИ аср боши) ва бошқа сақланган. Байрут асосан замонавий шаҳар; кўп қаватли уйлар, меҳмонхона, банк ва бошқа қурилган. Байрут марказида 3 та катта майдон бўлиб, бошқа шаҳарларга борадиган йўллар шу ердан бошланади. Байрутда университетлар, Миллий кутубхона, Катта меъморий музей (санъат тарихи), Сурсок музейи (замонавий санъат), коллежлар ва бошқа бор.
Аҳолиси
Ливанда 1932-йилдан бери аҳолини рўйхатга олиш ўтказилмаган [2], бироқ ҳисоб-китобларга кўра, Байрут аҳолиси 938 940 кишидан [3] 1 303 129 кишигача [4]. Катта Байрут деб аталувчи Байрут агломерациясида эса 2 200 000 киши яшайди [5][6].
Дини
Байрут Ливан ва бутун Яқин Шарқнинг энг космополит ва диний хилма-хил шаҳарларидан бири [7]. Фуқаролар урушидан олдин Байрутнинг маҳаллалари жуда хилма-хил бўлган, аммо можародан кейин улар асосан дин томонидан ажратилган[8]. Шарқий Байрутда асосан насроний аҳоли ва мусулмон озчилик истиқомат қилади, Ғарбий Байрутда эса сунний мусулмонлар кўпчиликни ташкил қилади ва шиа, насронийлар ва друзлар озчиликлар ҳам яшайди [манба керак]. Фуқаролар уруши якунланганидан кейин Байрутнинг шарқи ва ғарбида яшовчи мусулмон ва христианларнинг бир-бири томонга кўчиб ўтиши кузатилди. Байрут аҳолисининг 63 фоизини мусулмонлар, 35 фоизини насронийлар, 1 фоизини друзлар ва 1 фоизини бошқалар ташкил этади [манба керак].
-
Байрут марказида ёнма-ён жойлашган Авлиё Георг Маронит черкови ва Муҳаммад ал-Амин масжиди
-
Байрут марказидаги Авлиё Элиас ва Авлиё Грегорий Иллуминатор собори
-
Байрут марказидаги Авлиё Георгий грек проваслав черкови
-
Байрут марказидаги Маген Авраам синагоги
Никоҳ, ажралиш ва мерос каби оилавий масалалар ҳали ҳам инсоннинг эътиқодини ифодаловчи диний идоралар томонидан ҳал қилинади (Усмонли „миллат“ тизими). Фуқаролик никоҳига чақирувлар диний идоралар томонидан бир овоздан рад этилади, бироқ бошқа давлатда тузилган фуқаролик никоҳлари Ливан фуқаролик органлари томонидан тан олинади.
Этимологияси
Шаҳар милоддан аввалги ХВ асрдан бери маълум. Қадимги миххат манбаларида у Бирута, қадимги юнончада — Ēēрτосс деб аталади. Бу вариантлар семитга асосланган.
Иқлими
Байрут О'рта ер денгизи иқлимига эга, ёзи одатда иссиқ ва қуруқ, қиши эса жуда юмшоқ ва ёмғирли. Байрут қишки ёғингарчиликнинг максимал даражасига эга.
Тарихи
Байрут ҳақида биринчи марта милоддан аввалги ХВ асрда тилга олинган. Шаҳар бугунги Ливан ҳудудининг деярли Ўрта ер денгизи қирғоғининг марказидаги улкан қояли туйнукда қурилган[9][10]. Шаҳар номи қадимги Бирот („қудуқ“) номидан келиб чиққан. Узоқ вақт давомида шаҳар ўзининг кучли қўшнилари Тир ва Сидоннинг „соясида“ эди ва фақат Рим империяси даврида у маълум бир таъсирга эга бўлди ва ўзининг ҳуқуқий мактаби билан машҳур бўлган. Юстиниан кодекси ишлаб чиқилди, кейинчалик у Европа ҳуқуқ тизимининг асосига айланди.
Қадим замонлардан бери шаҳар минтақанинг маданий ва савдо пойтахти сифатида шуҳрат қозонган. Милоддан аввалги ХВИИИ-ХВИИ асрларда Қадимги Миср фир’авнлари аллақачон унинг портларидан фойдаланган. Финикия даврида шаҳар жаҳон савдосида муҳим рол ўйнаган.
Кейинги асрларда Байрут мунтазам равишда Бобил ва Оссурия шоҳларига, (милоддан аввалги И аср) ўлпон тўлаган. Байрут римликлар томонидан ҳарбий колонияга айлантирилган. Рим империясининг гуллаб-яшнаши шаҳарга мисли кўрилмаган ўсиш ва шон-шуҳрат олиб келган. Ўрта ер денгизи соҳилида ва Сурияда Рим маданиятининг марказига айланди.
Милодий 635-йилда Байрут араблар томонидан босиб олинди ва Араб халифалиги таркибига киритилди. 1100-йилда салибчилар, 1516-йилда турклар томонидан босиб олинган, шундан сўнг 1918-йилгача Усмонлилар империяси таркибига кирган[11].
Бу даврда друзлар ҳокимиятида қолди. Унинг мустақил амири Фахр ад-Дин ИИ (1595-1634) Байрутда Европа маданиятини жорий этишга ҳаракат қилди. Хиёнат натижасида шаҳар 1763-йилда турклар қўлига ўтади.
1768-1774-йиллардаги рус-турк уруши пайтида Иван Воинович ва Михаил Кожуховнинг рус отрядлари Байрутга яқинлашди. Қамалдан кейин Байрут таслим бўлди ва қўзғолончи друзлар Россия ҳимоясида деб тан олинди. Рус гарнизони уруш тугагунига қадар Байрутда қўлишган.
1831-40-йилларда шаҳар Миср ҳукмронлиги остида бўлиб, Шарқдаги тўқнашувларда катта рол ўйнаган. Бирлашган Англия-Австрия-Туркия флотининг Суриядаги Муҳаммад Алига қарши ҳарбий амалиётлари айнан 1840-йил 10-14-сентябрда инглиз адмирал Стопфорд эскадрони томонидан Байрутни бомбардимон қилиш билан бошланган. Шаҳарнинг катта қисми вайрон бўлди ва 9-октябрда Сулаймон пошо иттифоқчи кучлар билан Байрутни эгаллаб олди[12].
ХИХ асрда Байрут фавворалар ва қаҳвахоналар жойлашган бозорлар атрофида ташкил этилган одатий „шарқ“ шаҳар эди. Аммо европаликларнинг мавжудлиги (Франсия 1860-йилда Усмонли Бейрутга қўшин юборган, диний қирғинлардан кейин) аллақачон шаҳарга таъсир қила бошлади: кўчалар кенгайди, бозорлар ёпилди[13].
1866-йилда Бейрутдаги Америка университети дастлаб „Сурия протестант коллежи“ сифатида ташкил этилди. Кейин Байрутда хайрия мусулмон мактаблари, Иэсуит университети, Ливан давлат университети ва Байрут араб университети пайдо бўлиб, улар араб дунёсидаги энг йирик таълим муассасаларига айланди. 1920-йилдан 1943-йилгача Байрут Франсия мандати остидаги Ливаннинг пойтахти эди. ХХ асрда у Шарқий Ўрта ер денгизининг интеллектуал, маданий ва савдо марказига айланди. 1943-йилдан мустақил Ливан Республикасининг пойтахти бўлди. Байрутдаги бинолар ҳали ҳам анъанавий „шарқ“ услубида қурилади. Ливан Арт Ноувеау архитектурасининг шаклланишига ҳисса қўшди.
1975-йилда бошланган шафқациз фуқаролар уруши шаҳарга катта вайронагарчиликлар олиб келди, айниқса Байрутнинг тарихий марказига таъсир қилди. Шаҳар икки секторга бўлинган — ғарбий (мусулмон) ва шарқий (христиан) — денгиз бўйидаги маҳаллалардан Бечара Хури кўчаси бўйлаб Плас де Канон орқали Миллий музейгача чўзилган „яшил чизиқ“. Бу ташландиқ ва ёқиб юборилган уйларнинг чизиғи эди, улар снайперлар позициясига айланди. Ливаннинг сўл кучлари ва Фаластин радикаллари гуруҳлари маронит насронийларини шаҳарнинг денгиз қирғоғидаги мода ҳудудларидан Шарқий Байрутга ҳайдаб чиқаришди. 1982-йил 6-июнда Исроил армияси Ливанга бостириб кирди, бу эса Ғарбий Байрутни икки ойлик қамал қилишни бошлади. Байрут сув ва электр таъминотидан маҳрум бўлиб, доимий ўққа тутилган ва бомбардимон қилинган. 1982-йил 8-августда Фаластин қўшинларини Байрутдан эвакуация қилиш тўғрисида келишувга эришилди, шундан сўнг Исроил қўшинлари Ғарбий Байрутга киришди. Фуқаролар уруши фақат 1990-йилда тугади[14][15][16].
Ҳозир шаҳар маркази тикланган. Шаҳар меъморлари кўп қаватли бинолар, савдо мажмуалари ва маданият марказлари билан янги Байрут қурмоқдалар.
2020-йил 4-августда Байрутнинг порт ҳудудида кучли портлаш содир бўлган[17][18][19]. 210 киши ҳалок бўлган ва 6 минг киши жароҳат олган[20][21][22]. 5-август табиий офат қурбонлари хотирасига умумхалқ мотам куни деб эълон қилинди[23].
Галерея
-
Байрут, 1913-йил
-
Байрутнинг ҳаводан ко'риниши, 1970-йил
-
Байрут, 1965-йил
-
Байрут Зорниче
-
Қоялар, Байрут
-
Байрутт, 1919-йил
-
Марказий Байрут
-
Байрут кечаси
Манбалар
- ↑ Cооке, Рачел. „Парис оф тҳе эаст? Море лике Атҳенс он спеэд“. Тҳе Гуардиан (2006-йил 22-ноябр). 2022-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 8-март.
- ↑ „"Лебанон Стате оф тҳе Энвиронмент Репорт", Чаптер 1“. Лебанесе Министрй оф Энвиронмент (2001). 2015-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-июн.
- ↑ „Демограпҳиc Еарбоок 2003“. Унитед Натионс (2003). 2022-йил 9-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-январ.
- ↑ „"Лебанон Стате оф тҳе Энвиронмент Репорт", Чаптер 1“. Лебанесе Министрй оф Энвиронмент (2001). 2015-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-июн.
- ↑ „Қуэстионс & Ансwерс: Wатер Супплй Аугментатион Прожеcт, Лебанон“. Тҳе Wорлд Банк (2014-йил 30-сентябр). Қаралди: 2023-йил 11-май.
- ↑ „Энcйcлопедиа оф тҳе Натионс“. Натионсенcйcлопедиа.cом. 2010-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 11-май.
- ↑ „Ат Беирут Протест, а Реминдер оф Религиоус Диверситй“. Қаралди: 2007-йил 17-ноябр.
- ↑ Кҳалаф, Самир. Лебанон Адрифт: Фром Баттлегроунд то Плайгроунд (эн). Сақи, 28 Май 2012. ИСБН 978-0-86356-834-3.
- ↑ „Ҳисторй — Беирут“. 2009-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган., 999Беирут
- ↑ „Ҳисторй оф Беирут“. 2009-йил 6-январда асл нусхадан архивланган., Лебанон Линкс
- ↑ „Друзе Ҳисторй“. 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Крест над Бейрутом: российская экспедиция в Восточное Средиземноморье 1769-1774 гг. В восприятии сирийских современников. Часть 2. Вторая осада и взятие Бейрута российским флотом“. 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
- ↑ „К востоку от границ, на запад от ностальгии“. 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
- ↑ „Ливан“. 2021-йил 19-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
- ↑ „Ливанская война на фото: как жемчужина Ближнего Востока превратилась в пустошь“. 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
- ↑ „Выжить в Бейруте“. 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
- ↑ „Мощный взрыв в Бейруте: масштабные разрушения, есть погибшие“. ББС Руская служба (04 авг). 2021-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-август.
- ↑ „Глава спецслужбы Ливана считает преждевременным говорить о теракте в порту Бейрута“. ТАСС (4 августа 2020). 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-август.
- ↑ „В Бейруте произошел сильный взрыв“. РБК (04 августа 2020 18:41). 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-август.
- ↑ „Взрыв в Бейруте: не менее 25 погибших, тысячи раненых. Главное“. Медуза (22:02, 4 августа 2020). 2020-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-август.
- ↑ „Реутерс сообщил о не менее 10 погибших при взрыве в Бейруте. Сотни человек ранены“. Дождь (4 августа, 20:33). 2020-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-август.
- ↑ „Число погибших при взрыве в Бейруте превысило 70 человек. Пострадали четыре тысячи человек“. Медуза (01:46, 5 августа 2020). 2020-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-август.
- ↑ „Премьер Ливана объявил 5 августа днем общенационального траура после взрыва в Бейруте“. ТАСС (4 авг, 22:25обновлено 4 авг, 22:39). 2020-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-август.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
- Pages using infobox settlement with possible nickname list
- Pages using infobox settlement with possible motto list
- ZiyoSfera:Manbasiz taʼkidli maqolalar
- Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
- Osiyo mamlakatlari poytaxtlari
- Barcha chala maqolalar
- Chala maqolalar
- Finikiya shaharlari
- Diqqatga sazovor joylar
- Livan shaharlari
- Pages with non-numeric formatnum arguments