Buxoro yahudiylari
Бухоро яҳудийлари (Ўрта Осиё яҳудийлари) — Ўрта Осиёнинг турли шаҳарларида қадимдан яшайдиган этник гуруҳ[1].
| Бухоро яҳудийлари | |
|---|---|
 | |
| Ҳозирги жойлашув ареали ва аҳоли сони | |
|
 Россия:18 | |
| Тил | рус, иброний (Исроил), инглиз тили (АҚШ, Канада, Буюк Британия ва Австралия) ва немис ( Австрия ва Германия), ўзбек |
Бухор яҳудийлари тарихи
Бухоро яҳудийларининг Ўрта Осиёда қачон пайдо бўлганлари мунозарали. Баъзи олимларнинг (М. Занднинг) фикрича, яҳудийлар Ўрта Осиёда милоддан аввалги ВИ асрда пайдо бўлганлар. Яҳудийлар энсиклопедиясида Бухоро ҳудуди Библиядаги Хабар билан, исроилликларнинг ўн пушти сургун қилинган жойлардан бири сифатида тенглаштирилган (милоддан аввалги 722-йил). Археологик тадқиқотларга кўра, яҳудийлар Ўрта Осиёга (Марв, Самарқандга) ИИ—ИВ/В аср ва ВИИИ асрларда келганлар. Ёзма манбаларга кўра эса милоддан аввалги И аср — И асрда Марвга, ВИ— ВИИИ асрларда Хоразмга келганлар. Василий Бартолднинг ёзишича, Х асрда Мовароуннаҳрда яҳудийлар христианларга нисбатан кўпчиликни ташкил қилган. Туделлик сайёҳ Бенжаминнинг (ХИИ аср) маълумотича, Самарқанд шаҳрида 30 минг яҳудий яшаган. Яҳудийларнинг Бухорода бўлишлари тўғрисида илк маълумот ХИИИ асрга тўғри келади.
ХИИ асрнинг иккинчи ярмида Туделлик Бенжамин Самарқанддаги яҳудийлар ҳақида хабар беради, улар самарқандлик яҳудийларнинг жуда катта жамоасини эслатиб ўтадилар[2].
Бухоро яҳудийларининг оилавий афсоналарига кўра, ХИВ аср охири — ХВ аср бошларида яҳудий тўқувчилар Амир Темур томонидан Сабзавор, Шероз ва Бағдоддан Мовароуннаҳрга олиб келинган. Улар кейинчалик маҳаллий яҳудий жамоалари билан аралашиб кетишган. ХВИ асрда Бухоро яҳудийларнинг бош марказига айланган, шу ерда шаҳарда яҳудийлар маҳалласи — „Маҳаллаи кўҳна“ ташкил топган. Бухоро яҳудийлари иудаизм динига эътиқод қилишади. Барча шаҳарларда, яҳудийлар ғуж бўлиб яшаган маҳаллаларда синагогалар бўлган.
Бухоро яҳудийлари атамаси биринчи бўлиб ХВИ асрда пайдо бўлган. Бухоро яҳудийларининг ўтмишдаги умумий сони ҳақида аниқ маълумот йўқ. Инглиз миссионери Волф амир Насруллахон (1827—1860) ҳукмронлиги даврида Бухорода 10 минг яҳудий яшаганлигини кўрсатиб ўтган. Аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, 1926-йилда Ўзбекистон ССРда 18172, 1989-йилда эса 28369, шу жумладан Бухорода 4200 нафар Бухоро яҳудийлари яшаган. Ўзбекистонда Бухоро яҳудийлари, асосан, Бухоро, Самарқанд, Қўқон, Хатирчи, Шаҳрисабз, Андижон, Марғилон, Тошкент шаҳарларида яшайдилар. Бухоро яҳудийлари тили яҳудий-тожик тили бўлиб, тожик тилининг жанубий гуруҳига киради.
1930-йилларнинг бошларидаги сталинча қатағон даврида 1000 га яқин бухоро яҳудийлари ҳибсга олинган, синагогалар, яҳудий мактаблари, театр, музей ва газеталар ёпилган. Бухоро яҳудийларидан адабий эсдаликларнинг машҳур муаллифларидан бири Соломон бен Самуэл бўлган. У 1338-йил Урганчда яҳудий тили луғатини тузган, Моше бен Довуд форсийда поэмалар битган. ХВИИ аср охири — ХВИИИ аср 1-ярмида шоир Юсуф Ягудининг (Моллах Иосиф бен Исаакнинг) „Етти ака-ука“ асари Бухорода машҳур бўлган. Бухоро яҳудийларининг асосий машғулотлари савдо, мусиқашунослик, артистлик, ҳунармандчилик бўлиб, кейинчалик маиший хизмат, педагоглик соҳалари, муҳандис, врачлик касбларини эгаллашган. Бухоро яҳудийлари орасидан фан ва маданиятнинг йирик арбоблари етишиб чиққан: фан докторлари — профессор Й. И. Исъҳоқов, И. А. Калантаров, Б. И. Пинхасов, Н. М. Маллаев; композиторлар — М. Левиев, С. Юдаков; рассомлар — Й. М. Елизаров; Ўзбекистон халқ артистлари — Л. Бобохонов, Б. Давидова, И. Оқилов, М. Ёқубова, М. Шамаева шулар жумласидандир.
СССР қулаб, Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин Ўзбекистон Республикаси Конституцияси барча миллат ва элат вакилларининг тили, урф-одати, анъаналарига ҳурмат билан муносабатда бўлишни, уларнинг ривожланиши учун шароит яратишни кафолатлади. Бухорода 2 синагога, яҳудий тилида ўқитиладиган мактаб ва болалар боғчаси фаолият кўрсатади. Самарқандда „Шофар“ газетаси нашр қилинади (1998). Турли диний маросимлар эркин ўтказилади.
Миграция
.jpg)
1827-йилдан буён маънавий етакчи Юсуф Маман асос солган Ховевей Сион ҳаракатидан биринчи Бухоро яҳудийлари Қуддусга этиб келишди.
1868-йилдан то Биринчи жаҳон урушигача Бухоро вилоятида яшаган 16 минг кишидан 1500 нафари Қуддусга кўчиган.
Россия инқилоби даврида бухоролик яҳудийлар дунёдаги энг яккаланган яҳудий жамоаларидан бири эди.
Россия империясида 1917-йилги инқилобдан кейин 1920—1930-йилларда 4000 га яқин бухоролик яҳудий Афғонистон ва Форс орқали Фаластинга қочиб ўтган. Уларнинг 800 га яқини йўлда ўлдирилган ёки очликдан ўлган.
1970-йилларда Совет Иттифоқини тарк этган 17 минг бухоролик яҳудийнинг 15,5 минги Исроилга, қолганлари АҚШ, Канада ва Австрияга жойлашди.
Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин эмиграция кучайди ва бухоролик яҳудийларнинг катта қисми Исроил, АҚШ, Австрия ва бошқа мамлакатларга кетишди.
СССР парчаланишидан олдин Марказий Осиёда 45 минг бухоролик яҳудий яшаган. Ўзбекистонда ҳали ҳам бир неча минг киши қолган. 500 га яқин Канадада (асосан Торонто, Онтарио ва Монреал, Квебек) яшайди. Тожикистонда деярли бирорта бухоролик яҳудий қолмаган (1989-йилда Тожикистондаги 15 минг яҳудий аҳолига нисбатан). Афғонистонда қолган сўнгги яҳудий Заблон Симинтов 2021-йилда Исроилга эвакуация қилинган.
Мулоқот тиллари
Бухор тили деб аталадиган анъанавий оғзаки тил форс тилининг Самарқанд-Бухор лаҳжасининг бухор-яҳудий хилма-хиллиги ёки тожик тилининг яҳудий лаҳжасидир. Бошқа тиллар: ўзбек ва рус, иброний (Исроилдаги репатриантлар учун). Рус тили бухоро-яҳудий газеталарининг асосий тили бўлиб қолишда давом этмоқда (Тҳе Букҳариан Тимес).
Демографияси
Асосий жамоалар Ўрта Осиё республикаларининг кўпгина шаҳарларида яшашган: Ўзбекистонда — Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Навоий, Хатирчи, Шаҳрисабз, Қарши, Каттақўрғон, Қўқон, Андижон, Марғилон, Фарғона, Тожикистонда — Душанбе, Хўжанд, Қирғизистонда Бишкек, Ўш, Туркманистонда — Марям, Байрамали, Туркманобод ва Керки, шунингдек Қозоғистонда — Чимкент), Тараз, Казалинск ва бошқалар.
Ўрта Осиё аҳолиси бўйича мавжуд статистик маълумотларга асосланиб, бухорилик яҳудийларнинг сонини қуйидагича эканлиги маълум бўлган:
- 1800-йилларнинг охирларида — 16 минг,
- 1910-йилларда — 20 минг,
- 1920-йилларнинг охири — 1930-йилларнинг бошларида — шунингдек, 20 минг,
- 1950-йилларнинг охирида — 25 минг,
- 1960-йилларнинг охири — 1970-йилларнинг бошларида — 30 минг киши.
1970-йилларда СССРни 17 мингга яқин бухоролик яҳудийлар тарк этган.
1979-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Совет Иттифоқидаги бухоролик яҳудийларнинг сони 1980-йилларнинг бошига келиб 40 минг кишини ташкил қилиши кутилган. 1987-йилда дунёдаги бухоролик яҳудийларнинг умумий сони (Исроил ва Ғарбдаги учинчи авлодни ҳисобга олган ҳолда) 85 минг кишини ташкил этган бўлса, шундан 45 мингга яқини Совет Иттифоқида, 32 минг нафари Исроилда ва 3 мингга яқини бошқа мамлакатларда яшаган.
Исроилда бухоролик яҳудийларнинг дунёдаги энг катта жамоаси мавжуд — 150 мингга яқин. 60 000 га яқин бухоролик яҳудийлар АҚШ ва Канадада истиқомат қилади, улардан 50 000 таси Исроилдан кейин энг катта бухоролик яҳудийлар жамоаси жойлашган Ню Ёркда. Бухоролик яҳудийларнинг катта қисми ҳозир Ню Ёркдаги Форест Ҳиллсда яшайди. У ерда инглиз тилида „Тҳе Букҳариан Тимес“ газетаси нашр этилади. Бошқалар Шимолий Американинг турли қисмларида — Аризона, Флорида, Калифорния, Жоржия, Торонто, Монреал ва шу каби жойларда яшайди. Улар яшаган ҳудудлар „Букҳариан Броадwай“ деб аталади[3]. 1999-йил декабр ойида Қуээнс шаҳрида АҚСҲ ва Канада бухорий яҳудийларининг биринчи конгресси бўлиб ўтди. 2007-йилда бухоролик-америка яҳудийлари ўз жамоалари номидан лоббичилик фаолиятини бошлаганлар.
2006-йил бошида Тожикистонда фаолият кўрсатаётган Душанбе ибодатхонаси, шунингдек, шаҳардаги миквеҳ (маросим ҳаммоми), кашрут ва яҳудий мактаблари янги Миллатлар саройи учун жой очиш мақсадида ҳукумат томонидан (жамоатга товон тўламасдан) бузиб ташланди. Халқаро норозиликдан сўнг Тожикистон ҳукумати ўз қароридан қайтганини эълон қилди ва жамоат олдида ибодатхонани ҳозирги жойида қайта қуришга рухсат беришини даъво қилди. Бироқ 2008-йилнинг ўрталарида Тожикистон ҳукумати бутун ибодатхонани вайрон қилиб, Миллатлар саройи қурилишини бошлаб юборди. Душанбе ибодатхонаси Тожикистондаги ягона синагога бўлган ва шу сабабли жамоат ибодат қилиш учун жойсиз қолган. Натижада, Исроил ва АҚШда истиқомат қилувчи тожикистонлик-бухоролик яҳудийларнинг аксарияти тожик ҳукуматига нисбатан ўта салбий қарашда ва кўпчилик бу мамлакат билан бўлган барча алоқаларини узган. 2009-йилда Тожикистон ҳукумати кичик яҳудий жамоаси учун синагогани бошқа жойда қайта тиклаган[4].
Манбалар
- ↑ „БУХОРО ЙАҲУДИЙЛАРИ“. 2022-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-июл.
- ↑ „Книга странствий раби Вениамина“.
- ↑ "Букҳаран Броадwай":
- Фонер, Нанcй. Неw иммигранц ин Неw Ёрк", Cолумбиа Университй Пресс, 2001, ИСБН 978-0-231-12415-7, п. 133. "Синcе тҳе 1970с, море тҳан 35,000 „Букҳаран“ éмигрéс ҳаве cреатед а бустлинг cоммунитй ин Форест Ҳиллс, wитҳ рестауранц, барбершопс, фоод сторес анд сйнагогуэ тҳат тогетҳер ҳаве гивен 108тҳ стреэт тҳе ниcкнаме 'Букҳаран Броадwай'".
- Морел, Линда. „Букҳаран Жеwс ноw ин Қуээнс реcреате тҳеир Суккот мемориэс“, Ж. Тҳе Жеwиш Неwс оф Нортҳерн Cалифорниа (Жеwиш Телеграпҳиc Агенcй), Септембер 20, 2002. „… 108тҳ Стреэт, реcентлй дуббед 'Букҳаран Броадwай,'…“
- Виcтор Wишна, „А Лост Трибе…Фоунд ин Қуээнс“ (Wайбаcк Мачине сайтида Аугуст 21, 2008, санасида архивланган), Сан Диэго Жеwиш Жоурнал, Оcтобер 2003. „Леавинг тҳе бакерй, wе wалк алонг wҳат ҳас беэн дуббед 'Букҳаран Броадwай,' wҳере ан абунданcе оф рестауранц анд гифт шопс сит сиде бй сиде.“
- ↑ „Неw Сйнагогуэ Опенс Ин Душанбе“. РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй. Қаралди: 2017-йил 19-ноябр.
Адабиётлар
- Каганович А. Друз’я поневоле: Россия и букҳарские евреи, 1800—1917. М.: Новое литературное обозрение, 2016.
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Алмеэв Р., Буҳарские евреи, Бухоро, 1998.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |