Chigʻatoy

Чиғатой Эшон ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠶ
Монголиядаги Чиғатой ҳайкали.
Чиғатой улуси
Давомчиси	Қора Хулагу
Туғилиши	22-декабр, 1185-йил
Вафоти	1242-йилда (58 ёшда) Хони чор боғ
Турмуш ўртоғи	Есулун хотун Тоған хотун Севинч хотун
Уй	Боржигин
Отаси	Чингизхон
Онаси	Бўрта хотун
Дини	Тангричилик

Чиғатой (мўғулча: Цагадай; ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠶ Čаɣатай; уйғурча: چاغاتايخان‎‎, Чагҳатай-Хан; хитойча: 察合台, Чáгěтáи; туркча: Çаğатай; форсча: جغتای‎‎, Жағатой (1185-1242) — Чиғатой улуси ҳукмдори (1224—1242). Чингизхоннинг иккинчи ўғли. Онаси Бўрта фужин (хотун) қўнғирот уруғи вакили Дай нўённинг қизи бўлган. Салтанат қонун қоидалари (тўра), удумлар, хусусан, Чингизхон буйруғини истисносиз бажарилишини назорат қилиш унинг зиммасига юклатилган. Чиғатой Чингизхон бошлиқ мўғулларнинг босқинчилик юришларида фаол иштирок этган. 1211-йилда Хитойга қарши ташланган ҳарбий сафарда Чиғатой укалари Ўқтойхон ва Тулу ҳамроҳлигида бир нечта йирик шаҳарларни забт этган. Ўрта Осиёнинг мўғуллар томонидан истило қилинишида фаоллик ва қаттиққўллик кўрсатган Чиғатой Жўжи ва Ўқтой билан бирга Ўтрорни 3 ойлик қамалдан сўнг (1219-йилда) олган. 1220-йил Урганч мудофааси вақтида Чиғатой билан акаси Жўжи ўртасида келишмовчилик юзага чиқади. Оқибатда Чингизхон лашкар қўмондонлигига Ўқтойни тайинлайди. Чиғатой 1221-йилнинг 25-ноябрида Султон Жалолиддин билан бўлган қақшатқич жангда (Синд дарёси бўйидаги жанг) отаси ёнида турган. Чингизхоннинг тангутларга қарши уюштирган ҳарбий сафари чоғида (1227) Чиғатой юртни муҳофаза қилиш ишларига бошчилик қилган.

1224-йил Чингизхон мўғуллар забт этган ерларни ўғилларига мулк тарзида тақсимлаб берган. Шарқда найман қабилалари яшайдиган Олтойдан ғарбда Жайхун (Амударё)гача, Ғулжадан Самарқанду Бухорогача бўлган ҳудудлар Чиғатойга теккан. Унинг қароргоҳи Или дарёси водийсида жойлашган. Чиғатой ўзига тегишли улус бошқарувини аввал Махмуд Ялавочга, 1238-йил Маҳмуд Ялавоч Ўқтой томонидан Пекин губернатори (1254-йилгача) этиб тайинлангач, унинг ўғли Масъуд Ялавочга (1238—89) топширган. Ўзи умрининг охиригача Ўқтой қоон саройида ҳукмдорнинг маслаҳатчиси сифатида фаолият кўрсатган. Чиғатой номи билан унинг улуси Чиғатой улуси, Мовароуннаҳр аҳолиси сўзлашадиган тил эса чиғатой тили деб ном олган.

Яна қаранг

• Чиғатойлар

Адабиётлар

• Рашидаддин, Сборник летописей. Т. 2., М.Л., 1960.
• Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Мирзо Улуғбек Тўрт улус тарихи, Т., 1994.