Ziyosfera

Clements Markham

Клеменц (Клемент) Роберт Маркҳам (шунингдек, Маркҳам); инглизча: Cлеменц Роберт Маркҳам; 1830-йил 20-июл, Стиллингфлеэт — 1916-йил 30-январ, Лондон) — инглиз географи, тадқиқотчиси ва ёзувчиси . 1863-йилдан 1888-йилгача у Қироллик Географик Жамиятининг (РГС) котиби бўлиб ишлади ва кейинчалик яна ўн икки йил давомида жамият президенти бўлиб қолди. Бу лавозимда у асосан Миллий Британия Антарктика экспедициясини (1901-1904) ташкил этишда иштирок этган, шунингдек, Роберт Скоттнинг қутб карерасини бошлашга ёрдам берган. Клеменц Маркҳам Лондон Қироллик жамияти аъзоси ва Ванна ордени рицар қўмондони эди .

Маркҳам денгиздаги фаолиятини Қироллик денгиз флотида курсант сифатида бошлаган. Мидшипман бўлиб, сер Жон Франклиннинг йўқолган экспедициясини қидириш учун юборилган ҲМС Cоллингwоод кемасида Арктикага борди. Кейинчалик Маркҳам Ҳиндистон идорасида географ бўлиб хизмат қилди ва Перу ўрмонларидан синчона меваларини йиғиш ва кейин уларни Ҳиндистонда етиштириш учун мас’ул эди. Англия-Эфиопия урушида Сер Роберт Непиэрнинг Ҳабаш экспедицион кучларида географ бўлиб хизмат қилган ва 1868-йилда Магдала қулашида иштирок этган.

Маркҳамнинг CСC президенти сифатидаги асосий ютуғи қарийб 50-йиллик танаффусдан кейин ХИХ аср охирида Британияда Антарктидани тадқиқ қилишга қизиқишнинг қайта тикланиши эди. Маркҳам Британия миллий Антарктика экспедицияларини қандай ташкил қилиш кераклиги ҳақида кучли, узоқни кўзлаган ва қатъий режаларга эга эди. Маркҳам илмий жамоатчиликнинг муҳим қисмининг эътирозларини енгиб ўтишга муваффақ бўлди ва охир-оқибат ўз режасини тўлиқ амалга оширди. Экспедиция тугаганидан кейинги дастлабки бир неча йил ичида у бошқа тадқиқотчиларнинг ютуқларидан нафратланиб, Скоттнинг денгиздаги карерасини ҳимоя қилишда давом этди.

Маркҳам бутун ҳаёти давомида саёҳатчи ва сермаҳсул ёзувчи бўлиб қолди. Унинг адабий асарлари орасида тарихий очерклар, саёҳат ва экспедиция ҳисоботлари, биографиялар мавжуд. У БГЖ учун кўплаб мақолалар ва ҳисоботлар муаллифи ҳисобланади. У кўплаб жамоат ва академик унвонларга сазовор бўлди ва Клеменц Маркҳам география каби илмий фанга катта таъсир кўрсатганлиги эътироф этилди. Шу билан бирга, унинг кўп ишлари олимлик ва илмий ёндашув эмас, балки чексиз иштиёқ туфайли амалга оширилган деган фикр ҳам илгари сурилган. 1902-йилда Трансантарктика тоғ тизмасидаги тоғга Роберт Скотт томонидан Клеменц Маркем номи берилган. Антарктида соҳилидаги иккита орол ва Янги Гвинея оролидаги дарёлардан бири ҳам Маркҳам номи билан аталади.

Болалик

Клеменц Маркҳам 1830 -йил 20-июлда Ёркшир штатининг Стиллингфлеэт шаҳрида туғилган. У черков руҳонийси, муҳтарам Девид Маркҳамнинг иккинчи ўғли эди. Девид Уилям Маркҳамнинг ўғли, Ёркнинг собиқ архиепископи ва бўлажак қирол Жорж ИВ нинг тарбиячиси эди. Клеменцнинг онаси Каролин Маркҳам эди (Милнер — Ёркширедаги Нун Апплетон Холл баронети сер Уилям Милнернинг қизи[1])

1838-йилда Девид Маркҳам Эссексдаги Колчестер яқинидаги Буюк Хорксли провинсияси шаҳарчаси ректори этиб тайинланди[2]. Бир йил ўтгач, ёш Клеменц Маркҳам мактабга борди: аввал Чеам мактабига, кейинроқ Вестминстер мактабига. У геология ва астрономияга алоҳида қизиқадиган қобилиятли талаба эди. У " чиройли ва мароқли жой " деб таърифлаган мактабда у эшкак эшишга қизиқиб қолди ва Темзадаги пойгаларда тез-тез рул бошқарувчиси сифатида ҳаракат қила бошлади[2].

Ҳарбий-денгиз флоти

ҲМС Cоллингwоод, Маркҳамнинг биринчи кемаси

Курсант

1844-йил май ойида Маркхамни холаси, графиняси Мансфилд адмираллик лордлари контр- адмирал сер Жорж Сеймур билан таништирди. Бола адмиралда яхши таассурот қолдирди ва у тез орада Клеменцга денгиз флоти курсанти бўлишни таклиф қилди. 28-июнда Маркҳам Порцмутга сузиб кетди ва бир неча кундан кейин Сеймурнинг флагман ҲМС Cоллингwоодга қўшилди. Ўша пайтда ҲМС Cоллингwоод Тинч океанида узоқ саёҳатга тайёрланаётган эди, у ерда Сеймур Тинч океани эскадронига қўмондонлик қилиши керак эди[2]. Бу саёҳат деярли тўрт йил давом этди. Саёҳат пайтида Маркҳам тез-тез адмирал ва унинг рафиқаси ва болалари билан бирга кечки овқатга таклиф қилиб турилар эди. Кема 15-декабрда Рио-де-Жанейро ва Фолкленд ороллари бандаргоҳларидаги қўнғироқларни, шунингдек, Жанубий океандаги бўронли ўтишни ўз ичига олган ўтиш жойидан сўнг Тинч океани эскадронининг асосий базаси бўлган Чилидаги Валпараисо портига етиб келди.

Денгиз флоти курсанти Клеменц Маркҳам, 1844-йил

Бир мунча вақт ўтгач, ҲМС Cолингwоод Перу қирғоғидаги асосий порт бўлган Каллаога ўтиб, Маркҳамга унинг кейинги фаолиятида муҳим рол ўйнайдиган муҳим географик маълумотлар берди[2]. Кейинги икки йил ичида ҲМС CолингwооТинч океани бўйлаб саёҳат қилди, Сандвич оролларига (Гавайи), Мексикага, Таитига ташриф буюрди, у ерда Маркҳам франсуз экспансиясига қарши курашган маҳаллий исёнчиларга ёрдам беришга ҳаракат қилди[Прим 1] [2]. У ҳарбий тартиб-интизом билан биринчи марта беадаблик учун ҳарбий инструктор томонидан жазоланганида дуч келди[2]. 1846-йил 25-июнда Маркҳам мидшипман имтиҳонидан ўтди ва гуруҳдаги ўн киши орасида учинчи ўринни эгаллади. Чили ва Перу портларида узоқ тўхташлар Клеменцга испан тилини ўрганиш имконини берди.

Саёҳат охирига келиб Маркҳамнинг интилишлари ўзгарди: У энди денгиз зобити бўлишни хоҳламай, географ ва тадқиқотчи бўлишни орзу қиларди. 1848-йил июл ойида Порцмутга келгач, у отасига денгиз флотини тарк этиш истагини айтди, аммо у уни қолишга ишонтира олди[2]. Ўрта ер денгизидаги қисқа муддатли хизматдан сўнг, Маркҳам бир неча ойни Спитҳеад лангарида ва Ков бандаргоҳида фаолсиз ўтказди, бу эса унинг хизматга қизиқишини янада пасайтирди[2]. Бироқ, 1850-йил бошида Клеменц тўртта кемадан иборат эскадрон сер Жон Франклиннинг[3] бедарак йўқолган экспедициясини кейинги қидириш учун жўнаб кетишга тайёрланаётганини билиб олди. Маркҳам, нуфузли оила аъзолари туфайли ушбу корхонада ўз ўрнини эгаллашга муваффақ бўлди. 1850-йил 1-апрелда у эскадроннинг иккита асосий кемасидан бири бўлган ҲМС Ассистанcе га ўтказилди[2].

Давлат хизматчиси, географ, саёҳатчи

Перуга биринчи саёҳат (1852-1853)

1852-йилнинг ёзида, денгиз мажбуриятларидан озод бўлган Клеменц аллақачон Перуга узоқ сафар қилишни режалаштирган эди, лекин узоқ вақт давомида у отасига улар ҳақида гапиришга жур’ат эта олмади. Девид Маркем ўғлининг ғоясини ёқтирмас эди, аммо отаси ўғлига харажатларни қоплаш учун 500 фунт берди[Прим 2]. Сайёҳ ва географ жуда кўплаб илмий изланишлар олиб борди ва ўзи учун кўплаб географияга доир билимар олди.

Мустамлака давридаги Куско шаҳри, тахминан. 1880-йил

Ҳиндистон ишлари бошқармаси. Никоҳ

1853-йилда отасининг вафотидан сўнг, Маркҳам маошли ишга муҳтож эди ва ўша йилнинг декабр ойида у иш ҳақи билан Британия Ички даромадлар хизматида ишчи котиб бўлиб ишга кирди. У ушбу иш жойдан бўшади ва Ҳиндистон бўлимига ўтиб кетди. У бу ерда иш қизиқарли ва маълумотли эди ва Маркҳам саёҳат қилиш учун етарли вақт ва географияга бўлган қизиқишини қондириш имкониятига эга эди[2].

1857-йил апрел ойида Маркҳам Минна Чичестерга турмушга чиқди, у кейинчалик Перу ва Ҳиндистонга синчона миссиясида унга ҳамроҳ бўлди. Уларнинг ягона фарзанди 1859-йилда туғилган Мария Луиза эди[2] [Прим 3].

Қироллик географик жамияти

Фахрий котиб

1854-йилнинг ноябридаёқ Маркхем Қироллик Географик Жамиятининг аъзоси этиб сайланди, бу тез орада унинг географик манфаатлари марказига айланди. 1863-йилда у фахрий котиб лавозимига сайланди ва ҳаётининг кейинги 25 йилини шу лавозимга бағишлади.

Клеменц Маркҳам Қироллик Географик Жамиятига аъзо бўлганида.

Илмий ишлари ва асарлари

Маркҳам сермаҳсул ёзувчи эди, у бутун умри давомида география билан биргаликда адабий фаолият билан шуғулланган. Унинг биринчи нашр этилган асари, Франклинни қидириш пайтида ҲМС Ассистанcе бўйича саёҳат кундалиги 1853-йилда нашр этилган. 1877-йилда Ҳиндистон ишлари кенгашидаги лавозимидан кетганидан кейин ёзувчи қалами Маркҳамнинг асосий даромад манбаига айланди. ҚГЖ ва бошқа ташкилотлар учун мақолалар ва ҳисоботлардан ташқари, Маркҳам биографиялар, тарихий эслатмалар ва саёҳат ҳисоботларини ёзган. Шунингдек, у испан ва португал тилларидан инглиз тилига кўплаб асарларни таржима қилган, Перу Кечуа тили учун грамматика ва луғат тузган[2].

Унинг библиографиясида қуйидаги асарлар мавжуд:

Манбалар

  1. ↑ Маркем передал повстансам воэнную информацию, которая показалас эму важной: места дислокации в гавани франсузских войск, план расположения орудий, порохових погребов и т. п. 15-летний Маркем тогда не рассматривал это как шпионаж и серёзноэ нарушениэ нейтралитета Великобритании. (Маркҳам А., пп. 63—69)
  2. ↑ Болеэ £ 42 000 по меркам 2012 года. Все переводи здес и далеэ рассчитиваюця по системе РПИ басис пер Меасурингwортҳ „Пурчасинг Поwер оф Бритиш Поундс фром 1245 то Пресент“, МеасурингWортҳ.cом.
  3. ↑ Журналист и биограф Роланд Хантфорд в своэй книге утверждаэт (основиваяс на фразе из дневника Маркема), что Маркем имел гомосексуалную ориэнтацию и бил педерастом, эжегодно посещал Сицилию для „потворствования своим склонностям, не опасаяс уголовного преследования“ (Хантфорд, с. 142).

Адабиётлар

  1. ↑ Баигент, 2006.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Маркҳам А. 1917.
  3. ↑ Cолеман 2007. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Clements_Markham" dan olindi