Dunay

Дунай
Венгрия - Будапешт
Жойлашуви
Давлат	Германия, Австрия, Словакия, Можаристон, Хорватия, Сербия, Руминия, Болгария, Молдова ва Украина

Дунай (рум. Дунăреа, мож. Дуна, олм. Донау, серб. Дунав, словак Дунаж, булғ. Дунав, Дунав, укр. Дунай, лот. Данубиус, Данувиус, қад. юн. Ἴστρος) — Европадаги дарё, уз. жиҳатидан Волгадан кейин 2-ўринда. Узунлиги 2850 км, ҳавзасининг майдони 817 минг км².Германия, Австрия, Словакия, Можаристон, Хорватия, Сербия, Руминия, Болгария, Молдова ва Украина Бошланиш жойи қуйилиш жойидан 678 м баланд. Шварсвалд тоғларининг (Германия) шарқий ён бағридан бошланиб Қора денгизга катта делта ҳосил қилиб қуйилади. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Руминия, Украина ҳудудларидан оқиб ўтади. Дунай оқиш тавсифига кўра юқори, ўрта ва қуйи Дунайга бўлинади. Юқори Дунай (Вена шаҳригача) — тоғ дарёси, чуқур ва тор водийдан оқади. Ўзанининг кенглиги 350 м гача. Ўрта Дунай (Венадан Темир Дарвоза тангисигача) Ўрта Дунай текислигидан оқади. Водийси кенг (5–20 км). Тоғ ва тепаларни кесиб ўтган жойларда тангилар (Венгрия Дарвозаси, Вишеград йўлаги, Темир Дарвоза ва бошқалар) ҳосил қилган. Бу жойларда ўзани 150 м гача торайиб, чуқ. 20–70 м га етади. Дунайнинг Сербия-Руминия чегараси бўйлаб ўтган Жердап деб аталувчи 120 км узунликдаги водийси жуда тор (0,6—1,5 км). Дарёнинг серостона ва тезокар жойларидаги ўзани кемалар ҳаракатини анча қи-йинлаштиради. Қуйи Дунай (Темир Дарво-задан қуйилишигача) Қуйи Дунай текислигидан оқади. Водийсининг кенглиги 7–20 км. Қуйилиш жойидан 80 км юқорида делтаси (майдони 3500 км²) бошланади. Делта қисмида 3 та асосий тармоққа бўлинган.

Дунайнинг режими мураккаб: баҳорда тўлиб оқади, ёз ва кузда тошиб, қишда суви камаяди. Ўртача сув сарфи юқори оқимида 420 м³/сек, ўрта оқимида 1900 м³/сек, қуйилиш жойида 6430 м³/сек. Бир йилда келтирган сувининг ўртача ҳажми 203 км³. Дунай Қора денгизга йилига 120 млн. т. оқизиқ ва минерал моддалар келтиради. Киш со-вуқ келганда 1,5 ойгача музлайди. Дунайнинг 300 ирмоғи бор, шундан 34 тасида кема қатнайди. Энг йирик ирмоқлари: ўнгдан — Инн, Драва, Сава, Морава; чапдан — Морава, Тиса, Олт, Серет ва Прут. Дунайнинг иқтисодий аҳамияти катта. Дарёдан транспорт қатнови, гидроэнергия олиш, суғориш, шаҳар ва саноат марказларини сув билан таъминлашда фойдаланилади, балиқ овланади. 2 та йирик ГЕС (Руминия ва Сербия чегарасида), ГЕСлар каскади (Австрия ва Германияда) бор. Делтасида қамишзор кўп. Регенсбург шаҳридан (Германия) бошлаб Дунайда йил давомида кема қатнайди. Даре бўйида 100 дан ортик. порт, шаҳар ва пристан жойлашган. Энг йириклари: Регенсбург , Вена, Братислава, Будапешт, Белград, Русе, Галац, Измаил ва бошқа

Дунай — халқаро дарё. Дунайда кема катнаш режими ҳақидаги 1948-йилда қабул қилинган конвенсияга кўра кемалар дарёда эркин сузиш хуқуқига эга; Дунайбўйи давлатларидан бошқа давлатларнинг ҳарбий кемалари қатнаши ман этилган; конвенсиянинг бажарилишини назорат қилувчи Дунай комиссияси (барча Дунайбўйи давлатлари аъзо) тузилган.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил