Fors gilami

Mantes gilami, XVI asr, Safaviylar, Luvr.

Gʻiyosiddin Jomiy tomonidan tayyorlangan ovchilik tasviri tushirilgan gilam, jun, paxta va ipak, 1542–1543, Museo Poldi Pezzoli, Milan.

"Schwarzenberg gilami", XVI asr, Islom sanʼati muzeyi, Doha.

Safaviylar davriga oid hayvonlar tasvirlangan gilam, XVI asr, Hamburg sanʼat va sanoat muzeyi.

Yuqorida keltirilgan gilamning bir qismi.

Safaviylar davriga oid Kermon „vaza“ gilamining parchasi, janubi-sharqiy Fors, XVII asr boshlari.

Fors gilami (forscha: فرش ایرانی, farš-e irâni), fors gilamchasi (forscha: قالی ایرانی, qâli-ye irâni) yoki Eron gilami — turli xil amaliy va ramziy maqsadlarda foydalanish, mahalliy savdo hamda eksport uchun Eronda (tarixan Fors davlati deb atalgan) ishlab chiqariladigan ogʻir toʻqimachilik mahsuloti. Gilamdoʻzlik fors madaniyati va Eron sanʼatining ajralmas qismidir. U „gilamlar mintaqasi“ mamlakatlari tomonidan ishlab chiqariladigan Sharq gilamlari guruhiga kiradi.

Fors gilamlari va sholchalari bir vaqtning oʻzida ham koʻchmanchi qabilalar, ham qishloq va shahar hunarmandlari, hamda podshoh saroyi manufakturalari tomonidan toʻqilgan. Binobarin, ular bir-biridan farqli, ammo parallel anʼanalar silsilasini namoyon etadi hamda Eron, qisman Usmonli imperiyasi va bu oʻlkalardagi turli xalqlarning tarixini aks ettiradi. 16-asrda Isfahondagi Safaviylar saroyi manufakturalarida toʻqilgan gilamlar oʻzining nafis ranglari va yuksak badiiy bezaklari bilan dong taratgan boʻlib, bugungi kunda butun dunyo muzeylari va shaxsiy toʻplamlarning koʻrkiga koʻrk qoʻshib turibdi. Ularning naqsh va bezaklari saroy manufakturalari uchun shunday bir badiiy anʼanaga asos soldiki, bu anʼana Fors saltanati davomida, hatto Eronning soʻnggi podsholik sulolasigacha saqlanib qoldi.

Tabriz, Kirmon, Ravar, Nishopur, Mashhad, Koshon, Isfahon, Nain va Qum kabi shahar va viloyat markazlarida toʻqilgan gilamlar oʻziga xos toʻqish uslublari, yuksak sifatli xomashyo, ranglar va naqshlari bilan ajralib turadi. Tabriz singari shahar manufakturalari tanazzul davrlaridan soʻng gilamdoʻzlik anʼanalarini tiklashda muhim tarixiy oʻrin tutgan. Eron qishloqlari va turli qabilalari tomonidan toʻqilgan gilamlar esa nafis juni, yorqin va jozibali ranglari hamda oʻziga xos anʼanaviy naqshlari bilan farqlanadi. Koʻchmanchi va kichik qishloq toʻquvchilari koʻpincha yirik ustaxonalarning badiiy, oldindan puxta rejalashtirilgan naqshlaridan farqli oʻlaroq, dadilroq va baʼzan dagʻalroq bezakli gilamlar tayyorlaydi. Bunday gilamlar Forsning eng asl va anʼanaviy gilamlari sanaladi. Gabbeh gilamlari aynan shu anʼanalar silsilasidagi eng mashhur gilam turidir.

Siyosiy beqarorliklar yoki tijoriy bosimlar natijasida gilamdoʻzlik oʻn yillar davomida bir necha bor tanazzulga yuz tutdi. Ayniqsa, 19-asrning ikkinchi yarmida sunʼiy boʻyoqlarning paydo boʻlishi bu sohaga katta zarar yetkazdi. Gilamdoʻzlik zamonaviy Eron iqtisodiyotida hamon muhim oʻrin tutadi. Bugungi ishlab chiqarish tabiiy boʻyoqlar bilan boʻyash anʼanasining qayta tiklanishi, anʼanaviy qabilaviy naqshlarning qayta joriy etilishi hamda asrlar sinovidan oʻtgan texnika asosida toʻqilayotgan zamonaviy va innovatsion dizaynlarning yaratilishi bilan ajralib turadi. Garchi „fors gilami“ atamasi koʻpincha patli toʻqilgan matolarga nisbatan qoʻllanilsa-da, kilim, sumax kabi tekis toʻqilgan gilamlar va soʻzana kabi kashta tikilgan buyumlar ham fors gilamdoʻzligining boy va serqirra anʼanalarining bir qismidir.

2010-yilda Fors viloyati va Koshon shahridagi „anʼanaviy gilamdoʻzlik mahorati“ YUNESKOning nomoddiy madaniy merosi roʻyxatiga kiritildi.

Tarixi

Gilam toʻqish sanʼatining qachon boshlangani nomaʼlum, chunki gilamlar doimiy ishlatilishi, eskirishi hamda hasharotlar va kemiruvchilar tomonidan yemirilib, yoʻq boʻlib ketishi mumkin. Toʻqima gilamlar, ehtimol, dastlabki pol qoplamalari boʻlgan kigizdan yoki „yassi toʻqish“ deb nomlanuvchi usuldan kelib chiqqan. Yassi toʻqilgan gilamlar patsiz silliq sirt hosil qilish uchun tanda va arqoq iplarini mahkam oʻzaro oʻtkazish orqali tayyorlanadi. Gilam toʻqish usuli keyinchalik rivojlanib, „halqali toʻqish“ deb ataladigan texnikaga aylangan. Halqali toʻqishda arqoq iplari maxsus moslama (reyka) ustidan tortilib, toʻquvchiga qaragan ip halqalari hosil qilinadi. Shundan soʻng moslama olib tashlanib, halqalar yopiq holda qoldiriladi yoki himoya vazifasini oʻtayotgan oʻsha moslama ustida kesiladi. Natijada asl patli gilamga juda oʻxshash gilam paydo boʻladi. Qoʻlda toʻqiladigan patli gilamlar esa iplarni tanda iplariga birma-bir tugib, har bir tugundan soʻng ipni kesib tashlash orqali yaratiladi.