Ingmar Bergman
| Ingmar Bergman | |
|---|---|
.jpg) | |
| Tavalludi |
14-iyul 1918-yil |
| Vafoti |
30-iyul 2007-yil (89 yoshda) Fyoryo,  Shvetsiya |
| Fuqaroligi |
Shvetsiya |
| Faoliyat yillari | 1944 — 2005 |
| Bolalari | 9 |
| Mukofotlari | „Oscar“ mukofoti (1960, 1961, 1982), Irving G. Talberg yodgorlik mukofoti (1971), „Oltin palma novdasi“ (1997) |
Ingmar Bergman (shvedcha: Ernst Ingmar Bergman; 1918-yil 14-iyul, Upsala — 2007-yil 30-iyul, Fyoryo) — shved kino va teatr rejissyori hamda ssenariynavis. Uning filmlari inson ruhiyati va qalbi duch keladigan son-sanoqsiz kurashlarga bagʻishlangan chuqur shaxsiy mushohadalar sifatida taʼriflanadi[1].
Uning eng mashhur asarlari — „Yettinchi muhr“ (1957), „Yovvoyi qulupnay“ (1957), „Persona“ (1966) va „Fanni va Aleksandr“ (1982) — „Sight & Sound“ jurnalining 2012-yilgi barcha davrlarning eng yaxshi filmlari roʻyxatiga kirgan. Bergman filmlari xalqaro miqyosda keng eʼtirof etilib, rejissyor oʻz faoliyati davomida „Oscar“ mukofotlari va koʻplab nominatsiyalariga sazovor boʻladi. Xususan, u nufuzli Irving G. Talberg yodgorlik mukofoti bilan taqdirlangan, uning rejissyorligida suratga olingan uchta shved filmi esa „Eng yaxshi xorijiy film“ nominatsiyasida „Oscar“ mukofoti bilan taqdirlanadi.
Bergman 60 dan ortiq film va hujjatli filmni suratga olgan, koʻpchiligining ssenariysini oʻzi yozgan. Filmlarining aksariyati Shvetsiyada kechgan, 1961-yildan boshlab koʻplari Fårö orolida suratga olingan. Operatorlar Gunnar Fischer va Sven Nykvist bilan ijodiy hamkorlik qilgan. Shuningdek, 170 dan ortiq spektaklni sahnalashtirgan va Stokgolmdagi Qirollik dramatik teatri hamda Myunxendagi Residenztheaterning yetakchi rejissyori boʻlgan.
Biografiyasi
Ernst Ingmar Bergman 1918-yil 14-iyulda Upsalada lyuteran ruhoniy (keyinchalik Shvetsiya qiroli Gustaf V ning ruhoniysi) Erik Bergman va hamshira Karin (qizlik familiyasi Åkerblom) oilasida tugʻilgan[2]. U akasi Dag va singlisi Margareta bilan birga diniy tasvirlar va suhbatlar muhitida ulgʻaygan. Otasi qattiqqoʻl konservativ cherkov ruhoniysi edi, Ingmarni baʼzan jazo sifatida qorongʻi shkafga qamab qoʻyardi. Dindor lyuteran oilasida ulgʻaygan boʻlsada, Bergman sakkiz yoshidayoq eʼtiqodini yoʻqotganini va faqat 1962-yilda, „Qishki yorugʻlik“ filmini suratga olish jarayonidagina bu haqiqat bilan butunlay murosaga kelganini taʼkidlagan. U toʻqqiz yoshida oʻzining qalay askarlarini „sehrli fonus“ (proyektor)ga almashtiradi. Bir yil ichida ushbu oʻyinchoq yordamida oʻz tasavvur dunyosini yaratadi, sahna dekoratsiyalari, qoʻgʻirchoqlar va yorugʻlik effektlarini mustaqil tayyorlab, Strindberg pyesalari asosida qoʻgʻirchoq spektakllarini sahnalashtiradi hamda barcha rollarga oʻzi ovoz beradi.
Oʻsmirligida Palmgren maktabida oʻqigan, maktab yillari baxtsiz kechgan. 1944-yilda uning ssenariysi asosida suratga olingan „Qiynoq“ filmi Shvetsiya maktablari haqida bahs uygʻotgach, maktab direktori Xenning Xokanson xatida Bergmanni „muammoli bola“ deb atagan. Bergman javobida maktabni tizim va muassasa sifatida yoqtirmasligini, bu tanqid oʻz maktabiga emas, barcha maktablarga qaratilganini yozgan[3].
1934-yilda, 16 yoshida u yozgi taʼtilni Germaniyadagi oilaviy doʻstlarining uyida oʻtkazadi va Veymarda boʻlib oʻtgan natsistlar mitingida Adolf Gitlerni oʻz koʻzi bilan koʻradi. Keyinchalik rejissyor oʻzining „Sehrli fonus“ („Laterna Magica“) avtobiografik asarida koʻp yillar davomida Gitlerga xayrixoh boʻlganini va uning gʻalabalaridan quvonganini tan olgan. Biroq, konslagerlar haqidagi dahshatli haqiqat fosh boʻlganida, bu voqeadan qattiq larzaga tushganini bayon etadi[4]. Shvetsiyada ikki marta besh oylik majburiy harbiy xizmatni oʻtagan.
1937-yilda Stokgolm universiteti kollejiga (hozirgi Stokgolm universiteti) sanʼat va adabiyot yoʻnalishiga oʻqishga kirgan. Vaqtining koʻp qismini talabalar teatriga bagʻishlagan va kinoga qattiq ishtiyoqmand boʻlgan. Universitetni tamomlamagan, ammo bir nechta pyesa va opera yozgan, mahalliy teatrda rejissyor yordamchisi boʻlgan. 1942-yilda oʻzining „Kasparning oʻlimi“ pyesasini sahnalashtirish imkoniyatini qoʻlga kiritgan, spektaklni „Svensk Filmindustri“ kompaniyasi vakillari koʻrib, Ingmarga ssenariy ustida ishlashni taklif qilgan. 1943-yilda Else Fisherga uylangan. 1960–1966-yillarda Stokgolmdagi Qirollik dramatik teatriga rahbarlik qilgan, 1977–1984-yillarda Myunxendagi Residenztheaterning rejissyori boʻlgan. Sahnadagi oxirgi ishi — 2003-yilda Bruklin musiqa akademiyasida qoʻyilgan Ibsenning „Arvohlar“ spektakli edi.
Bergman 2003-yilning dekabr oyida kinochilik faoliyatini butunlay yakunlaydi. 2006-yil oktyabrida son suyagi operatsiyasini oʻtkazgan va tiklanish davri ogʻir kechgan. U 2007-yil 30-iyulda uyquda, 89 yoshida vafot etgan[1]. Dafn marosimi 2007-yil 18-avgustda Fyoryo cherkovida yopiq tarzda oʻtgan[5].
Kino faoliyati
Bergmanning kino faoliyati 1941-yilda ssenariylarni qayta yozishdan boshlangan. Birinchi yirik yutugʻi — 1944-yilda Alf Sjöberg rejissyorligida suratga olingan „Qiynoq“ (Hets) filmining ssenariysi, shu filmda u rejissyor yordamchisi ham boʻlgan. „Images: My Life in Film“ kitobida Bergman filmning tashqi sahnalarini suratga olishni oʻzining haqiqiy rejissyorlik debyuti deb taʼriflagan[6]. Filmning xalqaro muvaffaqiyati unga bir yildan keyin birinchi marta rejissyorlik qilish imkonini bergan. Keyingi oʻn yil ichida u oʻn ikkitadan ortiq film yozib, suratga olgan, ular orasida „Qamoqxona“ (1949) hamda ikkalasi ham 1953-yilda chiqqan „Qipiq va yaltiroq“ va „Monika bilan yoz“ filmlari bor.
Bergman birinchi marta jahon shuhratiga „Yoz kechasining tabassumlari“ (1955) bilan erishgan, bu film Cannes kinofestivalida „Eng yaxshi poetik hazil“ mukofotini olgan va „Oltin palma novdasi“ga nomzod boʻlgan. Undan keyin 1957-yilda bir-biridan oʻn oy farq bilan „Yettinchi muhr“ va „Yovvoyi qulupnay“ filmlari suratga olingan va ommaga namoyish etilgan, birinchisi Cannes kinofestivalida hakamlar hayʼatining maxsus mukofotini olgan va „Oltin palma novdasi“ga nomzod boʻlgan, ikkinchisi esa Bergman va bosh rol ijrochisi Victor Sjöström uchun koʻplab mukofotlar keltirgan. 1960-yillar boshidan hayotining katta qismini Fårö orolida oʻtkazib, shu yerda bir necha film suratga olgan.
1960-yillar boshida u eʼtiqod va Xudoning mavjudligiga boʻlgan shubha mavzusiga bagʻishlangan uchta film — „Oynadagidek“ (1961), „Qishki yorugʻlik“ (1963) va „Sukunat“ (1963) trilogiyasini yaratadi. Operator Sven Nykvist bilan birga „Qichqiriq va pichirlashlar“ (1972) filmida toʻq qizil rang uygʻunligidan foydalangan, film „Oscar“ mukofotiga eng yaxshi film nominatsiyasida nomzod boʻlgan. Bibi Andersson va Liv Ullmann ishtirokidagi „Persona“ (1966) filmlarini Bergman eng muhim ishlari qatoriga kiritgan, juda eksperimental boʻlib, koʻp mukofot olmagan boʻlsada, uning durdonasi hisoblanadi. Shu davrda u Shvetsiya televideniyesi uchun ham ishlagan, „Nikoh sahnalari“ (1973) va „Sehrli nay“ (1975) shular jumlasidandir.
1976-yil 30-yanvarda Stokgolmdagi Qirollik dramatik teatrida Strindbergning „Oʻlim raqsi“ ustida mashq qilayotgan paytda Bergmanni fuqaro kiyimidagi ikki politsiyachi soliq toʻlashdan boʻyin tovlashda ayblab hibsga olgan. U sharmandalikdan ruhiy inqirozga uchrab, chuqur tushkunlik holatida kasalxonaga yotqizilgan. Maxsus prokuror 23-mart kuni ayblovni bekor qilgan va qoʻzgʻalgan ish uchun huquqiy asos yoʻqligini aytgan. Shunga qaramay, Bergman Shvetsiya Bosh vaziri Olof Palme va kino sohasi rahbarlarining iltimoslariga qaramasdan, Shvetsiyada boshqa ishlamaslikka ahd qilgan, Fårö orolidadagi studiyasini yopgan va oʻz ixtiyori bilan Gʻarbiy Germaniyaning Myunxen shahriga ketgan. U yerda boʻlgan vaqtidau „Ilon tuxumi“ (1977), Buyuk Britaniya va Norvegiya hamkorligida suratga olingan hamda bosh rollarni Ingrid Bergman va Liv Ulman ijro etgan „Kuz sonatasi“ (1978), shuningdek, „Qoʻgʻirchoqlar hayotidan“ (1980) badiiy filmlarini yaratadi.
„Fanni va Aleksandr“ (1982) filmi uchun vaqtincha vataniga qaytgan, bu filmni oxirgisi deb eʼlon qilib, keyin teatrga eʼtibor qaratishini aytgan. Keyin bir necha ssenariy yozgan va televizion filmlar suratga olgan, ularning baʼzilari keyinroq kinoteatrlarda ham namoyish etilgan. Oxirgisi — „Nikoh sahnalari“ning davomi „Sarabanda“ (2003) — 84 yoshida suratga olingan.
Filmografiyasi
| Yil | Film nomi | Asl nomi | Izoh |
|---|---|---|---|
| 1944 | „Qiynoq“ | Hets (Torment) | ssenariy mualifi va rejissyor yordamchisi (rejissyor Alf Syoberg) |
| 1949 | „Qamoqxona“ | Fängelse (Prison) | |
| 1953 | „Qipiq va yaltiroq“ | Gycklarnas afton (Sawdust and Tinsel) | |
| 1953 | „Monika bilan yoz“ | Sommaren med Monika (Summer with Monika) | |
| 1954 | „Sevgi saboqi“ | En lektion i kärlek (A Lesson in Love) | |
| 1955 | „Yoz kechasining tabassumlari“ | Sommarnattens leende (Smiles of a Summer Night) | Cannes kinofestivalida „Eng yaxshi poetik hazil“ mukofoti |
| 1957 | „Yettinchi muhr“ | Det sjunde inseglet (The Seventh Seal) | Cannes kinofestivalida hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti |
| 1957 | „Yovvoyi qulupnay“ | Smultronstället (Wild Strawberries) | |
| 1958 | „Sehrgar“ | Ansiktet (The Magician) | |
| 1958 | „Hayot yoqasida“ | Nära livet (Brink of Life) | Cannes kinofestivalida eng yaxshi rejissyor |
| 1960 | „Bokira bulogʻi“ | Jungfrukällan (The Virgin Spring) | „Oscar“ (eng yaxshi xorijiy film) |
| 1961 | „Oynadagidek“ | Såsom i en spegel | „Oscar“ (eng yaxshi xorijiy film) |
| 1963 | „Qishki yorugʻlik“ | Nattvardsgästerna (Winter Light) | |
| 1963 | „Sukunat“ | Tystnaden (The Silence) | |
| 1964 | „Bu ayollarning hammasi“ | För att inte tala om alla dessa kvinnor (All These Women) | |
| 1966 | „Persona“ | Persona | |
| 1968 | „Boʻri vaqti“ | Vargtimmen (Hour of the Wolf) | |
| 1968 | „Uyat“ | Skammen (Shame) | |
| 1969 | „Annaning ehtirosi“ | En passion (The Passion of Anna) | |
| 1971 | „Teginish“ | Beröringen (The Touch) | Ingmar Bergmanning birinchi inglizcha filmi |
| 1972 | „Qichqiriq va pichirlashlar“ | Viskningar och rop (Cries and Whispers) | „Oscar“ mukofotiga eng yaxshi film nominatsiyasida nomzod |
| 1973 | „Nikoh sahnalari“ | Scener ur ett äktenskap (Scenes from a Marriage) | Televizion serial |
| 1975 | „Sehrli nay“ | Trollflöjten (The Magic Flute) | Televizion film-opera |
| 1976 | „Yuzma-yuz“ | Ansikte mot ansikte (Face to Face) | |
| 1977 | „Ilon tuxumi“ | The Serpentʼs Egg | |
| 1978 | „Kuz sonatasi“ | Höstsonaten (Autumn Sonata) | Britaniya–Norvegiya koproduksiyasi |
| 1980 | „Qoʻgʻirchoqlar hayotidan“ | Aus dem Leben der Marionetten (From the Life of the Marionettes) | Britaniya–Gʻarbiy Germaniya koproduksiyasi |
| 1982 | „Fanni va Aleksandr“ | Fanny och Alexander (Fanny and Alexander) | „Oscar“ (eng yaxshi xorijiy film) |
| 2003 | „Saraband“ | Saraband | „Nikoh sahnalari“ning davomi, Bergmanning oxirgi ishi |
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Rothstein, Mervyn. „Ingmar Bergman, Master Director, Dies at 89“. The New York Times (2007-yil 30-iyul). Qaraldi: 2007-yil 31-iyul.
- ↑ Steene, Birgitta. Ingmar Bergman: A Reference Guide. Amsterdam University Press, 2005-01-01 — 23, 33-bet. ISBN 978-90-5356-406-6.
- ↑ Gado, Frank. The Passion of Ingmar Bergman. Duke University Press, 1986 — 59-bet. ISBN 0-8223-0586-0.
- ↑ „Bergman admits Nazi past“. BBC News (1999-yil 7-sentyabr). Qaraldi: 2022-yil 14-may.
- ↑ „Bergman was buried in a quiet ceremony“. BBC News (2007-yil 18-avgust). Qaraldi: 2010-yil 5-yanvar.
- ↑ Bergman, Ingmar. Images: My Life in Film. Arcade Publishing, 2011. ISBN 978-1-61145-041-5.