Katmandu
Катманду — Непал пойтахти. Мамлакатнинг иқтисодий ва маданий маркази. Багҳмати дарёси соҳилида, 1360 м баландликда жойлашган. Иқлими муссонли, тропик тоғ иқлими, июлнинг ўртача температураси 24,5°, январники 18,3°. Йиллик ёғин 1400 мм. Тез-тез зилзила бўлиб туради. Аҳолиси шаҳар атрофи билан 420 минг кишидан зиёд (1990-йиллар ўрталари).
Катманду
काठमाडौँ | |
|---|---|
Пойтахт шаҳар | |
| Ниcкнаме(с): | |
|
Мотто(с): непалча: सांस्कृतिक सहर, काठमाडौं महानगर | |
| Мамлакат |
|
| Вилоят | Багмати |
| Туман | Катманду |
| Асос солинган | Манжушри |
| Ҳукумат | |
| • Тури | Маёр-кенгаш ҳукумати |
| • Жойлашув о'рни | Катманду Метрополитан ҳукумати |
| • Мери | Бален Шаҳ (Инд.) |
| • Ҳоким о'ринбосари | Сунита Дангол (УМЛ) |
| • Ижрочи директор | Прадеэп Парияр[3] |
| Ҳудуд | |
| • Пойтахт шаҳар | 49,45 км2 (1 909 сқ ми) |
| • Метро | 899 км2 (347 сқ ми) |
| Баландлиги | 1 400 м (4 600 фт) |
| Аҳолиси (2021) | |
| • Пойтахт шаҳар | 856 767 |
| Вақт минтақаси | УТC+05:45 (Непал стандарт вақти) |
| Почта коди |
44600 |
| Ҳудуд коди | 01 |
| Веб-сайт | катҳманду.гов.нп |
Катмандуга 724-йилда асос солинган, дастлаб Кантипур деб аталган. Катманду номи ХВИ аср охирида қурилган Кастамандап ибодатхонаси номидан олинган. Катманду ХИИ-ХВИИИ аср ўрталаригача ҳозирги Непал худудида мавжуд бўлган турли князликларнинг пойтахти бўлиб келди. 1769-йилдан Непал давлатининг пойтахти.
Катманду — транспорт йўлларининг муҳим тугуни. Ҳаво йўллари орқали Непалнинг бошқа шаҳарлари, шунингдек, Ҳиндистон, Бангладеш, Мянма, Таиланд билан боғланган. Енгил ва озиқ-овқат саноатлари ривожланган. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишловчи корхона кўп, ҳунармандчилик корхоналари ва устахоналар ҳам бор. Бадиий ўймакорлик ва заргарлик буюмлари тайёрланади. Тўқимачилик, кўн поябзал, ремонт-механика, кулолчилик корхоналари, ғиштчерепица заводи ва б. мавжуд. Университет, коллежлар, Қироллик академияси, Миллий, Марказий кутубхоналар, Миллий театр ва музей, госпитал ва бошқа бор.
Катманду — Буддизм дини марказларидан. Меъморий ёдгорликлари: Катх Мандир (Кастамандап) пагодаси (1596), сарой ва ибодатхоналар мажмуи (ХВ-ХВИИИ асрлар), сарой (ХХ аср), Бҳисмена минораси (1834) ва б. Шаҳар яқинида Бодхнатх ступаси ва Сваямбхунатх меъморий-скулптура мажмуаси (мил. ав. ИИИ аср), Пашупатинатх ибодатхона мажмуаси (ХИИИ аср) сақланган[5].
Этимологияси
Катманду шаҳри Дурбар майдонида жойлашган Кастҳамандап ибодатхонаси шарафига номланган. Санскрит тилидан таржима қилинган Кастҳа (काष्ठ) со'злари "дарахт" ва Мандап (/मण्डप) "бошпана" деган ма'нони англатади. Мару Сатал номи билан ҳам танилган ушбу ма'бад 1596-йилда қирол Лакшми Нарсингҳ Малла томонидан қурилган. Икки даражали структура темир михлардан фойдаланмасдан бутунлай ёг'очдан ясалган. Афсонага ко'ра, ибодатхона қурилишида ишлатиладиган барча ёг'очлар битта дарахтдан олинган[6].
Ўрта асрларда шаҳар Кантипур (кāнгāī) номи билан ҳам танилган. Бу ном ҳам икки санскрит со'зидан олинган - канти ва пур. "Канти" ма'буда Лакшмининг исмларидан бири бо'либ, "пур" жой деган ма'нони англатади[7].
Нюарлар орасида Катманду Ен Деса (येँ देश) номи билан машҳур. "Ен" Ямбу (यम्बु) нинг қисқартмаси бо'либ, дастлаб Катмандунинг шимолий қисмига тегишли бо'лган исм[8].
Тарихи
Катмандуда олиб борилган археологик қазишмалар бу ерда қадимий сивилизация мавжудлигини тасдиқлайди. Бу ердан топилган энг қадимги ҳайкал милодий 185-йилга тўғри келади[9] . Дҳандо Чаитияда олиб борилган қазишмалар пайтида 2000-йилдан ортиқроқ эканлиги тахмин қилинаётган Браҳми ёзувлари бўлган ғишт топилди. Тошларга ўйилган ёзувлар Непал тарихи ҳақида муҳим маълумот манбаи ҳисобланади.
Антик даври
Катманду тарихининг қадимий даври афсона ва ривоятларда тасвирланган. Сwаямбҳу Пуранага кўра, замонавий Катманду ўрнида Нагдаха деб номланган кўл бор эди. Кўл Манжушри томонидан қуритилган, у Манжушрипаттан деб номланган шаҳарга асос солган ва Дхармакарани қуриган ҳудуднинг ҳукмдори этиб тайинлаган[10][11][12].
Ўрта асрлар Лиқчавийлар сулоласи ҳукмдорлари қўшилишидан олдинги давр (тахминан эрамизнинг 400-йиллари) ҳақида жуда кам маълумотлар сақланиб қолган. Непал монархлари (Гопалраж Вансавали) шажарасига кўра, Ликчавалардан олдин Катманду водийсининг ҳукмдорлари гопаллар, маҳиспаллар, аабҳирлар, кираталар ва сомаваншилар бўлган. Кирата сулоласи Яламбер томонидан асос солинган. Кират ҳукмронлиги даврида эски Катмандунинг шимолий қисмида Ямбу номли аҳоли пункти пайдо бўлган. Баъзи Хитой-Тибет тилларида Катманду ҳали ҳам Ямбу деб аталади. Худди шу даврда замонавий шаҳарнинг жанубий қисмида Енгалга асос солинган. Кират сулоласининг 7- ҳукмдори Житедасти даврида буддист роҳиблар Катманду водийсига кириб, Санкху ўрмон монастирига асос солган.
Ўрта асрлар даври
ИВ-В асрларда ликчавалар Катманду водийсига Ҳинд-Ганга текисликларидан етиб келган. Киротларни мағлуб этиб, янги ҳукмрон сулолага асос солдилар. Худди шу даврда, Лорд Вирудҳака томонидан Лимбинида уюштирилган геноциддан қочиб, Шакяс шимолга Ямбу ва Енгалга (Ланжагвал ва Манжупаттан) кўчиб ўтди ва Катмандуда биринчи доимий Буддист монастирига асос солди. Улар келганидан кейин Ямбу Колиграм, Енгал эса Дакшим Колиграм деб атала бошланди[13][14].
Катмандунинг ўзи 723-йилда Ликчавлар сулоласининг ҳукмдори Гунамакадева томонидан ташкил этилган бўлиб, у Колиграм ва Дакшим Колиграмни бирлаштирган. Шаҳар Манжушрининг қиличи Чандраҳраса шаклида қурилган. Катманду Ҳиндистон ва Тибет ўртасидаги транзит савдосида муҳим рол ўйнаган. Савдо алмашинуви фаол маданий ўзаро муносабатларга ҳам олиб келди. Бу даврда Катманду водийсининг туб аҳолиси бўлмиш неварлар санъати водий ичида ҳам, ташқарисида ҳам кенг талабга эга бўлди. Неwар рассомлари водий ташқарисидаги ибодатхоналарни бўяш учун кенг қўлланган[15].
- Катманду
Манбалар
- ↑ „Эхплоринг тҳе Cитй оф Темплес | Катҳманду Валлей | Блог“.
- ↑ „Алл Абоут Катҳманду“ (2022-йил 1-феврал). 2023-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-май.
- ↑ „Чиэф Административе Оффиcер оф Катҳманду Метрополитан Cитй“. 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
- ↑ „Арчивед cопй“. cбс.гов.нп. 2022-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-феврал.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ „Интродуcтион“. Катҳманду Метрополитан Cитй, Говернмент оф Непал. 2011-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 12-декабр.
- ↑ Киркпатриcк, Cолонел. Ан Аccоунт оф тҳе Кингдом оф Непаул. Лондон: Wиллиам Миллер, 1811. пп. 159, 162—163.
- ↑ „Cонтрибутионс то Непалесе Студиэс“. CНАС, Трибҳуван Университй (1983-йил 1-декабр). 2014-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 28-июл.
- ↑ „सुस्त उत्खनन » पुरातत्व » सम्पदा :: नेपाल ::“. Экантипур.cом (2010-йил 9-июн). 2010-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-январ.
- ↑ „Ҳисторй“. Говернмент оф Непал. 2019-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 12-декабр.
- ↑ „Ҳисторй:Анcиэнт Непал“. Неw Травелс анд Тоурс Лтд. 2009-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 18-декабр.
- ↑ Апр, Wед „Артиcле:झीसं पत्याः यानाच्वनागु अन्धविश्वास – Аутҳор:विपेन्द्र महर्जन Непалмандал“. Непалмандал.cом (2010-йил 21-апрел). 2012-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-январ.
- ↑ „А Шорт Ҳисторй оф Санскрит Буддҳист Манусcрипц“. Дсбcпрожеcт.орг. 2013-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-ноябр.
- ↑ „Катҳманду Метрополитан Cитй“. Катҳманду.гов.нп. 2012-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-ноябр.
- ↑ „Ража Гунакамадева (Непалесе леадер) — Энcйcлопедиа Британниcа“. 2014-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 27-июн.
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |