Kavkaz

Кавказ — бу географик минтақа ҳисобланиб, Евроосиёдаги тоғли минтақа, Шарқий-Европа пасттекислигининг жанубида яъни Европа ва Осиё қитъаларининг чегарасида жойлашган. Ғарбдан Қора денгиз, шарқдан Каспий денгизи минтақани ўраб олган.
Европанинг энг баланд тоғи ҳисобланган Россиядаги Элбрус тоғи Ғарбий Кавказда жойлашган[1]. Жанубда Кичик Кавказга Жавахети платоси ва бир қисми Туркияда бўлган Арманистон тоғлари киради[2].
Кавказ Шимолий Кавказ ва Жанубий Кавказга бўлинади, лекин Ғарбий Кавказ ҳам Шимолий Кавказ ичида алоҳида географик макон сифатида мавжуд. Шимолдаги Катта Кавказ тоғ тизмаси асосан Россия ва Грузия, шунингдек, Озарбайжоннинг энг шимолий қисмлари томонидан тақсимланади. Жанубдаги Кичик Кавказ тоғ тизмасини бир қанча мустақил давлатлар, асосан Арманистон, Озарбайжон ва Грузия эгаллаган, бироқ Туркиянинг шимоли-шарқида, Шимолий Эрон ва ўзини ўзи эълон қилган Арцах Республикасининг бир қисмигача чўзилган.
Минтақа ўзининг тил хилма-хиллиги билан машҳур[3]: ҳинд-европа ва туркий тиллардан ташқари, картвел, шимоли-ғарбий кавказ ва шимоли-шарқий Кавказ тил оилалари минтақанинг туб аҳолисидир.
Кавказда тан олинмаган ва қисман тан олинган давлатлар ҳам бор: Абхазия Республикаси, Тоғли Қорабоғ Республикаси ва Жанубий Осетия. Туркия ўзининг шарқий минтақаларини ҳам Кавказ минтақасига тегишли деб ҳисоблайди[4].
Кавказдаги давлат ва регионлар
Арманистон
Грузия
Абкҳазиа Абхазия (қисман тан олинган)- Жанубий Осетия (қисман тан олинган)
Озарбайжон
- Тоғли Қорабоғ Республикаси (тан олинмаган)
Россия
Жанубий Кавказ давлатларининг умумий статистикаси
| Арманистон | Озарбайжон | Грузия | Умумий | |
|---|---|---|---|---|
| Герби | — | |||
| Байроғи | — | |||
| Пойтахти | Ереван | Боку | Тбилиси | — |
| Мустақиллик куни | — | |||
| Сиёсий тизим | Парламент республикаси | Ярим президентлик республикаси | Парламент республикаси | — |
| Парламент | Азгайин Зҳогҳов | Милли Мажлис | Грузия парламенти | — |
| Ҳозирги президенти | Ваҳагн Кҳачатурян | Илҳом Алиев | Саломе Зоурабичвили | — |
| Аҳолиси (2020) | ||||
| Майдони | 29,743 км2 (11,484 кв ми) | 86,600 км2 (33,400 кв ми) | 69,700 км2 (26,900 кв ми) | 186,043 км2 (71,832 кв ми) |
| Аҳоли зичлиги | 101.5/км2 (263/сқ ми) | 115/км2 (300/сқ ми) | 53.5/км2 (139/сқ ми) | 90/км2 (230/сқ ми) |
| Сувли майдони % | 4.71% | 1.6% | 3.2% | |
| ЯИМ (номинал) умумий (2019) | $13.444 миллиард | $47.171 миллиард | $15.925 миллиард | $76.540 миллиард |
| ЯИМ (номинал) аҳоли жон бошига (2019) | $4,528 | $4,689 | $4,289 | $4,571 |
| Ҳарбий бюджет (2020) | $634 миллион | $2.267 миллиард | $290 миллион | $3.191 миллиард |
| Гини индекси | 34.4 (2018) | 28.6 (2018) | 36.4 (2018) | — |
| Инсон тараққиёти индекси | 0.760 (Юқори) | 0.754 (Юқори) | 0.786 (Юқори) | — |
| Интернет белгиси | .ам | .аз | .ге | — |
| Телефон коди | +374 | +994 | +995 | — |
Этимологияси
„Кавказ“ (номининг келиб чиқиши ҳозирча аниқланмаган, эҳтимол у Қора денгизнинг жанубий соҳилида қадимда яшаган „Кавказ“ халқининг номидан бўлса керак, деб тахмин қилинади. Кавказ атамаси дастлаб мил.ав. 479-йилда юнон драматурги Эсхилнинг „Занжирбанд Прометей“ трагедиясида қайд этилган). Шимолда Кума-Манич ботиғидан, жанубда табиий географик ва геологик жиҳатдан шартли равишда Кавказорти республикаларининг Туркия ва Эрон билан бўлган давлат чегараларигача чўзилган. Майдони 500 минг км2. Шимолий Кавказ ва Кавказорти бўлинади. Улар ўртасидаги чегара Катта Кавказнинг Бош (ёки Сувайирғич) тизмасидан ўтади.
Демографияси
Минтақада турли тиллар ва тил оилалари мавжуд. Ҳудудда 50 дан ортиқ этник гуруҳлар яшайди[5]. Камида учта тил оиласи минтақага хосдир. Бундан ташқари, минтақада Шарқий славян, арман ва осетин каби ҳинд-европа тиллари ва озарбайжон, қўмиқ ва қорачай-болқор каби туркий тиллар сўзлашади. Рус тили энг муҳим тил сифатида Шимолий Кавказда ишлатилади.
Шимолий ва жанубий Кавказ халқлари асосан шиа мусулмонлари, сунний мусулмонлар, шарқий православ христианлар ёки арман насронийларидир.
Релефи
Релефи асосан, тоғлардан иборат. Таман яриморолидан Апшерон яриморолигача Катта Кавказ тоғлари чўзилган. Бу тоғларнинг шимолий этакларидан Кума-Манич ботиғигача бўлган ҳудуд Кавказолди деб аталади. Катта Кавказдан жануб да Колхида ва Кура-Араке пасттекисликлари бор. Кавказнинг жануби-шарқида бурмали Толиш тоғлари (баландлиги 2477 м гача) ва Ланкарон пасттекислиги жойлашган. Кавказ жанубининг ўрта ва ғарбий қисмларини Кавказорти тоғлиги эгаллаган.
Кавказ Ўрта денгиз геосинклинал минтақасига киради. Орографиясида Кавказолди ёш платформаси (плитаси), Катта Кавказ мегантиклинорийси, Риони-Кура тоғ оралиғи букилмалари зонаси ва Кичик Кавказ мегантиклинорийси ажралиб туради. Кавказолди плитаси шимоли-ғарбий қисмининг замини токембрий Украина кристалли массивининг ер тагидаги жануби-шарқий давомидир. Кавказолдининг қолган қисми ўрта палеозой бурмали заминига мансуб. Кавказолди чўкинди жинслар қоплами миоценгача тўплана борган. Миоцен охирида Ставропол қирлари кўтарилиб, Азов-Кубан ботиғини Терек-Кума ботиғидан ажратиб қўйган. Плиоцен охирида Терек ва Сунжа тизмаларининг антиклинал зоналари пайдо бўлган. Катта Кавказ марказий қисмининг шимолий ён бағри Кавказолди плитасининг чеккаси бўлиб, бу ерда янги тектоник ҳаракатлар бўлиб туради. Жануброқда Ён тизманинг интенсив герсин бурмаланиш зонаси Пшекиш-Тирниауз ёриклари зонасидан ажралган. Янада жануброқда, бош тизма зонасида герсин метаморфик мажмуаси кўтарилган. Риони-Кура тоғ оралиғи букилмалари зонаси ва Кичик Кавказ мегантиклинорийсининг заминини юқори токембрий — қуйи кембрий метаморфик мажмуаси ташкил қилган.
Фойдали қазилмалари
Кавказ ҳар хил фойдали казилмаларга бой. Бош тизма ва Катта Кавказнинг жанубий ён бағрида, Кичик Кавказда рангли металл конлари, Шимолда Осетия-Алания, Гуржистонда қўрғошин ва рух, Кабарда-Балкария ва Зангезур (Арманистон)да мис ва молибден, Озарбайжонда темир рудаси, алунит, Ткибули, Ткварчелида тошкўмир, Чиатурада марганец конлари бор. Озарбайжон, Чеченистон-Ичкерия, Ингушия, Доғистон республикалари, Краснодар ва Ставропол ўлкаларида нефт қазиб олинади. Кавказ турли хил минерал сув, бинокорлик материаллари ва бошқа минералларга бой.
Экологияси

Кавказ катта экологик аҳамиятга эга ҳудуддир. Минтақа дунёнинг 34 та биологик хилма-хиллик нуқталари рўйхатига киритилган[6][7]. Бу ерда 6400 га яқин олий ўсимлик турлари мавжуд. Улардан 1600 таси минтақага хосдир[8]. Ҳудуднинг ёввойи табиатига форс қоплонлари, қўнғир айиқлар, бўрилар, бизонлар, мараллар, бургутлар ва қалпоқли қарғалар киради. Кавказда умуртқасизлар орасида 1000 га яқин ўргимчак турлари қайд этилган[9][10]. Артроподлар биологик хилма-хиллигининг асосий қисми Буюк ва Кичик Кавказ тизмаларида жойлашган.
Кавказ ўрмон қўриқхонаси Ғарбий Осиё (Яқин Шарқ) минтақасидаги энг йирик ҳисобланади[11][12]. Ҳудудда Шарқий Осиё, жанубий Европа ва ҳатто Шимолий Америкада энг яқин қариндошлари бўлган ўсимликларнинг алоҳида реликт гуруҳлари кўплаб вакиллари мавжуд[13][14][15]. Минтақанинг 70 дан ортиқ ўрмон салянгозлари эндемик ҳисобланади[16].
Иқлими
Кавказ мўтадил ва субтропик иқлим минтақаси чегарасида жойлашган. Январнинг ўртача даражаси Кавказолдида —2, —5°, Ғарбий Кавказорти (Колхида пасттекислиги)да 4,5—6°, Шарқий Кавказорти (Кура-Аракс ва Ланкарон пасттекислиги)да 1—3,3°. Июлнинг ўртача даражаси ғарбида 23—24°, шарқида 25—29°. Йиллик ёғин шарқида 200-400 мм, ғарбида 1200-1800 мм. Ғарбий ва Марказий Кавказ ён бағирларига 2500 мм дан 4000 мм гача ёғин ёғади.
Катта Кавказда музликлар кўп. Умумий сони 2200 дан зиёд, майдони 1428 км2. Кавказ дарёлари Каспий (Кура ва ирмоғи Аракс, Сулак, Терек, Кума), Қора денгиз (Риони, Ингури ва б.) ва Азов денгизлари (Кубан) ҳавзаларига мансуб. Кавказ дарёларида кўплаб ГЕСлар қурилган (Курада Мингечаур ва Земо-Авчала ГЕСлар, Катта Кавказ дарёларида Храми, Риони ва бошқа ГЕСлар бор). Энг йирик кўли — Севан.
Кавказолдининг текислик ландшафтлари мўтадил минтақага, Кавказорти эса субтропик минтақага киради. Ғарбий ва Ўрта Кавказолдининг ландшафтлари даштлардан иборат. Ставропол қирларининг баландроқ қисмлари, Минералние Води атрофлари, Сунжа тизмасининг ғарбий қисмлари ва Катта Кавказнинг қия текисликларини ўрмонли дашт эгаллаган. Шарқий Кавказолдида оч тусли каштан тупроқлардаги шувоқли чала чўл ландшафти зонал ландшафтдир. Кура-Аракс пасттекислигининг чала чўлларида ондасонда шўрхок чўллар ҳам учрайди. Колхида ва Ланкарон пасттекисликларида нам субтропик ландшафтлар тарқалган. Катта Кавказнинг жанубий ён бағрининг қуйи қисми, Кичик Кавказнинг шимолий ён бағри ва Толиш тоғларида субтропик ўрмон ландшафтлари бор. Кавказ тоғларида тоғ-ўрмон ландшафтлари ҳукмрон. Шарқий Кавказ (Доғистон) ва, қисман, Марказий Кавказ, Арманистон тоғлигининг лава платолари ва текисликларида тоғ-дашт ландшафтлари учрайди. Катта Кавказнинг энг баланд чўққиларида глясиалнивал ландшафтлари тарқалган.
Кавказда Кавказ, Теберда, Рица, Дилижон ва бшқа қўриқхоналар бор. Кавказда Россия Федерацияси ҳудудининг бир қисми, Озарбайжон, Арманистон, Грузия, Туркиянинг шарқий ва Эроннинг шимоли-ғарбий қисми жойлашган. Кавказда йирик курорт раёнлари, Кавказ Минерал Сувлари, Қора денгиз бўйи курортлари, туризм ва алпинизм марказлари бор.[17]
Манбалар
- ↑ „Руссиа, Геограпҳй“. Тҳе Wорлд Фаcтбоок. Cентрал Интеллигенcе Агенcй. 2021-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 22-феврал.
- ↑ "Cауcасус - регион анд моунтаинс, Эурасиа". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/плаcе/Cауcасус. "Wест оф тҳе Кура-Арас Лоwланд рисес тҳе Лессер Cауcасус ранге, wҳич ис эхтендед соутҳwард бй тҳе Дзҳавакҳет Ранге анд тҳе Армениан Ҳигҳланд, тҳе латтер эхтендинг соутҳwестwард инто Туркей."<!--->
- ↑ „Тҳе лангуагес оф тҳе Cауcасус“. Лангуаге Лог. Қаралди: 2021-йил 7-январ.
- ↑ В частности, университет в Карсе називаэця Кавказским университетом — см. Кавказский университет в Карсе, официалний сайт (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-11-28 санасида архивланган). Карс, Ардаган и Шавшат (на р. Куре, Армянскоэ [Закавказскоэ] нагоре) били присоэдинени и входили в состав Российской империи в резултате Русско-Туреской войни 1877—1878 годов (Территориально-политическая экспансия России) Армянскоэ нагоре — складчато-глибовоэ и вулканическоэ южноэ Кавказскоэ нагоре [относящээся к горной стране Кавказ], расположенноэ в пределах СССР (нине Грузии, Армении, Азербайджана), Турсии и Ирана, в верховях Кури и в верхнем и среднем течении Аракса, то эст оно простираэця от Чёрного вплот до Каспийского моря по бившей госгранице СССР (по обе сторони, практически параллелно Болшому и Малому Кавказу). С севера эго окаймляэт Малий Кавказ, с юга — Армянский Тавр и Курдистанскиэ гори; на западе Армянскоэ нагоре постепенно сливаэця с Анатолийским, на востоке — с Иранским плоскогорями. К Армянскому нагорю относяця озера Севан, Ван; г. Б. Арарат, Себелан, Сюпхан, г. Арагац, Карскоэ плоскогоре, Карадаг… Таким образом, к Кавказу (Кавказским горам) относяця не толко северо-восточниэ и восточниэ раёни Турсии (места расселения грузин и лазов (самоназваниэ — чани), а также армян), но и северо-западниэ области Ирана (Иранского Азербайджана).
- ↑ "Cауcасиан пеоплес". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/эб/артиcле-9021862/Cауcасиан-пеоплес.
- ↑ Зазанашвили Н, Санадирадзе Г, Букҳникашвили А, Кандауров А, Таркҳнишвили Д. 2004. Cауcасус. Ин: Миттермаиэр РА, Гил ПГ, Ҳоффманн М, Пилгрим Ж, Броокс Т, Миттермаиэр CГ, Ламореух Ж, да Фонсеcа ГАБ, эдс. Ҳоцпоц ревиситед, Эартҳ’с биологиcаллй ричест анд мост эндангеред террестриал эcорегионс. Сиэрра Мадре: CЕМЕХ/Агрупаcион Сиэрра Мадре, 148-153
- ↑ „WWФ – Тҳе Cауcасус: А биодиверситй ҳоцпот“. панда.орг. 2013-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-август.
- ↑ „Эндемиc Спеcиэс оф тҳе Cауcасус“.
- ↑ „А фаунистиc датабасе он тҳе спидерс оф тҳе Cауcасус“. Cауcасиан Спидерс. 2009-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-сентябр.
- ↑ Чаладзе, Г.; Отто, С.; Трамп, С. (2014). "А спидер диверситй модел фор тҳе Cауcасус Эcорегион". Жоурнал оф Инсеcт Cонсерватион 18 (3): 407–416. дои:10.1007/с10841-014-9649-1. ИССН 1366-638Х.
- ↑ ван Зеист W, Боттема С. 1991. Лате Қуатернарй вегетатион оф тҳе Неар Эаст. Wиэсбаден: Реичерт.
- ↑ Таркҳнишвили, Д.; Гавашелишвили, А.; Мумладзе, Л. (2012). "Палаэоcлиматиc моделс ҳелп то ундерстанд cуррент дистрибутион оф Cауcасиан форест спеcиэс". Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй 105: 231–248. дои:10.1111/ж.1095-8312.2011.01788.х.
- ↑ Милне РИ. 2004. „Пҳйлогенй анд биогеограпҳй оф Рҳододендрон субсеcтион Понтиcа, а гроуп wитҳ а Тертиарй релиcт дистрибутион“. Молеcулар Пҳйлогенетиcс анд Эволутион 33: 389-401.
- ↑ Киквидзе З, Оҳсаwа М. 1999. „Аджара, Эаст Медитерранеан рефуге оф Тертиарй вегетатион“. Ин: Оҳсаwа М, Wилдпрет W, Арcо МД, эдс. Анага Cлоуд Форест, а cомпаративе студй он эвергреэн броад-леавед форесц анд треэс оф тҳе Cанарй Исландс анд Жапан. Чиба: Чиба Университй Публиcатионс, 297-315.
- ↑ Денк Т, Фротзлер Н, Давиташвили Н. 2001. „Вегетатионал паттернс анд дистрибутион оф релиcт таха ин ҳумид температе форесц анд wетландс оф Георгиа Трансcауcасиа“. Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй 72: 287-332.
- ↑ Покрйсзко Б, Cамерон Р, Мумладзе Л, Таркҳнишвили Д. 2011. „Форест снаил фаунас фром Георгиан Трансcауcасиа: паттернс оф диверситй ин а Плеистоcене рефугиум“. Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй 102: 239-250
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |