Koson

Косон
шаҳар
39°02′11″Н 65°34′23″Э
Мамлакат	Ўзбекистон
вилоят	Қашқадарё вилояти
туман	Косон тумани
Аҳолиси	59 300
Вақт минтақаси	УТC+5
Косон

Косон — Ўзбекистон Республикасининг Қашқадарё вилоятидаги шаҳар (1972-йилдан). Косон туманининг маъмурий маркази, вилоятнинг ғарбий қисмида. Қарши шаҳридан 30 км, яқин темир йўл стансияси — Косон (4 км). Тошкент — Душанба темир йўл ва Қарши — Бухоро автомобил йўли ёқасида. Қашқадарёнинг ўнг соҳилида, 350 м баландликда жойлашган. Январнинг ўртача температураси 0°, июлники 28°. Аҳолиси 58,5 минг кишини ташкил этади (2003). Косон шаҳрига Яккабоғ — Муборак сув қувуридан тармоқ ўтказилган.

Косон шаҳри ўрнидаги дастлабки қишлоқ милоднинг бошларида вужудга келган, Ерқўрғонда ҳаёт таназзулга учрагач, аҳоли бу ерга кўчган. ИВ—В асрларда қалъа бунёд этилиб, атрофи мудофаа девори билан ўраб олинган; у мўғуллар истилоси давригача (ХИИИ аср боши) мавжуд бўлган. Мўғуллар истилосидан аввал Косоннинг мудофаа девори 3-марта таъмирланган бўлиб, кенглиги 10 м га етган. Археологик маълумотларга кўра, К.да анча вақтгача ҳаёт сунган ва фақат ХВ—ХВИ аср дангина қайта жонланган. Карвон йўлида бўлгани учун савдо ва ҳунармандчилик ривожланган. ИВ—ВИ асрларга оид мис тангаларда "Косоннинг улуғ шоҳи" деб ёзилган суғдийча битик аниқланган (Э. Ртвеладзе). Демак, у шоҳ қароргоҳи бўлган. ХВИ аср 40-йилларида шайбонийларга қарши Косонда Бобо Мирак қўзғолони содир бўлган. ХВИИ асрдан Аштархонийлар, ХВИИИ аср ўрталаридан Бухоро амирлиги таркибида. 1685-йил Самарқанд ҳокими Хўжамқулибий ўтарчи хитой-қипчоқлар қабиласига таяниб, Косонни эгаллаб, Насаф вилоятини талон-торож қилган ва бу билан Анушахонни Бухоро хонлигига бостириб киришига имкон яратиб берган. Антик манбаларда учрайдиган Ксениппа вилоятининг номи Косон атамасининг ўзгарган шакли бўлиши мумкин. Ундаги "па" қўшимчасини суғдийча "об", яъни сув деб ҳисобланса, қадимда Қашқадарёдан чиқарилган канал Косоноб яъни Косон дарёси деб аталган бўлади.

Шаҳарда пахта тозалаш, ғишт заводлари, ғўзапоядан картон қоғози ишлаб чиқариладиган ўзбек-хитой қўшма корхонаси, ёғ экстраксия заводи, автокорхона бор. Маҳаллий саноатга қарашли қандолатпазлик ва кулолчилик сехлари фаолият кўрсатади. 10 га яқин умумий таълим мактаби, кутубхона, маданият уйлари, клублар, дорихона, поликлиника, 2 касалхона, туғруқхона мавжуд. К. билан Бухоро, Қарши, Муғлон ва туман хўжаликлари орасида автобуслар қатнайди. Шаҳарда Иккинчи жаҳон урушида ҳалок бўлган жангчилар хотирасига ёдгорлик ўрнатилган.

Адабиётлар

Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии ХВИ — ХВИИИ вв. Писменниэ памятники, Т., 1985; Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тоҳаристана по арабоязичним источникам ИХ— начала ХИИИ вв., Т., 1996.