Ziyosfera

Loyiha

Лойиҳа – 1) бирор бино, иншоотни барпо этиш мақсадида ёки муайян бир буюмни яратишга доир тайёрланган ҳужжатлар (ҳисоб-китоблар, чизма, макетлар) мажмуи. Маълум бир бино ёки иншоотнинг лойиҳаси якка тартибда ёки бир хил андазада бўлиши мумкин. Ҳозир турли ташкилотларнинг лойиҳа буюртмаларини бажарувчи махсус ва лойиҳалаш институтлари, кафедра ва бошқа ижодий уюшмалар мавжуд (қаранг Лойиҳалаш); 2) бирор ҳужжатнинг олдиндан тузишган матни; 3) режа, мўлжал, ғоя.[1]

Лойиҳа – якка тартибда ёки ҳамкорликда амалга ошириладиган, тадқиқот ёки дизайнни ўз ичига олган, маълум бир мақсадга эришиш учун эҳтиёткорлик билан режалаштирилган ҳар қандай ташаббус[2].

Бошқарув нуқтаи назаридан лойиҳанинг муқобил кўриниши воқеалар кетма-кетлигига асосланади: „белгиланган вақт давомида ва маълум харажатлар ва бошқа чекловлар доирасида бажарилиши керак бўлган ўзаро боғлиқ вазифалар тўплами“[3].

Лойиҳа вақтинчалик ижтимоий тизим (меҳнат тизими) бўлиши мумкин, эҳтимол вақт чекловлари остида муайян вазифаларни бажариш учун жамоалар билан таъминланган бўлади[4].

Лойиҳа дастур бошқарувининг бир қисмини ташкил қилиши мумкин[5] ёки махсус тизим сифатида ишлаши мумкин[6].

Умумий кўриниши

Лойиҳа сўзи лотинча проиcере, „ҳаракат олдидан“ феълидан келиб чиққан бўлиб, у ўз навбатида про- дан келиб чиққан ва у устуворликни билдиради (вақт ўтиши билан бошқа нарсадан олдин келадиган нарса (юнонча прō) ва иаcере, „қилмоқ“). Шундай қилиб, „лойиҳа“ сўзи дастлаб „ҳаракатдан олдин“ деган маънони англатади.

Инглиз тили бу сўзни дастлаб қабул қилганда, у ушбу режани амалга ошириш ҳаракатига эмас, балки бирор нарсанинг режасига ишора қилди. Лойиҳага мувофиқ бажарилган нарса " обект " сифатида танилди. Ҳар бир лойиҳа ривожланишнинг маълум босқичларига эга.

Лойиҳани бошқариш институтига асосланиб, лойиҳа жамоалар, ташкилотлар ёки жамиятларда ўзгаришларни амалга оширишга қаратилган „вақтинчалик ҳаракат“ сифатида белгиланиши мумкин. Лойиҳанинг натижаси одатда янги маҳсулот тури, хизмат ёки натижа ҳисобланади[7].

Лойиҳани бошқариш соҳаси

Лойиҳа муаммо, эҳтиёж, истак ёки ноқулайлик манбаи (масалан, бинода тўғри вентиляция йўқлиги) билан дуч келганда идрок этилган имкониятдан келиб чиққан аниқ ва уюшган ҳаракатлардан иборат. У маҳсулот, хизмат, жараён ёки баъзи ҳолларда илмий тадқиқот каби ноёб ва инновацион маҳсулотни амалга оширишга интилади. Ҳар бир лойиҳанинг бошланиши ва охири бор[8]. У лойиҳани бошқаришнинг 4 та пункти бўйича ишлаб чиқилган: Режа, жараёнлар, одамлар ва куч (масалан, ваколат доираси). У уч хил чекловлар билан боғланган бўлиб, улар календар, харажатлар ва сифат меъёрлари[9]. Уларнинг ҳар бири лойиҳанинг ҳаёт айланиши давомида обектив равишда аниқланиши ва ўлчаниши мумкин. Баъзи лойиҳалар расмий ҳужжатларни, натижаларни (лар) ва ижобий ёки салбий бўлиши мумкин бўлган баъзи таъсирларни ишлаб чиқаради[10].

Махсус фойдаланиш

Мактаб ва университет

Лойиҳа – бу талабалар томонидан пухта режалаштирилган ва ўрганиладиган индивидуал ёки ҳамкорликдаги корхона. Мактабларда, таълим муассасаларида ва университетларда лойиҳа – бу талабага бериладиган тадқиқот топшириғи бўлиб, у одатда оддий иншо топшириғига қараганда кўпроқ куч ва мустақил ишни талаб қилади. Бу талабалардан кутубхона, интернет тадқиқотлари ёки эмпирик маълумотларни тўплаш орқали фактларни аниқлаш ва таҳлил қилишларини талаб қилади. Лойиҳадан келадиган ёзма ҳисобот одатда диссертация шаклида бўлиб, унда лойиҳанинг бошланиши, таҳлили, топилмалари ва хулосалари бўлимлари мавжуд[11].

Лойиҳа бошқаруви

Лойиҳа бошқарувида лойиҳа янги маҳсулот, хизмат ёки натижани яратиш учун қилинган вақтинчалик ҳаракатлардан иборат[12]. Бошқа бир таъриф, белгиланган бизнес ҳолатига кўра, бир ёки бир нечта бизнес маҳсулотларини етказиб бериш мақсадида яратилган бошқарув муҳитидир[13]. Лойиҳаларни вақтинчалик ташкилотлар сифатида ҳам кўриш мумкин[14].

Лойиҳанинг мақсадлари лойиҳа якунида мақсадли мақомни белгилайди, унга эришиш режалаштирилган фойдаларга эришиш учун зарур деб ҳисобланади. Улар СМАРТ мезонлари сифатида шакллантирилиши мумкин: Лойиҳалар кўпинча бошқарувчи гуруҳ томонидан бошқарилади[15].

  • Махсус
  • Ўлчанадиган (ёки ҳеч бўлмаганда баҳоланадиган) ютуқ
  • Мавжуд (Яқинда келишилган ёки қабул қилинган)
  • Ҳақиқий (ташкилий ресурсларнинг ҳозирги ҳолатини ҳисобга олган ҳолда)
  • Вақт (чегараланган)

Баҳолаш (ўлчаш) лойиҳанинг ёпилишида амалга оширилади. Бироқ, мониторинг ва баҳолаш орқали лойиҳанинг боришини доимий равишда кузатиб бориш керак.

Фуқаролик, ҳарбий қурилиш ва саноат инфратузилмаси

Фуқаролик, ҳарбий ва саноат (масалан, нефт ва газ) инфратузилмасида капитал лойиҳалар асбоб-ускуналар, иншоотлар ва биноларни қуриш ва ўрнатиш бўйича фаолиятни назарда тутади. Ушбу фаолият бошланиш ва тугаш саналари аниқ бўлган вақтинчалик ҳаракатлар бўлгани учун „лойиҳа“ атамаси қўлланади. Ушбу фаолият натижалари одатда йиллар ёки ўн йилликлар билан ўлчанадиган узоқ муддатли инфратузилма бўлгани сабабли, бу лойиҳалар молиявий бухгалтерия ҳисобида капитал харажатлар сифатида ҳисобга олинади ва шунинг учун улар „капитал лойиҳалар“ деб номланади.

Компютер дастури

Компютер дастурий таъминотида лойиҳа дастурлар, конфигурация таърифлари ва тегишли маълумотлардан иборат бўлиши мумкин. Мисол учун, Миcрософт Висуал Студиода „ечим“ лойиҳалар ва бошқа таърифлардан иборат[16].

Давлат лойиҳаси

Буни „муайян масала ёки режа атрофида бирлаштирилган давлат сиёсати ёки идоралар тўплами“ сифатида аниқлаш мумкин[17]. Шу сабабли, бундай лойиҳалар вақт ўтиши билан ривожланаётган ижтимоий тузилмалар туфайли доимий ўзгариш ва динамикликни ўз ичига олади. Давлат лойиҳалари ҳозирги замонга мослашиши керак. Улар ижтимоий хизматларга асосланган бўлади.

Турлари

Лойиҳага йўналтирилган фаолиятнинг баъзи таҳлиллари ҳарбий услубдаги терминологиядан фойдаланган ҳолда – улкан стратегик лойиҳалар ва аҳамияциз ёки таркибий операцион лойиҳалар ўртасида фарқланади[18][19]:

Мисоллар

  • Инсон геномини хариталаштирган инсон геноми лойиҳаси
  • Биринчи ядро қуролини яратган Манхеттен лойиҳаси
  • Поларис ракета лойиҳаси: ИCБМ бошқарув тизими
  • Одамларни Ойга қўндирган Аполлон дастури
  • Совет атом бомбаси лойиҳаси
  • Совет экипажининг ой дастурлари

Лойиҳалар билан боғлиқ мавзулар

  • Мегалойиҳа
  • Дастур бошқаруви
  • Лойиҳа бошқаруви
  • Лойиҳани бошқариш институти (ПМИ)
  • Халқаро лойиҳаларни бошқариш ассоциацияси (ИПМА)
  • Лойиҳани бошқариш дастури
  • Лойиҳани режалаштириш
  • Кичик миқёсдаги лойиҳаларни бошқариш
  • СҲАҲЗОДА2
  • Механик лойиҳа

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Cомпаре: „дефинитион оф прожеcт ин Энглиш фром тҳе Охфорд диcтионарй“. Охфорд Диcтионариэс (2016). — „Дефинитион оф прожеcт прожеcт ин Энглиш: [...] Ан индивидуал ор cоллаборативе энтерприсе тҳат ис cарефуллй планнед то ачиэве а партиcулар аим [...]“. 2012-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 6-сентябр.
  3. ↑ „Wҳат ис а прожеcт? дефинитион анд меанинг“. БусинессДиcтионарй.cом. — „прожеcт [:] [...] Планнед сет оф интеррелатед таскс то бе эхеcутед овер а фихед период анд wитҳин cертаин cост анд отҳер лимитатионс.“. 2018-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-июн.
  4. ↑ Cомпаре тҳе сомеwҳат cирcулар дефинитион: Маннинг, Степҳан (2008). „Эмбеддинг прожеcц ин мултипле cонтехц – а струcтуратион перспеcтиве“. Интернатионал Жоурнал оф Прожеcт Манагемент. 26-жилд. 35-бет. дои:10.1016/ж.ижпроман.2007.08.012. ИССН 0263-7863. Қаралди: 2016-09-06. „Тwо тҳеоретиcал пропоситионс ҳаве беэн маде: Фирст, прожеcц ас темпорарй сйстемс аре чараcтеризед бй cертаин струcтурал пропертиэс, ин партиcулар таск спеcифиcатионс, тиме cонстраинц анд теам релатионс, тҳат гуиде прожеcт аcтивитиэс.“[сайт ишламайди]
  5. ↑ Миттал, Прашант „Программе Манагемент: Ан Интродуcтион“, . Программе Манагемент: Манагинг Мултипле Прожеcц Суccессфуллй. Неw Делҳи: Глобал Индиа Публиcатионс, Деcембер 2009 — 1-бет. ИСБН 9789380228204. Қаралди: 2021-йил 13-июн. „Программе Манагемент ис тҳе проcесс оф манагинг мултипле индепендент прожеcц [...]. [...] Прожеcц деливер оутпуц; программес cреате оутcомес. [...] Программе манагемент ис cонcернед wитҳ доинг тҳе ригҳт прожеcц, wҳереас прожеcт манагемент ис абоут доинг прожеcц ригҳт.“ 
  6. ↑ Фор эхампле: Куижпер, Пиэтер Жан. Тҳе Лаw оф ЭУ Эхтернал Релатионс: Cасес, Материалс, анд Cомментарй он тҳе ЭУ ас ан Интернатионал Легал Аcтор. Охфорд Университй Пресс, 5 Септембер 2013 — 922-бет. ИСБН 9780199682478. Қаралди: 2021-йил 13-июн. „Оне ор море партиcипатинг Мембер Статес ор тҳе Чиэф Эхеcутиве май субмит то тҳе Стеэринг Боард ан ад ҳоc прожеcт ор программе wитҳин тҳе Агенcй'с ремит, wҳич шалл пресуме генерал партиcипатион бй тҳе партиcипатинг Мембер Статес.“ 
  7. ↑ Прожеcт Манагемент Институте. А гуиде то тҳе прожеcт манагемент бодй оф кноwледге (ПМБОК гуиде), Прожеcт Манагемент Институте, 6тҳ, Неwтоwн Сқуаре, ПА, 2017. ИСБН 978-1-62825-390-0. ОCЛC 995162610. 
  8. ↑ Меслй, Оливиэр. Прожеcт Феасибилитй: Тоолс фор Унcоверинг Поинц оф Вулнерабилитй, Сйстемс Инноватион Боок Сериэс. Неw Ёрк: CРC Пресс, 2016 — 53-бет. ИСБН 9781315295237. Қаралди: 2019-йил 17-июн. „Фор тҳе пурпосе оф а феасибилитй аналйсис, а прожеcт ис а cонcрете анд организед эффорт тҳат леадс то тҳе реализатион оф а униқуэ анд инновативе деливерабле, wҳич cан бе а продуcт, сервиcе ор проcесс, ор эвен а сcиэнcе ресеарч инитиативе, wҳич ис cонcеивед басед он а перcеивед оппортунитй. Тҳе прожеcт ҳас а бегиннинг анд ан энд, wҳич cан сометимес серве ас а неw бедроcк фор а дифферент прожеcт. Ит инволвес а план, соме проcессес, пеопле анд а лине оф аутҳоритй; ит cонтаинс инҳерент чалленгес анд проблемс.“ 
  9. ↑ Меслй, Оливиэр. Прожеcт Феасибилитй: Тоолс фор Унcоверинг Поинц оф Вулнерабилитй, Сйстемс Инноватион Боок Сериэс. Неw Ёрк: CРC Пресс, 2016 — 53-бет. ИСБН 9781315295237. Қаралди: 2019-йил 17-июн. „Фор тҳе пурпосе оф а феасибилитй аналйсис, а прожеcт [...] ис боунд бй а спеcифиc cалендар, а cост струcтуре анд пре-сет нормс оф қуалитй.“ 
  10. ↑ Меслй, Оливиэр. Прожеcт Феасибилитй: Тоолс фор Унcоверинг Поинц оф Вулнерабилитй, Сйстемс Инноватион Боок Сериэс. Неw Ёрк: CРC Пресс, 2016 — 52-бет. ИСБН 9781315295237. Қаралди: 2019-йил 17-июн. „Фигуре 1.5[:] Тоwард а дефинитион оф ан авераге прожеcт. [...] Тҳе оутпуц, аccординг то мй модел, аре эхпрессед бй а деливерабле (э.г., а продуcт), бй соме формал кноwледге [...], анд бй соме импаcц (поситиве анд/ор негативе). [...] Ас ментионед, смалл прожеcц до нот натураллй леад то формализед кноwледге ор ҳаве ан импаcт. Ларге прожеcц, ҳоwевер, сеэ тҳе cреатион оф соме форм оф оффиcиал кноwледге анд до ҳаве импаcц он тҳе wай оф лифе оф тҳе популатион тҳей серве.“ 
  11. ↑ Тҳомас, Г: Ҳоw то до ёур ресеарч прожеcт. Саге Публиcатионс Инc, 2009….
  12. ↑ Прожеcт Манагемент Институте. А Гуиде то тҳе Прожеcт Манагемент Бодй оф Кноwледге (ПМБОК Гуиде), Тҳирд Эдитион.
  13. ↑ Р. Мах Wидеман (2004), А Манагемент Фрамеwорк: Фор Прожеcт, Програм анд Портфолио Интегратион. п. 30
  14. ↑ Турнер, Ж. Родней, анд Ралф Мüллер. „Он тҳе натуре оф тҳе прожеcт ас а темпорарй организатион.“ Интернатионал жоурнал оф прожеcт манагемент 21.1 (2003): 1-8.
  15. ↑ Cарр, Давид, Маке Суре Ёур Прожеcт Гоалс аре СМАРТ, ПМ Ҳут. Аccессед 18. Оcт 2009.
  16. ↑ Cомпаре: Ҳундҳаусен, Ричард. Wоркинг wитҳ Миcрософт Висуал Студио 2005 Теам Сйстем, 2, Девелопер Референcе Сериэс, Миcрософт Пресс, 2006 — 108-бет. ИСБН 9780735621855. Қаралди: 2017-йил 10-феврал. „Афтер а десигн ҳас беэн валидатед тҳе Апплиcатион Десигнер wилл генерате а скелетон имплементатион wитҳ прожеcц, cоде, анд cонфигуратион филес тҳат преcиселй матч тҳе десигн.“ 
  17. ↑ Дериc., Шаннон. Политиcал соcиологй : оппрессион, ресистанcе, анд тҳе стате. Пине Форге Пресс, 2011-01-01. ИСБН 9781412980401. ОCЛC 746832550. 
  18. ↑ Банкс, Линда. „Wҳат Ис а Стратегиc Прожеcт?“. Ҳоустон Чрониcле. Ҳеарст Неwспаперс, ЛЛC. Қаралди: 2017-йил 9-феврал. „Организатионс cан бе гоод ат таcтиcал прожеcц, суч ас мовинг то а неw буилдинг ор интродуcинг а неw продуcт. Тҳесе аре прожеcц тҳат ҳаве оне оператионал гоал, wҳич пробаблй доэс нот энтаил cонтрибутионс бй мост эмплоеэс wитҳин тҳе организатион. Ин тҳесе прожеcц, меэтинг а таcтиcал гоал он тиме анд wитҳин будгет аре кей cонсидератионс. А стратегиc прожеcт, он тҳе отҳер ҳанд, ҳас а примарй гоал оф гаининг тҳе cомпетитиве адвантаге бй фоcусинг он тҳе организатион'с овералл диреcтион.“.
  19. ↑ Wиллиамс, Тодд C. „15: Деалинг wитҳ 'Унпрожеcц'“, . Ресcуэ тҳе Проблем Прожеcт: А Cомплете Гуиде то Идентифйинг, Превентинг, анд Реcоверинг фром Прожеcт Фаилуре. АМАCОМ Дивисион: Америcан Манагемент Ассоcиатион, 2011 — 208-бет. ИСБН 9780814416839. Қаралди: 2017-йил 9-феврал. „Тҳе стратегиc прожеcт ҳас а лонг-терм гоал то сатисфй неэдс нот инcлудед ин тҳе фундинг прожеcт. [...] а стратегиc прожеcт усуаллй ҳас сcопе ас иц мост cритиcал иссуэ, wҳиле а таcтиcал прожеcт ҳас счедуле, cост, ор а дифферент сет оф сcопе ас тҳе примарй cонстраинт.“  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Loyiha" dan olindi