Magʻoki attori masjidi
39°46′23″Н 64°25′0″Э / 39.77306°Н 64.41667°Э
| Масжид | |
Мағоки Аттори масжиди
| |
| Магоки Аттари масжидининг жанубий жабҳаси | |
| Мамлакат | |
| Ҳудуд | Бухоро вилояти |
| Жойлашуви | Бухоро |
| Йўналиши | Тасаввуф |
| Масжид тури | Жомеъ-Масжид |
| Меъморий услуб | Марказий Осиё архитектураси |
| Бинокорлик | ХИИ аср—1540-йиллар[1][2] |
| Гумбазлар сони | 2 |
| Гумбазлар сони | 2 |
| Қурилиш материали | Асосан: пишган ғишт Безатиш материали: ғишт нақшлари, ўймакор материаллар, штамплар ва ўймакор теракота. |
| Ҳолати | фаол эмас |
| Сайт | Расмий сайт |
Мағоки аттори масжиди — ўрта аср меъморчилиги ёдгорлиги, Бухородаги тарихий, ХИИ—ХВИ асрларга оид устунли гумбазли масжид. Ер сатҳидан 4,5 метрдан кўпроқ пастда жойлашган. Ўймакор безаклари билан машҳур. Бухоро ёдгорликларининг бугунги кунгача сақланиб қолганлар орасидаги энг қадимийси. Мағокда (чуқурликда) ҳамда аттор бозорлари яқинида жойлашгани сабабли Мағоки аттори масжиди деб номланган.
Шаҳар марказида, Шаҳристон ва Шоҳруд канали оралиғида, Тоқи Саррофон савдо гумбази худудида, исломгача бўлган даврдан 1930-йилларгача фаолият кўрсатган бозорлар ҳудудида жойлашган[3][4][5].
Қадимги 4 устунли Моҳ масжиди (ИХ аср) ўрнида ХИИ асрда эски лойиҳа асосида қайта қурилган (1934-йилда археологик тадқиқотлар натижасида аниқланган). ХИВ асрда таъмирланган, ХВ асрда пештоқининг юқори қисми бузилган.
1993-йилда „Бухоро шаҳрининг тарихий маркази“ таркибида УНЕСCОнинг Ўзбекистондаги Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган ва ҳозир унинг ўрнида гилам маҳсулотлари музейи жойлашган.
Номланиши
Масжид номи бир неча бор ўзгарган. ИХ—ХИИИ аср бошларида Мах (Ой) деб аталган; ХВИ асрда — Мағок ёки Мағоки Аттари; ХВИИ асрда Мағоки кўрпа масжиди билан адаштирмаслик учун Мағоки кўхна (Эски Магок) номини олди[3][4].
Тарихи
Одатда, биноларга киришда зинапоялар орқали юқорига кўтарилади. Аммо Бухорода, ёдгорликларда бунинг аксини кузатиш мумкин — зинапояларда пастга тушилади. Ёдгорлик қанчалик қадимий бўлса, унинг атрофидаги маданий қатламлар шунчалик мустаҳкам бўлади. Гўё қадамлар орқали тарих қаърига кириб бораётгандек туюлади[6]
Биринчи масжидлар Мовароуннаҳрда (араблар Ўрта Осиё Месопотамияси деб аташган) араблар томонидан унинг айрим ҳудудларини босиб олиш жараёнида, бундан ташқари, фақат асосий шаҳарларда аҳолини янги эътиқодга ўтказиш мақсадида ташкил этилган. Бухорода Мағоки Аттори масжиди собиқ оташкада ўрнида қурилган[7]!
Бухорода биринчи синагога қурилгунга қадар яҳудийлар Мағоки Атторида мусулмонлар билан бир хонада намоз ўқиган, деб ишонилади. Бошқа манбаларга кўра, Бухоро яҳудийлар мусулмонлар билан бир вақтнинг ўзида, лекин турли бурчакларда ибодат қилишган. Яна бошқасига кўра, яҳудийлар у ерга фақат намозлар охирида келишган. Бухоролик яҳудийлар орасида бомдод намозини „Шалом Алейхем“ („Сизга тинчлик бўлсин“) сўзлари билан тугатиш одати бу билан изоҳланади. Европа яҳудийларида бу одат йўқ[8].
Абдулазизхон даврида (1541—1542-йиллар) бинонинг юқори қисми, гумбазлари қайта қурилган.
1991-йилдан бери Мағоки Аттарида гилам маҳсулотлари музейи экспозицияси фаолият кўрсатмоқда. Бу ерда ХВИИИ—ХХ асрларга оид ўзбек, туркман, форс, қозоқ, арман гилам, хуржинлари, ўтов безакларининг гўзал намуналари келтирилган. Жун ва ипак буюмлар геометрик, гулли, космогоник ва зооморфик нақшлар билан безатилган.
Архитектураси
Масжид шарқдан ғарбга чўзилган ўлчами 13,35х17,6 метр бўлган тўртбурчак шаклда. Ичкариси 6 устунли, 12 гумбазли, ўрта гумбази баландроқ бўлиб, унинг пойгумбазидаги дарчалар орқали бино ичига ёруғлик тушади. Шарқий қисмини кенг пиллапояли зина эгаллаган. Ғарбий девор ўртасида оддий меҳроб жойлашган. Бинонинг пойдевори ер сатҳидан 4,5 метрдан кўпроқ пастда жойлашган[8].
Масжиднинг иккита кириш эшиги бор. Жанубий қисми 1934—1935-йилларда тадқиқот ва реставрация ишлари давомида очилган[8]. Пештоқ ўйилган терракота билан безатилган ва кириш эшиги ички аркининг рамкали ёйида кўк рангли ёзувлар мавжуд[7]. Ўша пайтда Бухоро Шарқдаги энг йирик меъморчилик ва қурилиш фаолияти марказларидан бири бўлган[6].
Пештоғининг фасадида ёйсимон чуқур равоқ ва ундаги ўзига хос безаклар муҳим ўрин тутади. Ганч ва майда ғишт бўлакчаларидан безатилган пештоқ ҳашами ғоятда нафис ва юксак бадиий дид билан бажарилган.
Кичик анъанавий эшик кўринишидаги шарқий кириш эшиги ХВИ асрда қўшилган. Ҳозирги кўриниши эса ХХ аср бошларида қайта қурилган. Шарқий эшикдан кираверишда кўк фонда сариқ (олтинга ўхшаш) ҳарфлар билан ёзилган ёзув профессионал тарзда бажарилган сулс қўлёзмасида қилинган. Матннинг тепасида куфий ёзувида оқ ҳарфлар билан „Аллоҳ буюкдир“[9] деб ёзилган.
Устунлари ўйма нақшлар билан, бошаси вазасимон шаклда кўркамлаштирилган. Мағоки Аттори масжидининг безаклари ХИИ аср Бухоро меъморлик мактабининг юксак намунаси сифатида Ўзбекистондаги меъморлик тарихида алоҳида ўрин тутади. 1939—1949-йилларда пештоқи мустаҳкамланиб таъмирланган, атрофи ободонлаштирилган[10].
Галерея
Манбалар
- ↑ „Мечеть Магоки Аттори“. Русрав.уз. Қаралди: 2020-йил 18-январ.
- ↑ „Мечеть магоки аттори (ХИИ-ХВИ вв.) — "Музей ковроделия"“. Букҳара-мусеум.народ.ру. 2019-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-январ.
- ↑ 3,0 3,1 Арапов 2017, с. 48.
- ↑ 4,0 4,1 Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара 2016, с. 343—358.
- ↑ Хмельницкий 1992, с. 78—81.
- ↑ 6,0 6,1 Захидов 1985.
- ↑ 7,0 7,1 Пугаченкова 1998.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Арапов 2017.
- ↑ Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара 2016.
- ↑ "Мағоки аттори масжиди" ЎзМЕ. М-ҳарфи[сайт ишламайди] Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Адабиётлар
- Арапов А. В.. Исторические памятники Узбекистана. Т.: СМИ-АСИА, 2017.
- Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Т.: Узбекистан тодай, 2016.
- Воронина В. Л.. История искусства народов СССР. М.: Изобразительное искусство, 1973 — 9—82-бет.
- Захидов П. Ш.. Архитектурные памятники Зарафшанской долины. Т.: Узбекистан, 1985.
- Мухамеджанов А. Р.. Результаты археологических исследований на территории города Бухары, 1984.
- Нильсен В. А.. Архитектурный декор памятников Узбекистана. СПб: Ленинград Стройиздат, 1974.
- Пугаченкова Г. А.. Вклад народов Узбекистана в архитектуру мусульманского мира ИХ—ХИИ веков, 1998.
- Пугаченкова Г. А.. По древним памятникам Самарканда и Бухары. М.: Искусство, 1968.
- Хмельницкий С. Г.. Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии. Берлин—Рига: ГАМАЖУН, 1992.
Қўшимча ўқиш учун
- Арапов А. В. Ўзбекистоннинг тарихий обидалари. — Т .: СМИ-АСИА, 2017. — 144 б.
- Бухоро // Ўзбекистон меъморий эпиграфияси / Қўл. лойиҳаси Абдухолиқов Ф. — Т .: Ўзбекистон бугун, 2016. — 558 б.
- Воронина В. Л. Ўрта Осиё ва Қозоғистон санъати // СССР халқлари санъати тарихи. — М .: Тасвирий санъат, 1973. — Т. 2. — Б. 9-82. — 444 б.
- Зоҳидов П. Ш. Зарафшон водийси меъморий ёдгорликлари. — Т .: Ўзбекистон, 1985. — 64 б.
- Мухамеджанов А. Р. Бухоро шаҳри ҳудудида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижалари // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. — 1984. — 1-сон.
- Ниэлсен В. А. Ўзбекистон ёдгорликларининг меъморий безаклари / Манакова В. Н.; остида. эд. Пилявский В.И .. — Санкт-Петербург: Ленинград Стройиздат, 1974. — 272 п.
- Пугаченкова Г. А. Ўзбекистон халқларининг ИХ-ХИИ асрлар мусулмон дунёси меъморчилигига қўшган ҳиссаси // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. — 1998 йил — 12-сон.
- Пугаченкова Г. А. Самарқанд ва Бухоронинг қадимий ёдгорликлари бўйича. — М .: Санъат, 1968. — 205 б.
- Хмелницкий С. Г. Араблар ва турклар ўртасида. Ўрта Осиёнинг илк ислом меъморчилиги. — Берлин-Рига: ГАМАЖУН, 1992. — 344 п.
Ҳаволалар
- Масжид ҳақида мақола(ингл.)