Ziyosfera

Mari

Мари (туркманча:маɾɯ, 1937-йилгача — Марв (форсча: مرو‎‎))) — Туркманистондаги шаҳар, Мари вилояти маркази, Мурғоб дарёси ва Қорақум канали бўйида. Мари тугуни. Ашхободан 343 км узоқликда. Аҳолиси 126,1 минг киши (2010-йил). Россия Туркманистонни босиб олганидан кейин Марв округининг ҳарбий-маъмурий маркази сифатида 1884-йилда барпо қилинган (1917-йилдан олдин Закаспий вилоятининг уезд маркази эди).

Мари
шаҳар
37°36′0″Н 61°50′0″Э / 37.60000°Н 61.83333°Э / 37.60000; 61.83333
Мамлакат Туркманистон
Вилоят Мари вилояти
Ҳукумат
 • Ҳоким Какагелги Гурбанов
Илк эслатилиши 1884
Аввалги номлари Марв
Расмий тил(лар)и Туркман тили
Аҳолиси
 (2010)
 126 141
Миллий таркиб туркманлар, руслар, татарлар, арманлар
Конфессиявий таркиб мусулмонлар, христианлар
Вақт минтақаси УТC+5
Телефон коди +993 522
Почта индекс(лар)и 745400
Автомобил коди МР
Mari xaritada
Mari
Мари

Енгил, озиқ-овқат саноати, қурилиш материаллари корхоналари, машинасозлик заводи бор. М. ёнида табиий газда ишлайдиган ГРЕС ишлаб турибди. Умумий таълим, касб-ҳунар, мусиқа мактаблари, педагогика ва тиббиёт билим юртлари, тарих музейи, кутубхоналар, маданият уйлари, театр, маданият ва истироҳат боги, касалхона ва бошқа тиббий муассасалар мавжуд. Аэропорт бор. Шаҳардан 30 км шарқда қад. Марв қолдиклари сақланган.[1]

Этимологияси

Отаниёзовнинг қайд этишича, „Муру“ номи зардуштийлик матнларида Сўғд (Сўғдиёна) ва Бахти (Бақтрия) топонимлари билан бирга учрайди ва „Марғиёна“ номи Эроннинг Беҳистун қоятошларига ўйиб ёзилган, бундан 2500 йил аввал пайдо бўлган. Отаниёзовнинг қўшимча қилишича: „бу ном Марв аш-Шаҳижон шаклида“, кейинчалик эса Муру, Моуру, Марғиёна, Марғ, Маргуш, Мару, Мару шаҳужаҳон, Мару Шаҳуэзан, Марв ва Мари шаклларида ишлатилган ва баъзи олимлар марғ сўзини „яшил дала“ ёки „ўтлоқ“ деб талқин қилиб, форс тилида марг чорвачилик манбаи маъносини англатиши мумкинлигини таъкидлайдилар[2].

Тарихи

Қадимий Марв шаҳри Буюк Ипак йўлида жойлашган воҳа бўлган. Шаҳар ХИИИ асрда мўғуллар томонидан вайрон қилинган ва аҳолиси йўқ қилинган. Ипак йўлида жойлашганлиги сабабли, у вақт ўтиши билан қайта тикланди, фақат ХИХ асрда кўчманчи така қабилалари томонидан яна вайрон қилинган. Эдмунд ЎДонован 1882-йилда Марвни шундай тасвирлаган:

… фақат „географик ифода“. Бу маълум миқдордаги деҳқончилик ҳудуди бўлиб, ярим миллион така туркманлар чорвачилик, талон-тарож ва ўғрилик йўли билан ўз тирикчилигини ўтказадиган, Бухоро ва Машҳад ўртасидаги карвон йўллари ёқасидаги жойдир. Мен келганимдан бери пайдо бўлган жойдан ташқари, Марв деб атайдиган марказий нуқта йўқ. Мен Мурғоб дарёсининг бир нуқтасида жойлашган Қўшидхон қал’асини назарда тутяпман…[3].

Шаҳар 1884-йилда Россия империяси томонидан босиб олинди, бу Афғонистон, Британия кучлари ва Чор Россияси армияси ўртасида Кушка жангини келтириб чиқарди. Замонавий аҳоли пункти ўша йилнинг охирида Россия ҳарбий ва маъмурий пости сифатида ташкил этилган.

Британия Ҳиндистон армиясининг пулемёт отрядидан иборат 40 нафар панжоблик аскар ва инглиз зобити 1918-йил август ойида Марв яқинида болшевикларга қаршилик кўрсатди, бу Қрим урушидан кейин инглиз ва рус қўшинлари ўртасидаги биринчи тўғридан-тўғри тўқнашув эди[4].

Мари атрофидаги ҳудуд Совет Иттифоқи томонидан кенг суғоришдан фойдаланган ҳолда пахта етиштириш маркази сифатида ривожланган. Катта Совет энсиклопедиясида Мари ҳақида қуйидагича ёзилган:

Мари (1937-йилгача Марв), шаҳар, Туркманистон ССР Мари вилояти маркази. Мурғоб дарёси ва Қорақум канали бўйида жойлашган. Тошкент, Красноводск ва Кушкага темир йўллар орқали боғланган. Аҳолиси 67 минг киши (1973; 1897-йилда 8,5 минг, 1939-йилда 37 минг, 1959-йилда 48 минг). Йирик жунни тозалаш заводи, пахта тозалаш, машинасозлик заводлари; қурилиш қурилиш бирлашмаси; озиқ-овқат (тегирмон, нон пишириш ва гўшт қадоқлаш амалгаматлари, сут заводи ва бошқалар), чарм саноати, гилам ишлаб чиқариш. Мари яқинида 1973-йилда Мари тумани давлат электр стансияси ишлай бошлади. Тиббиёт ва педагогика коллежлари. Инқилоб тарихи музейи. Драма театри[5].

1968-йилда шаҳардан 20 километр ғарбда Шодлик (Шатлиқ) газ конида катта табиий газ захиралари топилган[6].

Мари Совет Иттифоқи парчаланиб, Туркманистон мустақиллигини эълон қилганидан кейин 1992-йил 18-майда Мари вилоятининг марказига айланди.

2000-йилларда кўплаб кўчалар, янги турар-жой массивлари қурилди. Янги аэропорт терминали, Туркманистон давлат энергетика институтининг янги биноси, театр, янги кутубхона, янги тарихий музей, Маънавият саройи (туркманча: Руҳиýэт Кöşги), „Маргуш“ меҳмонхонаси, тиббий диагностика биноси, Эне Мäҳри акушерлик-педиатрия тиббиёт пункти, Гурбангули ҳожи масжиди, стадион, от спорти мажмуаси, ёпиқ сузиш ҳавзаси ва янги темир йўл вокзали барпо этилди[7].

2012-йилда шаҳар МДҲнинг маданий пойтахтларидан бири деб эълон қилинди[8].

Географияси

Мари шаҳри Туркманистоннинг тўртинчи йирик шаҳри бўлиб, Турон пасттекислигининг жануби-шарқий қисмида, Мурғоб воҳасида, Афғонистон тоғларидан бошланувчи Мурғоб дарёси делтасида жойлашган. Шаҳар жанубидан Қорақум канали оқиб ўтади[9].

Иқлими

Иқлими қуруқ континентал; январнинг ўртача ҳарорати −2 дан +4 °C гача, июл +28 — +32 °C; йилига 100–300 мм ёғин тушади[10].

Аҳолиси

1998-йилдаги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Мари шаҳри аҳолиси 94 минг кишини ташкил этди. 2005-йилга келиб шаҳар аҳолиси 100 000 кишига кўпайди[11], 2017-йилда эса 120 000 кишига яқинлашди[манба керак]. Этник таркибига кўра, Мари шаҳрида асосан туркманлар, руслар, татарлар, арманлар истиқомат қилади.

Маъмурий ҳолати

Мари шаҳри — Мари вилоятининг маъмурий маркази. Мари вилоят миқёсидаги шаҳар, яъни у бирон бир туман таркибига кирмайди ва маъмурий жиҳатдан бевосита вилоятга бўйсунади. Бироқ, шаҳарни ўраб турган Мари тумани ҳам бор. Гарчи Мари тумани таркибига кирмаса ҳам, шаҳар ушбу туманнинг маркази ҳисобланади.

Мари шаҳри таркибига Сапармурод Туркманбоши шаҳри, Мулкбурказ, Султоиз ва Йўлли қишлоқлари киради.

Иқтисодиёти

Мари Туркманистоннинг тўртинчи йирик шаҳри ва табиий газ ва пахта саноати учун йирик саноат маркази бўлиб, мамлакатнинг асосий экспорт даромадларидан иккитасидир. Шаҳар пахта, дон, тери ва жун савдо марказидир.

Саноати

Марида машинасозлик заводи[12], автомобил таъмирлаш заводи[13], пахта тозалаш заводи[14], кўнчилик заводи[15], уй қурилиши заводи, қурилиш материаллари заводи, туркман азотли ўғитлар заводи[16] ва шакар заводи мавжуд.

Машинасозлик заводининг маҳсулотлари нефтни қуйиш учун мўлжалланган кучли марказдан қочма нефт насослари бўлиб, улар МДҲнинг турли минтақаларига экспорт қилиниб, дунёнинг 20 дан ортиқ давлатига экспорт қилинмоқда.

Шаҳарда жун ювиш[17], йигириш ва тўқиш[18], кийим-кечак, гилам[19], қандолат ва мебел[20] фабрикалари, пиво ва сут заводлари ишлаб турибди.

Мари республика газ саноатининг асосий маркази ҳисобланади[21].

Шаҳардан 19 км узоқликда Туркманистондаги энг йирик Мари ГЕСи жойлашган бўлиб, қуввати 1 миллион 250 минг кВт бўлиб, у Шодлик конидан олинадиган газда ишлайди ва республика электр энергиясининг 80% дан ортиғини ишлаб чиқаради.

Марида босмахона бор[22][23].

Мари шаҳридаги Текин бозорида қўлда тўқилган текин гиламлари савдоси, 1981-йил.

Гилам тўқиш

Қўлда ва машинада тўқилган гиламлар шаҳар аҳолисининг ғурури саналади.

Текин, Салор, Ёвмуд, Эрсар гиламлари бир-биридан безак ва ранг-баранглиги билан фарқланади. Марв воҳаси, ҳозирги Мари вилояти жаҳонга машҳур така гиламларининг ватани бўлиб, бу ерда така қабиласининг гиламчилик анъаналари сақланади[24].

Йилқичилик

Мари от фермасида дунёга машҳур бўлган Ахалтака зоти боқилади[25].

Транспорт тизими

Мари орқали 1880—1896-йилларда рус генерали Михаил Анненков бошчилигида Туркманбошини (Красноводск) Тошкент билан боғловчи Ўрта Осиё темир йўли қурилган. Ундан 1900-йилларда қурилган Мари-Кушка йўли шахобчаси бор[26][27]. 2003-йилда вокзал реконструксия қилинди[28]. Шаҳарда соатига 500 йўловчига мўлжалланган янги автовокзал, реконструксия қилинган темир йўл вокзали[29], соатига 300 йўловчига хизмат кўрсатадиган, 3500 м узунликдаги учиш-қўниш йўлаги билан жиҳозланган янги аэропорт мавжуд бўлиб, у оғирлиги 400 тоннагача бўлган катта самолётларни қабул қилишга мўлжалланган[30]. Шаҳар ичидаги транспорт жамоат автобуслар, йўналишли таксилар ва йўналишсиз таксилар билан ифодаланади.

Маданияти

Кутубхона

Мари кутубхонаси Мари туманидаги энг йирик минтақавий кутубхонадир[31]. Кутубхона қурилиши 2010-йил феврал ойида бошланган. Кутубхона 2011-йил 20-октабрда расман очилган ва расмий очилиш маросимида Туркманистоннинг ўша вақтдаги президенти Гурбангули Бердимуҳамедов иштирок этган[32].

Бино шарсимон шаклда бўлиб, 62 та устун билан мустаҳкамланган. Кутубхонанинг баландлиги 42 метрни ташкил қилади. Уч қаватли бино уч миллион китобни сақлаш учун мўлжалланган[33] ва бир вақтнинг ўзида 600 китобхонни сиғдириши мумкин. Кутубхона фондида китоб дўкони, тўққизта ўқув зали, интернет тармоғи, оқсоқоллар учун алоҳида ўқув зали, махсус бўлимлар кабинети, конференсия хоналари, болалар хонаси мавжуд. Лола барглари кўринишидаги кутубхона гумбази остида телескоп ўрнатилган.

Бошқалар

2015-йилда йирик тадбирлар учун қурилган кўчмас уч қаватли ўтов.

Мари ўзининг тарих-ўлкашунослик музейи билан машҳур.

Асосий футбол жамоаси Марв Ф. К. бўлиб, у Мари стадионида ўйнайди.

Таниқли шахслари

  • Эдуард Асадов, совет / рус шоири ва ёзувчиси;
  • Муродгелди Ақмаммедов, туркман сиёсатчиси;
  • Сидиқ Мередов, иқтисодчи ва ёзувчи;
  • Хидир Сапаралиев, туркман сиёсатчиси;
  • Елена Боннер, Совет/Россия инсон ҳуқуқлари фаоли.
  • Maridagi MiG monumenti
    Маридаги МиГ монументи
  • Mari bozori, 1992-yil
    Мари бозори, 1992-йил
  • Mari bozori, 1992-yil
    Мари бозори, 1992-йил
  • Mari bozori, 1992-yil
    Мари бозори, 1992-йил
  • Avtobus bekati, 1992-yil
    Автобус бекати, 1992-йил
  • Maridagi toʻy, 1992-yil
    Маридаги тўй, 1992-йил
  • Marilik ayollari, 1992-yil
    Марилик аёллари, 1992-йил
  • Mari bozori, 1992-yil
    Мари бозори, 1992-йил
  • Marida anʼanaviy telpak kiygan erkak, 1992-yil
    Марида анъанавий телпак кийган эркак, 1992-йил

Қардош шаҳарлари

Мари қуйидаги шаҳарлар билан қардошлик муносабатларини ўрнатган:

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Атанйýазоw, Солтанşа. Түркменистаның Географик Атларының Дүшүндиришли Сөзлүги. Ылым, 1980 — 205-бет. 
  3. ↑ Тҳе Cоунтрй оф тҳе Туркоманс. Огуз Пресс анд тҳе Роял Геограпҳиcал Соcиэтй, 1977. ИСБН 0-905820-01-0. , Чаптер 15, ЎДонован, Эдмунд, Мерв анд Иц Сурроундингс, леcтуре деливеред ин 1882.
  4. ↑ Он Сеcрет Сервиcе Эаст оф Cонстантинопле бй Петер Ҳопкирк, Жоҳн Муррай, 1994
  5. ↑ "Большая советская энциклопедия" (Руссиан). Большая советская энциклопедия (3 нашри). ҳттпс://бсе.словаронлине.cом/18666-МАРЙ.  (онлине версион)
  6. ↑ „Петролеум Геологй анд Ресоурcес оф тҳе Аму-Даря Басин“. пдфио.cом (2004). 2014-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-май.
  7. ↑ Гостеприимство древнего и вечно юного города
  8. ↑ Туркменский город Мари получил сертификат културной столици СНГ
  9. ↑ „ТУРКМЕНСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА“. 2010-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 2-июн.
  10. ↑ Прохоров, Александр. Большая советская энциклопедия:Марыйская область, 3-нашр, Москва: Советская энциклопедия, 1969-1978. 
  11. ↑ „Туркменистан“. 2011-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 2-июн.
  12. ↑ „Марыйский машиностроительный завод“. 2013-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-апрел.
  13. ↑ „Марыйский авторемонтный завод“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 2-июн.
  14. ↑ „Марыйский хлопкоочистительный завод имени В. П. Чкалова ТПО «Заготхлопкопром»“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  15. ↑ Марийский кожевенний завод[сайт ишламайди]
  16. ↑ „Туркменский завод азотных удобрений“. 2009-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  17. ↑ Марийская фабрика первичной обработки шерсти[сайт ишламайди]
  18. ↑ Марийская хлопчато-бумажная прядилно-ткацкая фабрика[сайт ишламайди]
  19. ↑ Марийская ковровая фабрика[сайт ишламайди]
  20. ↑ Марийская мебелная фабрика[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  21. ↑ „ТУРКМЕНИСТАН. Форум Туркменистан. Карта Туркменистан. Фото. город Туркменистан“ (деадлинк). 2009-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  22. ↑ „Марыйская типография“ (деадлинк). 2012-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  23. ↑ „Энциклопедия туриста. М | Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Тоурист. М“. 2009-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  24. ↑ „Вокруг Света | Журнал | Птици летят к озеру…“. 2009-йил 13-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  25. ↑ „Лошадь — Кони — Альбом пород лошадей СССР“. 2013-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  26. ↑ Мари — маълумот Катта совет энсиклопедиясидан олинди..
  27. ↑ „Закаспийская железная дорога“ (деадлинк). 2007-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 2-июн.
  28. ↑ „После коренной реконструкции открылся для приёма пассажиров железнодорожный вокзал в городе Мары“. 2014-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 11-июн.
  29. ↑ „Новый вокзал в Марах.“ (ўлик ҳавола — тарих ).[сайт ишламайди]
  30. ↑ „Президент Туркменистана даёт старт Совету Старейшин“. 2012-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-январ.
  31. ↑ „Золотой век“. www.туркменистан.гов.тм.
  32. ↑ „К услугам жителей Марыйского велаята открылась областная библиотека - Интернет-газета Туркменистан.Ру“. www.туркменистан.ру.
  33. ↑ Президент Туркменистана принял участиэ в откритии нового здания Марийской велаяцкой библиотеки
  34. ↑ „Кардеş Şэҳирлер“ (тр). ибб.истанбул. Истанбул. 2021-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 5-сентябр.
  35. ↑ „Самарканд и Валенсия станут городами-побратимами“ (ру). подробно.уз. Подробно.уз (2018-йил 27-январ). Қаралди: 2020-йил 15-ноябр.
  36. ↑ „Кострома ис лоокинг фор а тwин cитй ин Туркменистан“. ориэнт.тм. Ориэнт (2020-йил 15-июл). 2020-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-ноябр.
  37. ↑ „Систер cитиэс“. ха.гов.cн. Хи'ан. 2023-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-ноябр. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mari" dan olindi