Mirzo Muhammad Haydar sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi
|ismi           = Muhammad Haydar Dugʻlot
|asl ismi      = 
|Tasvir = Stamp of Kazakhstan 292.jpg
|Tasvir tavsifi = 
|lavozimi   = [[Kashmir]]dagi [[Boburiylar davlati|Boburiylar vakili]] 
|tartib = 
|boshlanish davri = [[1540]]
|tugash davri =[[1551]]
|oʻtmishdoshi =
|vorisi= 
|monarx=
|bayroq= 
|izoh = 
|dafn =
|millati = 
|tavallud sanasi = 1499
|tavallud joyi = [[Toshkent]] 
|dini = [[Islom]]
|ilmiy darajasi = 
|vafot sanasi = 1551
|vafot joyi = [[Kashmir]]
|xotini =
|otasi = Muhammad Husayin koʻragon
|onasi = Xub Nigorxonim
|bolalari = 
|VikiOmbor =
|Mukofotlari =
}}
'''Mirzo Muhammad Haydar''' ('''Muhammad Haydar Dugʻlot'''; 1499, [[Toshkent]] — 1551, [[Kashmir]]) — [[tarix]]chi, davlat arbobi. Muhammad Husayn koʻragonning oʻgʻli, onasi Xub Nigorxonim [[Yunusxon]]ning kichik qizi, [[Bobur]]ning onasi — Qutlugʻ Nigorxonimning singlisi edi.

== Hayoti ==
1508—1509-yillarda [[Shayboniyxon]] buyrugʻi bilan otasi qatl qilingach, yosh Muhammad Haydarning hayoti xavf ostida qoladi. Muhammad Husaynning ishonchli kishilaridan biri Mavlono Muhammad koʻp qiyinchiliklar bilan Muhammad Haydarni [[Buxoro]]dan [[Badaxshon]]ga olib qochadi. [[1509-yil]] [[Qobul]]ga — Bobur saroyiga olib keladi. Bobur unga yuksak ehtirom koʻrsatadi. Mirzo Haydarning yozishicha, Bobur unga ota oʻrnida otalik qiladi. 3 yildan soʻng Mirzo Haydar [[Andijon]]ga — Sulton Saʼidxon huzuriga ketadi va xonning oxirgi kunigacha u bilan birga boʻladi. [[1514-yil]] [[Qashqar]]da Sulton Saʼidxon hokimiyati oʻrnatilgach, Mirzo Haydar u bilan birga Qashqarga keladi. Xon barcha qoʻshin salohiyati va saltanat ishlarini unga ishonib topshirib, cheklanmagan huquqqa noyil qiladi, shuningdek, Sulton Saʼidxonning oʻgʻli — valiaxd Abdurashidning tarbiyasini ham unga topshiradi. Sulton Saʼidxon davrida Mirzo Haydar Badaxshon, [[Kofiriston]], [[Tibet]], [[Lodak]] va boshqa koʻpgina harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qiladi. [[1533-yil]]da Sulton Saʼidxon vafot etgach,  taxtga uning oʻgʻli Abdurashid oʻtiradi. Ammo, Dugʻlotlar xonadonida vujudga kelgan qarama-qarshiliklar Muhammad Haydarni mamlakatni tashlab ketishga majbur qidali. Muhammad Haydar avval Badaxshonda sargardonlikda yurib, soʻngra [[Lohur]]ga — Boburning oʻgʻli Komron Mirzo huzuriga boradi. 1539—1540-yillarda Muhammad Haydar [[Agra]]da [[Humoyun]]ga qoʻshiladi. [[1541-yil]]da Qashqar zabt etilgach, Muhammad Haydar [[boburiylar]] nomidan Qashqarda hukmronlik qiladi. Haqiqatda esa oʻz-oʻziga mustaqil hukmron edi. Togʻ qabilalari bilan boʻlgan toʻqnashuvda Muhammad Haydar halok boʻlgan.

== Ijodlari ==
Muhammad Haydar mashhur "[[Tarixi Rashidiy]]" nomli asar va "Jahonnoma" nomli geografiyaga oid turkiy sheʼriy risola muallifi. "Tarixi Rashidiy" [[Sharqiy Turkiston]], [[Qozogʻiston]] va [[Oʻrta Osiyo]]ning 15—16 asr 1-yarmidagi tarixiga oid qimmatli manbadir. Muhammad Haydar bu asarini Kashmirda, bir necha yil mobaynida yozgan. Asar 2 qism — "daftarlar" (kitoblar)dan iborat. 1qismda Moʻgʻuliston va Qashqarda hukmronlik qilgan chigʻatoiylar tarixi — Tugʻluq Temur davridan [[Rashidxon|Abdurashidxon]] (Rashidxon) davrigacha izchil bayon etilgan boʻlib, u [[1546-yil]], yaʼni 2-qismdan keyin yozilgan. 2-qism 1541—42 yillarda tugatilgan, u hajm jihatdan 1-qismdan toʻrt marta katta boʻlib, muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar "[[Boburnoma]]" kabi memuar adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi.

== Manbalar ==
* Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.

== Havolalar ==
*[http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/mohammed/ Muhammad Haydar Dugʻlotiy (1499–1551-yillar)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140122201836/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/mohammed/ |date=2014-01-22 }}
*[http://www.elim.kz/article/174/ Muhammad Haydar Dugʻlotiy] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131021230727/http://www.elim.kz/article/174/ |date=2013-10-21 }}
*[http://www.arba.ru/article/635 Dugʻlotiy va uning zamoni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131022210041/http://www.arba.ru/article/635 |date=2013-10-22 }}
*[http://kazakhi.info/what_in_the_name_of_your/21/727/ Muhammad Haydar Dugʻlotiy] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130830012951/http://kazakhi.info/what_in_the_name_of_your/21/727 |date=2013-08-30 }}
*[http://tarihi-tulgalar.kz/ru/muhammed-haidar-dulati.html Muhammad Haydar Dugʻlotiy] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131021205857/http://tarihi-tulgalar.kz/ru/muhammed-haidar-dulati.html |date=2013-10-21 }}

{{OʻzME}}
{{Bio-stub}}

[[Turkum:Sharqiy Turkiston tarixi]]
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]
[[Turkum:Qozogʻiston tarixi]]
[[Turkum:Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar]]
[[Turkum:Boburiylar davlati]]