Muhammad Aminxon
Муҳаммад Аминхон (1817, Хива – 1855, Сарахс) – Хива хонлигида ўзбекларнинг Қўнғирот сулоласига мансуб 7-ҳукмдор (1845–1855).
| Муҳаммад Аминхон | |
|---|---|
| Хива хони | |
|
Мансаб даври 1845-йил – 1855-йил | |
| Ўтмишдоши | Раҳимқулихон |
| Вориси | Абдуллахон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1817-йил Хива |
| Вафоти |
1855-йил Сарахс |
| Болалари | Абдулла |
| Отаси | Оллоқулихон |
| Дини | Ислом |
Таржимаи ҳоли
1845-йилда Раҳимқулихон вафотидан сўнг (1842–1845) Хива хонлигида унинг укаси М. А. (1817–1855) ҳокимиятга келди. Раҳимқулихон даврида унга Ҳазорасп ҳокимлиги топширилган.
М. А. (1845–1855) даврида марказий ҳукуматнинг кўчманчи қабилаларни тинчлантиришга қаратилган ҳаракатлари бир мунча муваффақиятга эришди. М. А. Марв учун Бухоро амирлигига қарши ва Хуросонга 10 дан ортиқ юришларни амалга оширди. 1846-йил декабрда Оренбургга Хива элчилари – Қилич Ниёзмуҳаммедов ва Шукруллобой Мискинов етиб келди. 1847-йил 9-мартда улар Санкт-Петербургга келишди. Элчилар Россия томонидан Сирдарёнинг Орол денгизига қуйилиш жойи яқинида қурилган Раим истеҳкомини бузиш масаласини кўтардилар, Николай И бунга рад жавобини берди. 1847–1848-йиллар Хива отрядлари билан чор ҳарбий қисмлари ўртасидаги кичик ҳарбий тўқнашувларда ўтди. Муваффақиятга эриша олмаган М. А. яна муаммони тинч йўл билан ҳал қилиш йўлига ўтди. 1850-йилда Хива элчиси Хожа Маҳрам Аллабердиев Петербургга ташриф буюрди.
Бироқ, мустаҳкамлаш бўйича барча музокаралар ҳеч қандай натижа бермади. М. А. даврида Россия, Усмонли империяси, Эрон ва Афг'онистон билан дипломатик алоқалар сақланиб турди. М. А. даврида Хивада унинг номидаги энг катта мадраса қурилган. 260 талаба мадрасада таҳсил олган. Мадраса, талабалар ва ўқитувчиларни сақлаш харажатларини қоплаш учун хонликнинг турли ҳудудларида жуда кўп ерлар ажратилган. Машҳур Калтаминор минораси қурилиши ҳам бошланди. Тарихчи Огаҳий Хоразм тарихини ёзган.
Маданий сиёсати
Муҳаммад Аминхон ҳукмронлиги даврида ажойиб бинолар, ҳозир ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган Ичан қалъанинг бир қисми қурилган. У Муҳаммад Аминхон мадрасаси эски шаҳарнинг ғарбий қисмида, Кўҳна Арк қал’асининг дарҳол жанубида қурилган. Бу шаҳардаги энг катта мадраса бўлиб, жуда кўп безатилган. Мадрасада 260 нафар талаба таҳсил олган. Мадрасалар, шогирдлар ва ўқитувчиларни сақлаш харажатларини қоплаш учун хонликнинг турли жойларидан кўплаб вақф мулклари ажратилган[1]. Муҳаммад Аминхон ҳукмронлиги даврида Хива шаҳрида машҳур Калта минорнинг қурилиши ҳам бошланган эди. Тарихчи Огаҳий саройда Муҳаммад Аминхон қўл остида Хоразм тарихи асарини ёзган.
1845-йилда Муҳаммад Амин иноқга Раҳимқулихон томонидан Кўҳна Урганч яқинида деҳқончилик билан шуғулланиш учун янги ерларни ўзлаштириш мақсадида йирик ариқ қазиш вазифаси топширилади. Шундан кейин бир эмас, икки ариқ қазилган. Муҳаммад Аминхон саройидаги яшаган сарой тарихчиси Муҳаммадризо Огаҳийнинг маълумот беришича, 1850-йилда хон халқнинг ижтимоий ҳаёти билан танишиш учун мамлакат бўйлаб саёҳатга чиқади. У Кўҳна Урганчга борган вақтда шаҳарнинг жанубий қисмидан оқиб ўтувчи Кўҳнадарёда Шарқровуқ деб аталадиган тўғон қуришни буюради. Тўғон дарё этагида яшовчи ва исён қилувчи ва қароқчилик билан шуғулланувчи ёвмутларни сувдан маҳрум қилиш мақсадида қурилган. Бу воқеани Ризоқулихоннинг 1851-йили Хонободга келган элчиси ҳам тасвирлайди[2].
Муҳаммад Аминхон 1847—1848-йилларда Хива яқинидаги Соёт, Рофаник, Гулланбоғ, Оқмачит, Шоҳобод, Ангариқ, Зей, Оқёп қишлоқларида янги ҳовлижой боғларни барпо этади. Хон ушбу боғларни ташкил этиш билан билан бирга ўзининг ихтиёридаги мулки холисини ҳам кўпайтириб борган. Бу ҳовлиларда 286 қул меҳнат қилган. Хоннинг ҳамма қуллари сони эса 1500 кишидан кўп бўлган. Боғлар ҳамда далалардан олинган ҳосил хон омборхонасига туширилган. Уларни сотиш мақсадида турли имтиёзлар қўлланган[3].
Вафоти
Хива хони М. А. кучли қўшин билан Сарик туркманлари устига юриш қилди; Жамшидийлар ёрдамида туркманларни оғир мағлубиятга учратди. Аммо уларга қарши олиб борган қаттиқ сиёсат кейинчалик Қуйи Мурғоб минтақасидаги Теке туркманлари ва уларнинг жанубидаги Сарахс ҳудудида яшовчи Салур туркманларига ёмон таъсир қилди. Ўтган йилларда Хива қўшинлари Хива фронтида ўтган йиллардаги жангларга қарамай ҳужум қилиб, мол-мулкини талаганини унутмаган теке туркманлари Хива хонига қарши исён кўтардилар. Бу қўзғолонга қарши тайёрланган М. А. теке туркманларига тўсатдан ҳужум қилиб, уларни оғир мағлубиятга учратди. Бироқ М. А.нинг бу ташрифлари туркманларни ўзаро бирлашишга мажбур қилди. Теке туркман бошчилигидаги бирлашган туркман қўшинлари 1855-йил баҳорида М. А. қўшини билан тўқнашишади. Улар Машҳаднинг форс мирзоси (губернатори) Фаридун Мирзодан ёрдам сўрашади, у 75 км узоқликдаги Дарбанд қал’асидан етти минг кишини, сўнгра Хуросондан яна уч минг кишини жўнатади. Жанг Хива хонининг мағлубиятига айланади. Унинг қўшинлари тор-мор қилинади. Икки юзта хоразмлик ўлдирилиб, хон асирга олинади, кейин боши олинади.
Унинг ўрнига ўғли Абдуллоҳхон ўтирди, бироқ у ҳам олти ойдан кейин исёнчи қабилаларга қарши жангда ҳалок бўлди. Кейин Қутлуғмуродхон тахтга ўтиради, лекин у ҳам худди шундай тақдирни бошидан кечиради. Ниҳоят, Саид Муҳаммадхон (1856–1864) тахтга ўтиради.
Манбалар
- ↑ „ХИВА ХОНЛИГИ. МУҲАММАД АМИН-ХОН. О'ТТИЗ ТО'РТИНCҲИ ҲУКМДОР“. зиёратга.уз (7-апрел, 2023-йил). Қаралди: 15-октабр 2023-йил.
- ↑ Каульбарс А.В.. Низовья Аму-Дарьи, описанные по собственным исследованиям в 1873 г. Тип. Имп. Акад. наук, 1881 — 416-бет.
- ↑ „Муҳаммад Аминхон. Муҳаммад Аминхон мадрасаси“. хоразмий.уз. Қаралди: 15-октабр 2023-йил.
Адабиётлар
- Гуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в ХВИИИ – первой половине ХИХ века. Ташкент, 2005
- Гулямов Й. Г., История орошения Хорезма с древнейшикҳ времен до нашикҳ дней. Ташкент. 1957
- История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
- История Узбекистана в источниках. Составител' Б. В. Лунин. Ташкент, 1990
- История Хорезма. Под редакцией И. М. Муминова. Ташкент, 1976