Nayman

Найман — ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ, қирғиз, нўғой ва олтой халқлари таркибига кирган турк уруғларидан бири.

Рус этнографи А. Д. Гребенкиннинг 1870-йилларида берган маълумотига кўра, ўзбек найманлари Зарафшон водийси (63 та қишлоғида), Фарғона водийси, Хоразм воҳаси, Қорақалпоғистон, Қашқадарё ва Сурхондарёнинг Термиз туманида қўнғиротлар билан бирга яшаб келишган. Кейинчалик дастлаб Афғонистоннинг Балх вилоятига, сўнгра Зарафшон водийсига кўчиб кетишган.

Ўзбек найманлари ХИХ аср охирида 3 та йирик уруққа бўлинган: қўштамғали, садирбеги, увахтамғали. Булардан ташқари, найманларда бир қанча уруғ бўлимлари ҳам мавжуд бўлган: агран, айрончи, бадир, бия, боғанали, болтали, букалай, бурунсов, жагалбойли, жостовон, жилонли (илонли), жумалоқ бош, олти ота, олти ўғил, оқ тунли, сегиз урув (саккиз уруғ, саринайман, туртул (тўрт ўғил), тўрттамғали, ургуч, украш, чангали, чўмичли, ғозоёқли, қорагадой, қорасирак, қарғали, қилтамғали, култамғали ва бошқалар. Нарпай туманидаги найманлар: пўлатчи, улус, зарман, кичкилдик, оснайман, аччили найман, каттаки, найман, тўрғоқ найман, уйшун найманларга қам бўлинган.

Ўзбек найман авлодларини бошқа қавмлар таркибидан ҳам учратиш мумкин. Масалан, ўзбек саройларининг энг йирик тўрт уруғидан бири наймансарой деб номланган. Шунингдек, қипчоқсаройда чоркуса найман, қўштамғали сарой ва қўнғирот саройда ҳам найман тармоғи бор. Ҳаттоки ўзбек кенагаслари ва жузлари таркибида ҳам найман шохобчаси учрайди. Бу ҳолат ўзбек қавмларининг этногенези муштараклигидан, ўзаро этногенетик ва этномаданий алоқалардан далолат беради.

Найманлар Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Бошқирдистон, Татаристон ва Мўғулистон ҳудудларида ҳам яшаганлар.

Найманларнинг келиб чиқиши мунозарали. Бир гуруҳ олимлар (И. Н. Березин, В. В. Бартолд, Б. Й. Владимирсов ва бошқалар) найманларнинг этногенезини мўғуллар билан боғлайдилар. Улар "найман" сўзининг этимологиясини (мўғулча "саккиз", "саккиз қабила") ўз фикрларига далил қилиб кўрсатадилар. Иккинчи бир гуруҳ эса (Н. А. Аристов, Х. Ховорст, С. А. Аманжолов ва бошқалар) эса найманларни турк деб ҳисоблайдилар. Қадимги Шарқ қўлёзмаларида ҳамда Ўрхун ёзувларида "саккиз ўғуз" қабиласи иттифоқи тилга олинади. Улар яшаган ерларни Х аср ўрталарида кидонлар ишғол этганлар. Саккиз ўғузлар кидонлар томонидан тобе этилади, кидонлар уларни найман деб атай бошлаганлар. Демак, найманлар аслида туркий халқлардан бўлганлар. Найманлар ВИИИ аср ўрталарида Байкал кўлининг жанубида яшаганлар. ИХ аср ўрталарида улар Ўрхун дарёсининг юқори қисмидан то Тарим ва Қора Иртишгача бўлган ерларни эгаллайдилар. Кейинчалик найманлар эгаллаб турган ерларнинг чегараси Хонбой ва Олтой тоғларигача етган. Улар шарқда, керайитлар, шимолда қирғизлар, ғарбда қанғлилар, жанубда эса уйғурлар билан чегарадош бўлганлар. ХИИ асрнинг ўрталарида найманлар кучайиб, Марказий Осиёда ўз ҳукмронликларини ўрнатдилар. Найманлар давлати ХИИИ аср бошигача, яъни мўғуллар истилосига қадар мавжуд бўлган. Найманларнинг охирги хони — Таянхоннинг пойтахти Жаршизнаур деган (Қорақурумга яқин) жойда жойлашган.

1204-йилда найманларнинг катта бир қисми мўғулларга тобе бўлади. Мўғулларга итоат этмаган найманлар эса Балхаш кўлининг ғарбидаги чўлларда, жанубда Олакўл бўйларигача бўлган ерларда, Сирдарё бўйларида, Улуғтоғ ҳамда Ишим дарёси бўйларида яшаганлар. Сирдарё бўйларидаги найманларнинг катта қисми кейинчалик Хоразмга ва Мовароуннаҳрга кўчиб келиб ўрнашганлар. Улар аста-секин ўтроқлашиб, ерлик халқларга аралашиб кетганлар.

Дашти Қипчоқда кўчиб юрган найманларнинг бир қисми Шайбонийхоннинг Мовароуннаҳрга қилган юришларида фаол қатнашган. ХВ асрнинг охири — ХВИ асрнинг бошларида улар ҳозирги Ўзбекистон ҳудудларига кўчиб ўрнашган. Найманларнинг Дашти Қипчоқда қолган қисми эса қозоқ, қорақалпоқ ва нўғайлар таркибига кирган. Найманларнинг деярли кўпчилиги ХИИИ аср бошларигача христиан динида бўлган. Уларнинг бир қисми эса қора кидонлар таъсирида будда динини ҳам қабул қилганлар. Аммо найманлар эътиқодида ибтидоий динларнинг, хусусан шаманизм қолдиқлари кучли бўлган. ХИИИ—ХИВ-асрлар давомида найманлар ислом динини қаъбул қилганлар.

Ўзбек найманларининг кўпчилик қисми Зарафшон водийсида (Пастдарғом ва Нарпай туманларида) ўтроқ ҳолда яшаб, кўпинча деҳқончилик билан машғул эди. Улар томли (пахса, чўпкори) уйларда яшаганлар. Ўтроқ найманларнинг бойлари чорвачилик билан ҳам шуғулланганлар. Жом чўли, Ўртачўл, Зирабулоқ тоғида яшовчи найманларнинг асосий машғулоти чорвачилик ҳисобланган. Булар кўпинча қоракўл қўйлари, тоғ ва тоғ бағирларида яшаганлари эса жайдари қўйлар, қорамол, туя ва от сақлаганлар. Чорвадор найманлар ўтовларда яшаганлар. ХИХ асрнинг охири — ХХ асрнинг бошларида ўзбек найманлари ҳам бошқа қабилалар каби ўтроқ ўзбеклар таркибига сингиб, мазкур халқнинг шаклланишида фаол қатнашганлар.

Адабиётлар

• Рашидаддин., Сборник летописей, т. 1., вип. 1., М. -Л., 1962;
• Норбоев Н., Ўзбек элининг қабила ва уруғлари ҳақида, Т., 1997.