Norboʻtabiy

Норбўтабий қабри. Дахмаи шоҳон хазираси, Қўқон.

Норбўтабий, Норбўтахон (тахминан 1749—1798) — Қўқон хони (тахминан 1763—1798), ўзбекларнинг Минг сулоласига мансуб. Абдулкаримбийнинг набираси, Абдураҳмонхоннинг ўғли. 14 ёшидан тахтга чиққан. Наманган бекларининг сепаратизмини бостирган. Қўзғолон кўтарган Хўжанд бегини енгиб, шаҳарни ўзига бўйсундирган. Аммо Ўратепа номигагина Бухоро амирлигига тобе бўлиб қолган. Норбўтабий ҳукмронлигининг сўнгги йилларида акаси Ҳожибек Ўратепа ва Қурама хокимлари ёрдамида исён кўтармоқчи бўлган. У Тўрақўрғон ва Андижонни маскан тутган. Норбўтабий Андижонга қўшин тортиб, акаси билан сулҳ тузган.

Норбўтабий вафот этган йил (1798) Эрдонахон мақбараси яқинидаги Норбўтабий мадрасаси қурилиши ниҳоясига етган. Норбўтабий даврида Фарғона водийсини бирлаштириш жараёни тугаган, иқтисодиёт тикланган, мўл-кўлчилик, арзончилик бўлган. Бу эса Фарғонага чекка туман ва вилоятлардан кўплаб аҳолини кўчиб келишига замин яратган. Қўқон водийнинг маданий-иқтисодий марказига айланган.

Ички Сиёсат

Норбо'табий салтанатининг бошида унинг қариндоши Абдулла қушбеги амалда регент бо'лади. Норбо'табий унинг ёрдами билан Чуст ва Наманган ҳокимларининг бўлгинчилигини бостиришга муваффақ бўлди. Норбо'табий билан Абдулла Қушбеги ўртасида юзага келган низо иккинчисининг ўлими билан якун топди.

Норбо'табий Хўжандни забт эта олди.

Тошкентни Қўқон хонлигига қўшиб олишга уринишлар муваффақият қозонмади.

Норбо'табий (1763-1798) даврида мамлакатда нисбий сиёсий осойишталик ўрнатилиб, иқтисодий тараққиёт учун қулай шароитлар яратилди. Норбо'табий мис тангалар — ҳовузлар чиқарган.

Қўқонлик тарихчи Мулла Олим Махдум Хожи Қўқон хони Норбўтабийнинг ҳукмронлигини шундай та’рифлайди: “Унинг даврида ғам-ташвиш ва ғам-ғусса бўлмаган, очлик ва қимматлик бўлмаган. О'ша хон даврида пул тизими муомалага киритилди, ҳеч ким омборлардан дон сотиб олмади, чунки у бекорга берилган эди. Бундай арзон ва осойишта ҳаётни эшитган қўшни вилоятларнинг кўплаб халқлари Фарғонанинг обод ва тинч бўлишига сабаб бўлган Хўқандга кўча бошладилар”

Тарихчи Маҳмуд Ҳаким Яйфоний шундай ёзган эди: “...ҳамма бой ва тенг, ҳар бир хонадон донга тўла ва ғаллани текинга беришдан бошқа чора йўқ эди. Тангага қўй сотиб олиш мумкин бўлган ва бу танга Норбўтахон томонидан муомалага чиқарилган ва муомалага киритилган. Ҳар томондан кўчманчилар келиб, бу ерга тўпланишди”

Ташқи сиёсат

Норбо'табий Бухоро амири Шоҳмурод (1785-1800) билан тинч-тотув муносабатлар ўрнатган. Шунингдек, 1774-1798 йилларда Қинг империяси билан дипломатик алоқалар қилган.

Маданий сиёсат

Норбо'табий илм ва сан’ат ҳомийси эди. О'ша пайтда Қо'қонда фаол қурилиш ишлари олиб борилди. 1798-йилда Қўқонда Норбо'табий мадрасаси қурилиши тугалланди. Норбо'табий даврида бир қанча мадрасалар қурилган: 1762-йилда - Сулаймония мадрасаси, 1789-йилда - Эшон Хонхо'жа, 1794-йилда - Имом Бакир, 1795-йилда - То'ра Ҳаким, 1798-йилда - Мадрасаи Мир, Норбо'табий мадрасасининг ушбу бинолари орасида. У ҳозирги кунгача сақланиб қолган ва Мадрас-и Мир номи билан ҳам машҳур.

Норбўтабий даврида Қўқонда машҳур маданият намояндалари яшаб ижод қилган. Булардан Муҳаммад Ғозий, Нодир, Хо'жамназар Хувайдо, Хожа Маслаҳатуддин Умматвалий ва унинг ўғли Хожа Муҳаммад Носируддин... Норбўтабий умри давомида Хожа Муҳаммад Носируддин ва Хожа Муҳаммад Ёқуб Охундга та’зим қилиб, уларнинг муриди бўлган. Ўғиллари: Муҳаммад Амин, Муҳаммад Олим ва Муҳаммад Умархонлар ҳам таълим олиш учун Муҳаммад Носируддин қўлига топширдилар.[9]

1798-йилда Норбо'табий вафот этгач, унинг ўғли Олимхон (1798-1810) давлат ҳукмдори деб эълон қилинди.

Манбалар

.