Oʻzbekiston madaniyati

Ўзбекистон маданияти асосан, ўзбеклардан ташкил топсада, бир қанча этник гуруҳ ва маданиятларни ҳам ўз ичига олади. 1995-йилда Ўзбекистон аҳолисининг 71,5 фоизга яқинини ўзбеклар ташкил этган. Қолган миллатларнинг асосий қисмини руслар (8,4%), тожиклар (кўп қисмни ташкил этадигандек кўринсада,) 5%, лекин анча юқори деб ҳисобланган, қозоқлар (4,1%), татарлар (2,4%) ва қорақалпоқлар (2,1%) ва бошқа гуруҳлар арманлар ва Корё-сарам ҳисобланади. Ўзбекистонда яшовчи маҳаллий бўлмаганлар сони аста-секин руслар ва бошқа озчилик гуруҳларини тарк этиши ва ўзбеклар Собиқ Совет Иттифоқининг бошқа ҳудудларидан қайтиши сабабли камайиб бормоқда.

Мероси

ЙУНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган Ўзбекистондаги маданий мерос объектлари қуйидагилардан иборат:

• Бухоронинг тарихий маркази (1993–йил)
• Шаҳрисабз тарихий маркази (2000–йил)
• Ичан қалъа (1990-йил)
• Самарқанд – маданиятлар чорраҳаси (2001–йил)

Дини

Асосий мақола: Ўзбекистонда дин

О'збекистон 1991-йилда мустақилликка Эрич, мусулмон фундаментализми минтақа бўйлаб ким томонидан тарқалади, деган фикр кенг тарқалган эди. Узоқ вақт давомида диний эътиқод эркинлигидан маҳрум бўлган исломий мамлакат ўзининг ҳукмрон эътиқодини ифода этишда жуда тез ўсишини кутилган. 1994-йилда ўзбекларнинг ярмидан кўпи ислом динига мансуб экани аниқланган, бироқ расмий сўров натижаларига кўра уларнинг бир қисми дин ҳақида тўлиқ маълумотга эга ёки унга амал қилишни билар эди.

Таълими

Асосий мақола: Ўзбекистонда таълим

Ўзбекистонда саводхонлик даражаси юқори, 15 ёшдан ошган катталарнинг қарийб 98 фоизи ўқиш ва ёзиш қобилияти бор. Бироқ, ҳозирда 15 ёшгача бўлган аҳолининг атиги 76 фоизи таълим тизимида таҳсил олаётган бўлса, келажакда бу кўрсаткич камайиши мумкин. Ўзбекистон таълим дастурида жиддий бюджет танқислигига дуч келди. 1992-йилги таълим қонуни назарий ислоҳот жараёнини бошлади, аммо жисмоний база ёмонлашди, ўқув дастурларини қайта кўриб чиқиш секин кечди.

Анъаналари

Ўзбеклар Янги йилни „Янги Йил“ номли байрамда нишонлайдилар. Улар янги йилни арчасини безатиб, бир-бирларига совғалар бериб, Янги йил байрамини нишонлашади. Улар кечки овқат пайтида ўзбек мусиқасини куйлаб, тинглайдилар, кечки овқатдан сўнг Қорбобо кийимини кийинган бир киши келиб, байрамни давом эттиради. Ярим тунда улар янги йилни кутиб олиш учун Ўзбекистон мадҳиясини куйлайдилар ва байрамни давом эттирадилар^[1]. Бундан ташқари, ўзбеклар учун энг машҳур байрам Наврўз бўлиб, у энг тарихий байрам ҳисобланади. Ёзилган дастурхондаги хилма-хил таомлар ва ранг-баранг анъанавий либослар байрамнинг асосий намунасини олади. Бироқ байрамнинг асосий таоми сумалак бўлиб, уни тун бўйи қайнатиш керак.

Ошхонаси

Асосий мақола: Ўзбек ошхонаси

Яна қаранг: Ўзбек таомлари рўйхати ва Совет ошхонаси

Ўзбек ошхонасига кўпчилик халқларда бўлгани каби маҳаллий қишлоқ хўжалиги таъсир кўрсатади. Ўзбекистонда ғаллачилик кўп, шунинг учун нон ва макарон маҳсулотлари муҳим аҳамиятга эга бўлиб, ўзбек ошхонаси „макаронга бой“ деб таърифланган. Қўй гўшти мамлакатда қўйлар кўплиги сабабли машҳур гўшт нави бўлиб, у турли ўзбек таомлари таркибига киради.

Ўзбекистоннинг ўзига хос таоми- палов (плов ёки ош), одатда гуруч, гўшт бўлаклари, майдаланган сабзи ва пиёздан тайёрланади. Оши наҳор ёки эрталабки палов эрта тонгда (соат 6 дан 9 гача) меҳмонларнинг катта йиғинларида, одатда давом этаётган тўй байрамининг бир қисми сифатида хизмат қилади. Бошқа диққатга сазовор миллий таомлар: шурпа (шурва ёки шорва), ёғли гўштдан (одатда қўй гўшти) ва сабзавотлардан тайёрланган шўрва; норин ва лағмон, шўрва ёки асосий таом сифатида берилиши мумкин бўлган хамир асосидаги таомлар; манти, чучвара ва сомса, бу таомлар асосий таом сифатида хизмат қилади; димлама (гўшт ва сабзавотли таом) ва турли кабоблар, одатда асосий таом сифатида хизмат қилади.

Кўк чой кун давомида қабул қилинадиган миллий иссиқ ичимликдир; чойхоналарда (чайхона) маданий аҳамиятга эга. Тошкентда кўпроқ қора чой афзал кўрилади, яшил ва қора чой одатда сут ва шакарсиз олинади. Чой ҳар доим овқат билан бирга тортиқ қилинади, лекин у ҳам меҳмондўстлик ичимлиги бўлиб, ҳар бир меҳмонга одатий тарзда яшил ёки қора рангда тақдим этилади. Айрон, совутилган ёгуртли ичимлик ёзда машҳур, аммо иссиқ чой ўрнини босмайди.

Спиртли ичимликлар истеъмол қилиш ғарбга қараганда камроқ тарқалган, аммо шароб мусулмон халқи учун нисбатан машҳурдир, чунки Ўзбекистон асосан дунёвийдир. Ўзбекистонда 14 вино заводи мавжуд бўлиб, энг қадимги ва энг машҳури Самарқанддаги Ховренко вино заводидир (тахминан 1927-йил). Самарқанд вино заводи маҳаллий узум навларидан бир қатор ширин винолар ишлаб чиқаради: Гулякандоз, Ширин, Алеатико ва Кабернет ликерноэ (русчада том маънода Cабернет десерт вино). Ўзбек винолари халқаро мукофотларга сазовор бўлиб, Россия ва Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларига экспорт қилинмоқда.

Бухоро яҳудий ва ўзбек ошхоналарида ширинликларни танлаш чекланган. Одатдаги байрамона таом мева ёки янги ёки қуритилган мевалардан компот, кейин ёнғоқ ва яшил чой билан ҳалва билан тугайди. Шаббат тушдан кейин меҳмонлар учун бухоролик яҳудийларнинг ихтисослиги – Чой Каймоки – ўзбек амалиётига зид равишда, сахий сут (1:1 нисбатда) ва чойнакка бир ош қошиқ сариёғ қўшилган аралаш яшил чой тортилади. Чойни истеъмол қилишдан олдин баъзан туғралган бодом ёки ёнғоқ сепилади.

Спорти

Асосий мақола: Ўзбекистонда спорт

Яна қаранг: Ўзбекистон Олимпиада ўйинларида , Ўзбекистонда футбол ва Ўзбекистон Регби Федерацияси

Ўзбекистон собиқ пойгачи Жамолиддин Абдужапаровнинг ватани ҳисобланади. Абдужапаров "Тур де Франс" пойгасида уч марта очколар соҳиби бўлган ва ҳар сафар ўзига ёққан яшил либосни қўлга киритган. Яшил майка сариқ рангли формадан кейин иккинчи ўринда туради. Абдужапаров турларда ёки бир кунлик пойгаларда ғолиб чиқиш бўйича мутахассис эди. У тез-тез сўнгги километрда „спринт“ қиларди ва спринтда ёнма-ён тўқиши каби бу тўда спринтларда хавфли сифатида обрўга эга эди. Бу обрўси унга "Тошкент даҳшати" лақабини берди. Артур Таймазов 2000-йилги ёзги Олимпия ўйинларида кураш бўйича Ўзбекистоннинг илк медалини, шунингдек, 2004-йилги Ёзги Олимпиада ва 2008-йилги Ёзги Олимпиада ўйинларида эркаклар ўртасида 120 кг вазн тоифасида иккита олтин медални қўлга киритди.

Руслан Чагаев WБА йўналишида Ўзбекистон шарафини ҳимоя қиладиган профессионал боксчи. У 2007–йилда россиялик Николай Валуевни мағлуб этиб, WБА чемпиони унвонини қўлга киритди. Чагаэв 2009-йилда Владимир Кличкога мағлуб бўлгунга қадар икки марта чемпионлик унвонини ҳимоя қилган.

Ўзбекистон Халқаро Кураш Ассоциацияси ватани ҳисобланади. Кураш – Ўзбек анъанавий жанг санъатининг Курашнинг халқаро миқёсдаги ва замонавийлаштирилган шаклидир.

Футбол Ўзбекистонда энг оммабоп спорт тури ҳисобланади. Футбол бўйича Ўзбекистон олий лигаси Ўзбекистон Лигаси бўлиб, унда 16 та жамоа иштирок этади. Амалдаги чемпионлар Бунёдкор ПФК бўлиб, энг кўп чемпионликка эга бўлган жамоа эса саккизтаси билан Пахтакор (футбол клуби) ҳисобланади. Йилнинг ҳозирги футболчиси (2010) Сервер Жепаров. Ўзбекистон мунтазам равишда ОФК Чемпионлар Лигаси ва ОФК кубоги мусобақаларида қатнашади. „Насаф“ АФC Кубоги 2011ни 2011-йилда қўлга киритди, бу ўзбек футболи учун биринчи халқаро клублар кубоги ҳисобланади.

Ўзбекистон 1991-йилда мустақилликка эришгунга қадар мамлакат Совет Иттифоқининг футбол, регби, хоккей, баскетбол ва гандбол бўйича терма жамоалари таркибида бўлган. Ўзбекистон Совет Иттифоқидан ажралиб чиққанидан кейин Ўзбекистон ўзининг футбол, регби иттифоқи ва футзал терма жамоаларини тузди.

Ўзбекистонда бошқа машҳур спорт турлари қаторига регби, гандбол, бейсбол, хоккей, баскетбол ва футзал киради.

Манбалар

Ушбу мақолада Конгресснинг Ўзбекистондаги мамлакат тадқиқотлари кутубхонасидан умумий фойдаланиш учун мўлжалланган матнлар мавжуд ҳттп://лcwеб2.лоc.гов/фрд/cс/узтоc.ҳтмл

↑ „- ЁуТубе“. ЁуТубе.

[1] „- ЁуТубе“. ЁуТубе.

[1]