Pax Romana sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Impero_romano_sotto_Ottaviano_Augusto_30aC_-_6dC.jpg|thumb|400x400px| Avgust davridagi Rim imperiyasining chegarasi. Sariq rang respublikaning mil.avv. 31-yildagi chegarasini bildiradi, yashil rang Avgust hukmronligi davrida bosib olingan hududlarni, pushti joylar esa boshqa davlatlarini ifodalaydi.]]

'''''Pax Romana''''' ([[Lotin tili|lotincha]]: "Rim tinchligi") - [[Rim]] tarixining taxminan 200 yillik davri boʻlib, u kuchaygan va barqaror Rim imperializmi davrida nisbatan tinchlik va tartib, farovon barqarorlik davri va Rimning oltin davri sifatida belgilanadi. Bir qator qoʻzgʻolon va urushlar, Parfiya bilan davom etgan raqobatga qaramay, gegemon hokimiyat va mintaqaviy kengayish kuzatildi. An'anaga koʻra, u miloddan avvalgi 27-yilda [[Prinsipat|Rim prinsipatining]] asoschisi [[Avgust (imperator)|Sezar Avgust]] taxtga chiqishidan boshlanib, milodiy 180-yilda " [[Antoninlar|Beshta yaxshi imperator]] " ning oxirgisi [[Avreliy Mark|Mark Avreliyning]] oʻlimi bilan yakunlanadi.<ref name="EncBrit">{{veb manbasi|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/447447/Pax-Romana|sarlavha=Pax Romana|nashriyot=Britannica Online Encyclopedia}}</ref> Rim respublikasining yakuniy urushi tugashi Avgust tomonidan amalga oshirilganligi sababli, u ba'zan '''Pax Augusta''' deb ham ataladi. Taxminan ikki asrlik bu davrda<ref>{{kitob manbasi|last=Head|first=Tom|url=https://books.google.com/books?id=rlU3DwAAQBAJ&q=%22pax+romana%22+%22206+years%22&pg=PA85|title=World History 101: From Ancient Mesopotamia and the Viking Conquests to NATO and WikiLeaks, an Essential Primer on World History|date=2017-10-03|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-5072-0454-2|language=en|page=85}}</ref> [[Rim imperiyasi]] oʻzining eng katta hududiga erishdi va uning aholisi maksimal 70 million kishiga yetdi.<ref name="ushistory"/><ref name="Battles"/><ref name="Battles"/> Kassius Dioning soʻzlariga koʻra, Kommodning diktatorlik hukmronligi, keyinchalik Besh imperator davri va uchinchi asr inqirozi "oltin shohlikdan temir va zang shohligiga" tushishni belgilab berdi.<ref>Dio Cassius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html#36 72.36.4], Loeb edition translated E. Cary</ref>

== Umumiy tavsifi ==
[[Fayl:Fresco_depicting_a_seated_woman,_from_the_Villa_Arianna_at_Stabiae,_Naples_National_Archaeological_Museum_(17393152265).jpg|thumb| [[Freska|Stabiae]] shahridan dardmand ayolning freskasi. Miloddan avvalgi I asr]]
Pax Romana " moʻ'jiza " deyiladi, chunki unga qadar tarixning ma'lum bir davrida bunchalik uzoq yillar davomida tinchlik boʻlmagan. Biroq, Valter Goffart shunday deb yozgan edi: "Kembrij qadimiy tarixining milodiy 70-192-yillari uchun toʻplami "Imperator tinchligi" deb nomlanadi, ammo tinchlik uning sahifalarida topiladigan narsa emas".<ref name="Goffart1989">{{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=55pDIwvWnpoC&pg=PA111|title=Rome's Fall and After|publisher=Hambledon Press|year=1989|isbn=978-1-85285-001-2|page=111|last=Walter Goffart}}</ref> Artur M. Ekshteynning yozishicha, bu davrni miloddan avvalgi IV-III asrlarda [[Rim Respublikasi|Rim Respublikasida]] tez-tez sodir boʻlgan urushlardan farqli ravishda koʻrish kerak. Ekshteyn, shuningdek, yangi boshlangan Pax Romana respublika davrida paydo boʻlganligini va uning vaqt oraligʻi geografik mintaqaga qarab oʻzgarganligini ta'kidlaydi: " [[Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi|oʻrta er dengizidagi]] mashhur "Rim tinchligi" Pax Romana uchun standart sana miloddan avvalgi 31-yildan milodiy 250-yilgacha vaqt oraligʻiga toʻgʻri keladi. Haqiqat shundaki, Rim tinchligi Oʻrta yer dengizining katta hududlarida ancha erta paydo boʻlgan: Sitsiliyada mil.avv. 210-yil, [[Apennin yarim oroli|Italiya yarim orolida]] mil.avv. 200-yil; [[Padana tekisligi|Padana vodiysida]] mil.avv. 190-yllarda; [[Pireney yarim oroli|Pireney yarim orolida]] mil.avv. 133-yildan keyin; [[Shimoliy Afrika|Shimoliy Afrikada]] mil.avv. 100-yildan keyin va Yunoniston Sharqida qadimdan.<ref name="RosensteinMorstein-Marx2011">{{kitob manbasi|editor=Nathan Rosenstein|title=A Companion to the Roman Republic|chapterurl=https://books.google.com/books?id=C4rmmvFAKjoC&pg=PA574|origyear=2006|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-5720-2|page=574|chapter=Conceptualizing Roman Imperial Expansion under the Republic: An Introduction|last=Arthur M. Eckstein}}</ref>

''Pax Romana'' atamasi haqidagi birinchi maʼlumot eramizning 55-yilida [[Seneka Lutsiy Anney|Yosh Seneka]] tomonidan yozilgan<ref>{{kitob manbasi|last=Ali Parchami|title=Hegemonic Peace and Empire: The Pax Romana, Britannica and Americana|url=https://books.google.com/books?id=Pwt6AgAAQBAJ&pg=PA25|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-00704-2|page=25}}</ref> manbada uchraydi. Konsepsiya juda katta ta'sirga ega boʻlib, keyingi asrlarda nazariyalarning mavzusi boʻlib qoldi. Arnaldo Momigliano ta'kidlaganidek, " ''Pax Romana'' - targʻibot uchun oddiy formula, ammo tadqiqot uchun qiyin mavzudir".<ref name="Momi">{{jurnal manbasi |last=Momigliano |first1=Arnaldo |year=1942 |title=The Peace of the Ara Pacis |url=https://people.exeter.ac.uk/jda208/The%20Peace%20of%20the%20Ara%20Pacis.pdf |journal=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes |volume=5 |pages=228–231 |doi=10.2307/750454 |jstor=750454}}</ref>

Miloddan avvalgi 31-yil sentabrda Oktavian (Avgust) [[Mark Antoniy]] va [[Kleopatra|Kleopatrani]] Actium jangida magʻlub etib, Rim imperatori boʻlganida Pax Romana davri boshlangan.<ref name="ushistory"/><ref name="Battles">{{kitob manbasi|first=Paul K.|last=Davis|authorlink=Paul K. Davis (historian)|title=100 Decisive Battles from Ancient Times to the Present: The World's Major Battles and How They Shaped History|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1999|page=63|isbn=978-1-5760-7075-8}}</ref><ref name="ushistory">{{veb manbasi |url=http://www.ushistory.org/civ/6c.asp |sarlavha=The Pax Romana |ish=www.ushistory.org |kirish sanasi=2017-02-10}}</ref> U princeps yoki ''birinchi fuqaro'' boʻldi. Muvaffaqiyatli bir kishilik boshqaruvning yaxshi pretsedentiga ega boʻlmagan Avgust eng yirik harbiy magnatlarning xuntasini yaratdi va birinchi odam sifatida turdi. Ushbu yetakchi magnatlarni koalitsiyaga birlashtirib, u [[fuqarolar urushi]] ehtimolini yoʻq qildi. Fuqarolar urushlari tugaganiga qaramay, Pax Romana darhol amalga oshmagan edi. Chunki janglar Ispaniyada va [[Alplar|Alp togʻlarida]] davom etdi. Shunga qaramay, Avgust Yanus darvozasini (Rimning tinchligidan dalolat beruvchi marosim) uch marta,<ref>Augustus states in ''Res Gestae'' 13 that he closed the Gates three times, a fact documented by many other historians (See [[Gates of Janus]]).</ref> birinchi marta miloddan avvalgi 29-yilda va yana miloddan avvalgi 25-yilda yopdi. Uchinchi yopilish manbalarda keltirilmagan. Ammo Inez Skott Ryberg (1949) va Gaius Stern (2006) ishonarli tarzda Ara Pacisning ishga tushirilishi bilan uchinchi yopilishni miloddan avvalgi 13-yilga belgilashgan.<ref>{{jurnal manbasi|title=The Procession of the Ara Pacis|first1=Inez|last=Scott Ryberg|author-link=Inez Scott Ryberg|journal=Memoirs of the American Academy in Rome|volume=19|year=1949|pages=77, 79–101|doi=10.2307/4238621|jstor=4238621}}</ref><ref name="Stern">{{kitob manbasi |last=Stern |year=2010 |first=Gaius |origyear=2006 |title=Women, children, and senators on the Ara Pacis Augustae: A study of Augustus' vision of a new world order in 13 BCE. |isbn=978-0-549-83411-3 |url=https://books.google.com/books?id=agPYfLmueWEC}}{{Oʻlikhavola|date=mart 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>Sir [[Ronald Syme]] had suggested a later date (but Rome was then at war).</ref> Miloddan avvalgi 17-yilda Ludi Saeculares davrida Tinchlik kontseptsiyasi e'lon qilingan va miloddan avvalgi 13-yilda Avgust va [[Agrippa Mark Vipsaniy|Agrippa]] birgalikda viloyatlarni boʻysundirishdan qaytganlarida u e'lon qilingan. Ara Pacisni qurish buyrugʻi, shubhasiz, ushbu e'lonning bir qismi edi. 

Avgust 200 yil davomida u yoki bu kuch bilan doimiy urush olib borgan rimliklar uchun tinchlikni maqbul hayot tarziga aylantirish muammosiga duch keldi.<ref name="Stern"/> Rimliklar tinchlikni urushning yoʻqligi sifatida emas, balki barcha raqiblar magʻlubiyatga uchragan va qarshilik koʻrsatish qobiliyatini yoʻqotgan paytda mavjud boʻlgan kamdan-kam holat deb hisoblashgan.<ref name="Momi"/> Avgustning maqsadi Rimliklarni urushsiz erishilgan farovon imperiya xavfli urush paytida qoʻlga kiritilgan potensial boylik va hurmatdan koʻra yaxshiroq ekanligiga ishontirish edi. Avgust mohirona targʻibot yoʻli bilan muvaffaqiyatga erishdi. Keyingi imperatorlar uning yoʻl-yoʻrigʻiga rioya qildilar, ba'zida Yanus darvozalarini yopish uchun dabdabali marosimlarni oʻtkazdilar, boshqa tomondan esa Pax ramzi bilan tangalar chiqardilar va Pax Romana afzalliklarini madh etuvchi adabiy asarlarga homiylik qildilar.<ref name="Stern" />

Milodiy 14-yilda Avgust vafotidan keyin Rim imperatorlari sifatidagi vorislarining aksariyati uning siyosatini davom ettirdilar. Pax Romananing soʻnggi besh imperatori " [[Antoninlar|Beshta yaxshi imperator]] " nomi bilan tanilgan.<ref name="ushistory"/>

== Savdoga ta'siri ==
Pax Romana davrida oʻrta yer dengizidagi Rim savdosi kuchaydi. Rimliklar ipak, qimmatbaho toshlar, oniks va ziravorlar olish uchun Sharqqa suzib borishdi. Rimliklar katta daromad manbalaridan foydalandilar. Rim imperiyasi daromadlari oʻrta yer dengizidagi savdo tufayli oshib bordi.<ref>{{kitob manbasi|title=The Roman market economy|last=Temin|first=Peter|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691147680|location=Princeton|pages=13|language=en|oclc=784708336}}</ref><ref>{{kitob manbasi|title=Pax Romana : war, peace, and conquest in the Roman world|url=https://archive.org/details/paxromanawarpeac0000gold|last=Goldsworthy|first=Adrian Keith|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=9780300178821|location=New Haven|pages=[https://archive.org/details/paxromanawarpeac0000gold/page/392 392]|oclc=941874968}}</ref>

Rim tomonidan gʻarbiy dunyoning Pax Romanasi asosan [[Xan (sulola)|Xan sulolasi]] tomonidan sharqiy dunyoda Pax Sinica bilan zamondosh boʻldi,<ref>{{kitob manbasi|last=Plott|first=John C.|title=Global History of Philosophy|year=1989|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi|isbn=9788120804562|page=57}}</ref><ref name="enckre135" /> Yevroosiyo tarixida uzoq masofali sayohat va savdo bu davrlarda sezilarli darajada ragʻbatlantirildi.<ref name="enckre135">{{kitob manbasi|editor=Krech III|title=Encyclopedia of World Environmental History|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93735-1|pages=135–|url={{google books |plainurl=y |id=Dmky95hwKr0C |page=135 }}}}</ref>

== Shunga oʻxshash tizimlar ==
''Pax Romana'' kontseptsiyasining mashhurligi tarixchilar tomonidan oʻrnatilgan, urinilgan yoki mavjud boʻlgan deya da'vo qilingan nisbiy tinchlikning boshqa tizimlarini tavsiflash uchun ushbu atamaning variantlarini yaratishga sabab boʻldi. Ba'zi variantlarga quyidagilar kiradi:<ref name="EncBrit"/>
{{Columns-list|* [[Pax Americana]]
* [[Pax Britannica]]
* [[Pax Europaea]]
* [[Pax Mongolica]]
* [[Pax Sinica]]
* [[Pax Suriya]]
* [[Pax Mafioza]]}}
Umuman olganda, bu konsepsiya ''pax imperia'',<ref name="Mentan2010">{{kitob manbasi|last=Tatah Mentan|title=The State in Africa: An Analysis of Impacts of Historical Trajectories of Global Capitalist Expansion and Domination in the Continent|url=https://books.google.com/books?id=lCR79AuxTi4C&pg=PA153|date=2010|publisher=African Books Collective|isbn=978-9956-616-12-1|page=153}}</ref><ref name="Lee2013">{{kitob manbasi|last=Hyo-Dong Lee|title=Spirit, Qi, and the Multitude: A Comparative Theology for the Democracy of Creation|url=https://books.google.com/books?id=smsGAQAAQBAJ&pg=PA12|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-8232-5501-6|page=12}}</ref> (ba'zan ''pax imperium''<ref name="Ross2004">{{kitob manbasi|last=Stephen Ross|title=Conrad and Empire|url=https://archive.org/details/conradempire00ross_0|year=2004|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-1518-5|page=[https://archive.org/details/conradempire00ross_0/page/76 76]}}</ref> deb yoziladi) ''imperator tinchligi'',<ref name="Aron2003">{{kitob manbasi|last=Raymond Aron|title=Peace and War: A Theory of International Relations|url=https://books.google.com/books?id=YaOe6XFwjvYC&pg=PA151|year=2003|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-7658-0504-1|pages=151–152}}</ref><ref name="Gress" /> yoki soʻzma-soʻz ''gegemon tinchlik'' degan ma'noni anglatadi.<ref name="Gress">{{kitob manbasi |last=David Gress |year=1985 |authorlink=David Gress |title=Peace and Survival: West Germany, The Peace Movement & European Security |publisher=Hoover Press |pages=96–99 |isbn=978-0-8179-8093-1 |url=https://books.google.com/books?id=kBKsA0RDc-gC&pg=PA96}}</ref><ref name="Parchami2009">{{kitob manbasi|last=Ali Parchami|title=Hegemonic Peace and Empire: The Pax Romana, Britannica and Americana|url=https://books.google.com/books?id=Pwt6AgAAQBAJ&pg=PA31|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-00704-2|page=31}}</ref> Raymond Aronning ta'kidlashicha, imperiya tinchligi - [[gegemonlik]] orqali erishilgan tinchlik ba'zida fuqarolar tinchligiga aylanishi ham mumkin. Misol tariqasida, [[Germaniya imperiyasi|Germaniya imperiyasining]] 1871-yildagi imperator tinchligi (uning [[Saksoniya]] kabi ichki qismlari ustidan) asta-sekin keyingi Germaniya davlatiga aylanishi uchun zamin yaratib bordi. Ushbu misolga qarama-qarshi holda, [[Aleksandr|Iskandar Zulqarnayn]] imperiyasining imperator tinchligi yunon shahar davlatlari oʻzlarining siyosiy oʻziga xosligini va eng muhimi, oʻz qurolli kuchlarining hukmronligini saqlab qolganligi sababli tarqalib ketdi. Aronning ta'kidlashicha, Pax Romana davridagi yahudiylar urushi imperatorlik institutlarining mahalliy institutlarga oʻxshashi tufayli ularni yoʻq qilmasligini va bir-birini tiyib turishi keskinlik avj olish manbai boʻlganini eslatdi. Aron shunday xulosa qiladi: “Boshqacha qilib aytganda, ''imperator tinchligi'' avvaldan mustaqil boʻlgan siyosiy birliklar yoʻq boʻlib ketgani uchun fuqarolik tinchligiga aylanadi, chunki tinch hududdagi shaxslar oʻzlarini anʼanaviy yoki mahalliy hamjamiyat bilan birlashgandek his qilsalar, davlat koʻproq birlashganini his qiladilar.."<ref name="Aron2003" />

Pax Romana konsepsiyasi juda ta'sirli boʻlgan. [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya imperiyasida]] va Xristian gʻarbida unga taqlid qilishga urinishlar boʻlgan, u yerda konsepsiya Xudoning Tinchlik va sulhiga aylangan (''pax Dei'' va ''treuga Dei'').<ref name="Gress"/> Oʻrta asrlarda imperator tinchligining nazariyotchisi [[Dante Aligyeri|Dante Aligeri]] edi. Dantening ushbu mavzudagi asarlari XX asr boshlarida Uilyam Mitchell Ramsey tomonidan ''"Imperator tinchligi" kitobida tahlil qilingan;''<ref name="Scott2002">{{kitob manbasi|last=James Brown Scott|authorlink=James Brown Scott|title=Law, the State, and the International Community|url=https://books.google.com/books?id=o2ItplkkogIC&pg=PA223|year=2002|publisher=The Lawbook Exchange, Ltd.|isbn=978-1-58477-178-4|pages=223–224|origyear=1939}}</ref><ref>{{kitob manbasi|url=https://archive.org/details/imperialpeaceide00ramsrich|title=The imperial peace; an ideal in European history|publisher=Oxford, The Clarendon Press|year=1913}}</ref>

=== Badiiy adabiyotda ===

* [[Ayzek Azimov|Isaac Asimovning]] xayoliy ''[[:en:Galactic_Empire_series|Galactic Empire]]'' and ''[[:en:Foundation_series|Foundation]]''seriali ''Pax Trantoria'' va ''Pax Imperiumga'' tegishli.
* ''Pax Soprana'' - [[HBO]] original seriali ''[[The Sopranos|Sopranosning]]'' oltinchi epizodi.
* " ''Magi: Sehrli labirint'' ''" filmida "Reym tinchligi"'' - bu Reym imperiyasining Pax Romana versiyasi boʻlib, Shahzoda Shehrazade tomonidan serial voqealaridan taxminan 200 yil oldin tashkil etilgan. Reim - Rim imperiyasiga asos solgan xalq.
* ''Street Fighter'' filmida antagonist M. Bisonning asosiy maqsadi dunyoni " ''Paks Bisonika'' qoʻli ostida" birlashtirishdir.
* ''Fallout: New Vegas filmida'' Sezar oʻzining Rim uslubidagi armiyasidan Mojave choʻl hududida yangi ''Pax Romana'' yaratish uchun foydalanishni maqsad qiladi.
* ''[[Gotham]]'' 4-mavsumining birinchi epizodi " Pax Penguina " nomi bilan tanilgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==

** Burton, Paul. 2011. "Pax Romana/Pax Americana: Perceptions of Rome in American Political Culture, 2000–2010." ''International Journal of Classical Tradition'' 18.1:66–104.
** Cornwell, Hannah. 2017. ''Pax and the Politics of Peace: Republic to Principate.'' Oxford Classical Monographs.   Oxford; New York:  [[Oxford University Press]].
** Galinsky, Karl.  2012.  ''Augustus: Introduction to the Life of an Emperor.''   Cambridge; New York:  Cambridge University Press.
** Goldsworthy, Adrian. 2016. ''Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World.'' New Haven: Yale University Press.
** Hardwick, Lorna. 2000.  “Concepts of Peace.” In ''Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire'', Edited by Janet Huskinson, 335–368. [[London]]: Routledge.
** Lopez, Gennaro. 2002. “Pax Romana/Pax Augusta.” ''Invigilata Lucernis'' 24: 97–110.
** Stern, Gaius. 2015. “The New Cult of Pax Augusta 13 BC–AD 14.” ''Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae'' 55.1–4: 1–16.
** Yannakopulos, Nikos. 2003.  “Preserving the Pax Romana: The Peace Functionaries in Roman East.” ''Mediterraneo Antico'' 6.2: 825–905.

== Havolalar ==
 

** [http://www.unrv.com/early-empire/pax-romana.php United Nations of Roma Victrix History: Pax Romana]
** [https://web.archive.org/web/20070203082948/http://www.ancientworlds.net/aw/Group/139585 Pax Romana Discussion group]

[[Turkum:Rim Tarixi]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]
[[Turkum:Pax|Romana]]