Ziyosfera

Qipchoqlar

Луганскдаги ХИИ аср балбалидаги қипчоқ портрети.

Қипчоқлар ёки Половецлар — ўрта асрларда мавжуд бўлган Туркий уруғлар бирлашмаси. Унинг таркибига печенег, қадимги бошқирд, ва бошқа халқларни кирган. Шарқий қипчоқлар кимек, қорахитой ва бошқалар билан бирлашган. Уларнинг барчаси қипчоқ этноними билан аниқланган[1]. Мўғул бўлиши мумкин бўлган гуруҳлар ва қабилалар ҳам Шарқий Қипчоқ конгломерати таркибига киритилган. Питер Голденнинг таъкидлашича, олберлилар пара-мўғул хитанлари ўртасидаги ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар, масалан, Лиао сулоласининг қулаши ва қорахитойларнинг шаклланиши туфайли ғарбга сурилган ва ўзларини Шарқий Қипчоқ конфедерациясига қўшиб. Улар охир-оқибат бу ерга келган. Ҳукмрон қатлам ва элитанинг бир қисмини ташкил қилади. Олтин ўлберлиларни хитой манбаларида Хи, туркий ёзувларда Татаби сифатида қайд этилган қайлар билан бирлаштиради. Мўғул ёки парамўғул миллатига мансуб бўлган, эҳтимол Сянбейдан келиб чиққан[2][3].

Хитой тарихида қипчоқлар ҳақида фақат бир неча марта тилга олинган: масалан, Юан генерали Тутуханинг келиб чиқиши қипчоқ қабиласининг Öлберли[4]. ёки қипчоқларнинг ватани, отлари, қипчоқларнинг физиогномияси ва психологияси ҳақида баъзи маълумотлар[5][6].

Қипчоқлар биринчи марта форс географи ибн Хордадбеҳнинг „Йўллар ва салтанатлар китоби“ асарида шимолий туркий қабилалар сифатида тоқуз ўғуз, карлуклар, кимеклар, ўғузлар, жфр (жикил сўзидан бузиб олинган ёки пежғарглар учун мажфарни ифодалаган) дан кейин бир маънода тилга олинган. Аðкиш ва Енисей қирғизларидан олдин. Қипчоқлар ВИИИ асрга оид Моюн чур битикларида Турк-Қибчақ тарзида пайдо бўлган бўлса керак, эллик йил давомида Турк хоқонлиги таркибида бўлган; шунга қарамай, бу аттестация ноаниқ, чунки ёзувдаги зарарлар фақат (* -čақ ёки čиқ) ўқилиши мумкин[7]. Қипчоқларни, Кляшторнийнинг ёзишича, Ўрхун ёзувларидаги [ Ал ] (жáнгíнī; пинйин: Хуè-Йáнтуó) хитой манбаларида[8]. шунга қарамай, Зуэв (2002) зēюèшī (< МC * киwат-жиwат-сиэт)ни Эзҳим дарёси водийсидаги Куруши топоними билан аниқлади (Ч. Аян < МЧ. ҳàнì * а-иам < ОТрк). Аям) Тува депрессиясида. Тилшунос Бернард Карлгрен ва баъзи совет олимлари (масалан Лев Гумилёв[9].) қипчоқларни бир пайтлар Хионгнулар томонидан босиб олинган Қūшé ~ Қūши (кūшí) билан боғлашга ҳаракат қилган; бироқ, Голден бу боғланишни даргумон деб ҳисоблайди, чунки хииангнинг қадимги хитойча талаффузи * хут м-лак ва Шарқий Хан хитойча * кʰут źа ~ кʰут жак/жɑк (Счуэсслер томонидан қайта тикланганидек, 2009:314,70)[а]. Қипчоқлар ва куманлар ўртасидаги муносабатлар аниқ эмас.

Турк хоқонлиги таркибига кирганда, улар Олтой ҳудудида яшаган[11]. Хоқонлик парчаланиб кетгач, улар Кимек конфедерацияси таркибига кирди ва улар билан Иртиш, Ишим ва Тобол дарёларигача тарқалди[11]. Кейин улар исломий манбаларда пайдо бўлган[11]. ИХ асрда Ибн Хордодбеҳ улар Кимек конфедерацияси таркибида мухториятга эга эканлигини кўрсатди[11]. Улар кимекларга ВИИИ аср ёки ИХ аср бошларида кириб келган ва етти асл қабиладан бири бўлган[1]. Х асрда "Ҳудуд ал-Олам" да қипчоқ подшосини кимеклар тайинлагани айтилади[11]. Қипчоқлар бошчилигида бўлган кимек конфедерацияси Ўғуз ерларига кўчиб ўтди ва Сирдарёдаги Сиғноқ қипчоқларнинг шаҳар марказига айланди[11]. Қипчоқ қолдиқлари Сибирда қолган, бошқалари эса Қун кўчишида ғарбга сурилган[11]. Натижада қипчоқларнинг учта гуруҳи вужудга келди[11].

ХИ аср бошларида туркий кўчманчиларнинг ислом оламига катта кўчиши кузатилди[11]. Биринчи тўлқинлар Қорахонийлар хонлигида 1017-18 йилларда қайд этилган[11]. Куманлар қипчоқларни босиб олганми ёки шунчаки қипчоқ-турк қабилаларининг бошлиқларими, номаълум[11]. ХИИ асрга келиб, кублар ва қипчоқларнинг иккита алоҳида конфедерацияси бирлашди[12].

Кумания c. 1200.

Мўғуллар қипчоқларни тил ва маданиятдаги ўхшашликларини кўрсатиб, аланларни мағлуб этишди[13]. Шунга қарамай, қипчоқлар навбатдаги мағлубиятга учрадилар[13]. Кöтен хонлиги даврида қипчоқлар Киэв князлигига (рутенияликлар) қочиб кетишган, у ерда қипчоқлар бир неча никоҳ муносабатларига эга бўлган, улардан бири Кöтеннинг куёви Галисиялик Мстислав Мстиславич эди[13]. Рутинлар ва қипчоқлар мўғулларга қарши иттифоқ туздилар ва уларни топиш учун Днепрда }}.

Кўчманчи қипчоқлар 1236-йилда Волгадан ўтганларида мўғулларнинг асосий нишони бўлган[13]. Мағлубиятга учраган қипчоқлар асосан мўғуллар сафига кирган, бошқалари эса ғарбга қочиб кетган[13]. Кöтен 40 000 оилани Венгрияга олиб кирди, у ерда қирол Бела ИВ насронийлашганликлари эвазига уларга бошпана берди[13]. Қочқин қипчоқлар Кöтен ўлдирилгандан кейин Венгриядан қочиб кетишган[13].

Қипчоқлар ва куманлар қулагандан кейин Европада ёлланма аскарга айланиб, қул жангчи сифатида қабул қилингани маълум бўлган.

Тили

Қипчоқ-Кум конфедерацияси туркий тилда гаплашган[11]. Қипчоқ-кимек конфедерациясидаги мўғул тил элементлари „тасдиқланмаган“[11] бўлса-да, бу конфедерация таркибидаги татар қабиласи, эҳтимол, турклашган мўғул тилида сўзлашувчилар бўлган[14].

Қипчоқлар ва куманлар туркий тилда (қипчоқ тили, куман тили) сўзлашган ҳамда сақланиб қолган. Энг муҳим ёзуви ХИИИ аср охирларида қипчоқ, куман ва лотин тилларидаги сўзлар луғати Cодех Cуманиcус ҳисобланади. Мисрда туркийзабон мамлукларнинг бўлиши ҳам бир қанча эски туркий тилларни ўрганишда муҳим аҳамиятга эга бўлган қипчоқ/қуман-араб луғатлари ва грамматикаларини тузишга туртки бўлди.

Арман диаспораси вакиллари ХИИИ аср охирида Қрим ярим оролидан Полша -Украина чегарасига кўчиб ўтганларида ўзлари билан туркий тил бўлмиш қипчоқ тилини ҳам олиб келишган[15]. Улар ҳозирги Украинанинг Лвов ва Камианец-Подилский ҳудудларига жойлаштирилди.

Куман тили ХВИИИ асрда Венгриядаги Кумания минтақасида йўқ бўлиб кетди.

Дини

Қипчоқлар тангриликка амал қилганлар[13]. Мусулмонларни қабул қилиш ислом марказлари яқинида содир бўлган[13]. Айрим қипчоқлар ва куманлар ХИ аср атрофида грузинларнинг таклифига кўра христианликни қабул қилганликлари маълум бўлиб, улар мусулмонларга қарши тўқнашувларда иттифоқчи бўлишган. Грузия қироли Давид ИВнинг илтимосига кўра кўпчилик сувга чўмган, у ҳам Қипчоқ хони Ўтрокнинг қизига уйланган. 1120-йилдан қипчоқ миллий насроний черкови ва муҳим руҳонийлар мавжуд эди[16]. Мўғуллар истилосидан сўнг Олтин Ўрда қипчоқлари орасида Ислом дини шуҳрат қозонди.

Маданияти

Қўрғон стелалари

Конфедерациялар

Кимек

Қипчоқлар ВИИИ аср ёки ИХ аср бошларида эттита асл қабиладан бири сифатида кирган конфедерация ёки қабила иттифоқи тарихшуносликда кимек (ёки кимак) номи билан машҳур[1]. Туркий ёзувларда бу номдаги давлат қайд этилмаган[17]. Х асрга оид "Ҳудуд ул-Олам "да ўн бир лейтенантга эга бўлган хоқон (подшоҳ) томонидан бошқариладиган „Кимак мамлакати“ ҳақида сўз борадиМанба хатоси: Cлосинг </реф> миссинг фор <реф> таг}}

Яна қаранг

  • Афғон қипчоқлари
  • Нагайбäк
  • Марказий дашт тарихи

Эслатмалар

  1. ↑ Счуэсслер (2014) реcонструcц 屈射'с 200 БCЕ Олд Чинесе пронунcиатион ас к(ʰ)ут-źак[10]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Агажанов 1992.
  2. ↑ Голден, Петер (1987). „Cуманиcа ИИ: Тҳе Öлберли (Öлперли): Тҳе Фортунес анд Мисфортунес оф ан Иннер Асиан Номадиc Cлан“. Арчивум Эурасиаэ Медии Аэви. ВИ-жилд. 16–22-бет. Қаралди: 2 Май 2022.
  3. ↑ Голден, Петер (2006). „Cуманиcа В: Тҳе Басмилс анд Қипчақс“. Арчивум Эурасиаэ Медии Аэви. 15-жилд. 16–17-бет.
  4. ↑ Тоқтўа эт ал. Юанши, вол. 128 Тутуҳа
  5. ↑ Ху Қианхуэ, Зизҳи Тонгжиан Ҳоубиан (17тҳ cентурй) Вол. 141-142. Зҳежианг Университй Cопй п. 42 оф 124 „欽察部去中國三萬餘裏夏夜極短日蹔沒輙出土産良馬富者以萬計俗祍金革勇猛剛烈青目赤髪“ эн. „Тҳе Кипчак трибе ис ситуатед ат а дистанcе оф овер 30,000 ли фром Чина. Ин суммер, тҳе эвенинг ис эхтремелй шорт; тҳе сун темпорарилй сец тҳен иммедиателй рисес. Тҳеир соил продуcес гоод ҳорсес, тҳат тҳе рич пеопле cоунт бй тен тҳоусандс. Тҳей cустомарилй слеэп армед анд арморед; тҳей аре cоурагеоус, фиэрcе, фирм, анд веҳемент; [тҳей аре] блуэ/греэн-эед анд ред-ҳаиред“. Ноте: тҳе эхпрессион „祍金革“ лит. „то лиэ/то слеэп wитҳ метал анд леатҳер > то слеэп армед анд арморед“ ис нот то бе такен литераллй; ит ис а Чинесе литерарй тропе абоут тҳе нортҳернерс' суппоседлй руггед анд ҳардй натуре; э.г. Лижи „Зҳонг Ёнг“ қуоте: „衽金革，死而不厭，北方之強也，而強者居之。“, тр.: „То слеэп армед анд арморед, то диэ ундисмаед; тҳосе аре стренгтҳс ин тҳе нортҳ, тҳе форcефул дwелл тҳере.“
  6. ↑ Wалдман, Cарл; Масон, Cатҳерине, эдс (2006). "Кипчакс". Энcйcлопедиа оф Эуропеан Пеоплес. Инфобасе Публишинг. 475–476 б. ИСБН 978-1-4381-2918-1. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=кфв6ҲКХЕрқАC&пг=ПА475. 
  7. ↑ Моюн Чур инсcриптионс „Ноте 207“ ат Тüрик Битиг
  8. ↑ Ду Ёу, Тонгдиан, вол. 199 "„自厥越失、拔悉彌、駮馬、結骨、火燖、觸木昆諸國皆臣之“ тр. „Манй статес суч ас Жуэюэши, Басмйлс, Бома, Киргҳизес, Кҳwаразмианс, анд Чумукун, этc. алл субмиттед тҳемселвес (то Дуолу Қагҳан).“
  9. ↑ Гумилев, Л. Н. (2006). „İклим Деğиşикликлери ве Гöçэбе Гöçлери“. (А. Батур, транс.), Аврасядан Макалелер И, (пп. 131-151). İстанбул: Селенге Яйıнларı. п. 140 оф пп. 131-151
  10. ↑ Счуэсслер, Ахел (2014). "Пҳонологиcал Нотес он Ҳàн Период Трансcриптионс оф Фореигн Намес анд Wордс" (ПДФ). Студиэс ин Чинесе анд Сино-Тибетан Лингуистиcс: Диалеcт, Пҳонологй, Трансcриптион анд Техт. Лангуаге анд Лингуистиcс Монограпҳ Сериэс. Таипеи, Таиwан: Институте оф Лингуистиcс, Аcадемиа Синиcа (53). п. 273
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 Голден 1990.
  12. ↑ Вáсáрй 2005.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 Май 2016.
  14. ↑ Петер Б. Голден (1992). Ан Интродуcтион то тҳе Ҳисторй оф тҳе Туркиc Пеопле. О. Ҳаррассоwитз. пп. 184-185.
  15. ↑ Ан Армено-Кипчак Чрониcле он тҳе Полиш-Туркиш Wарс ин 1620-1621, Роберт Данкофф, п. 388
  16. ↑ Роух 1997.
  17. ↑ Cентрал Асиатиc Жоурнал. О. Ҳаррассоwитз, 1998.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qipchoqlar" dan olindi