Robot sahifasining manbasini koʻrish

[[Tasvir:HONDA ASIMO.jpg|right|200px|thumb|SHAʼBANOV JAVOHIR, zamonaviy odamsimon robot.]]
[[File:FANUC 6-axis welding robots.jpg|thumb|Zavodda ishlatiladigan boʻgʻimli payvandlash robotlari sanoat robotining bir turidir.]]
[[File:Bio-inspired Big Dog quadruped robot is being developed as a mule that can traverse difficult terrain.tiff|thumb|[[BigDog]]ning (rasmda) evolyutsiyasi boʻlgan toʻrt oyoqli [[harbiy robot]] Cheetah 2012-yilda dunyodagi eng tez oyoqli robot sifatida 1989-yilda MIT ikki oyoqli robot tomonidan oʻrnatilgan rekordni ortda qoldirdi<ref name=r07f>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/03/06/four-legged-robot-sets-new-speed-record_n_1324701.html|title=Four-legged Robot, 'Cheetah,' Sets New Speed Record|agency=Reuters|date=6 March 2012|access-date=5 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022173838/http://www.huffingtonpost.com/2012/03/06/four-legged-robot-sets-new-speed-record_n_1324701.html|archive-date=22 October 2013|url-status=live}}</ref>.]]

'''Robot''' ([[Chex tili|chexcha]]: ''robota'' – „mehnat“) – sunʼiy [[mashina|mexanik]] qurilma. U, odatda, [[elektromexanika|elektromexanik]] [[tizim]] boʻlib, [[odam]] mehnatini bajaradi. ''Robot'' soʻzi bilan virtual [[dasturiy taʼminot]] agentlariga ham aytilishi mumkin, biroq ularni ''[[bot]]'' deyish qabul qilingan<ref>{{Citation |year= |title=Telecom glossary „bot“ |url=http://www.atis.org/tg2k/_bot.html |access-date=30-oktabr 2007-yil |archivedate=2-fevral 2007-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202121608/http://www.atis.org/tg2k/_bot.html }}</ref>. Hozirgi kundagi eng zamonaviy botlar orasida nomalum rusumli bot eng ustuvor hisoblanadi.<ref>{{Kitob manbasi |title="Bahodir falsafasi" kitobi, 2008}}</ref>

Robotni insonning hayoti uchun xavfli sharoitlar (kuchli radiatsiya, yuqori temperatura va boshqalar)da, odam borishi qiyin boʻlgan obyektlarda (suv ostida, kosmosda) kishi funksiyasini qisman yoki toʻla bajaruvchi mashina deb ham atashimiz mumkin. Robot terminini birinchi marta 1920-yilda chex yozuvchisi Karel Chapek oʻzining „Robot U. Robot“ pyesasida ishlatgan.

Robotlar, asosan, 3 turga boʻlinadi: qatʼiy dastur asosida ishlaydigan Robot, odam (operator) boshqaradigan Robot va sunʼiy intellektli (integralli) Robot Ish bajarish turiga qarab, Robot manipulyatorlar, axborot uzatuvchi Robot, odimlovchi Robot va boshqalarga boʻlinadi. Robotlarning tashqi koʻrinishi ham, xattiharakatlari ham odamni eslatadi, yaʼni ular antropomorf (odamsimon) mashinalar hisoblanadi va boshqa mashinalardan shu xususiyati bilan farq qiladi. Robotlar texnikasining asosiy 2 yoʻnalishi mavjud: sanoatda ishlatiladigan va favqulodda (ekstremal) sharoitda ishlatiladigan Robotlar texnikasi. Sanoatda ishlatiladigan Robot, Mas, Robotmanipulyatorda „mexanik qoʻllari“ va tashqi boshqarish pulti yoki oʻziga oʻrnatilgan dasturli boshqarish qurilmasi, EHM (kompyuter) boʻladi. Operator P. qoʻllarining harakatini bevosita yoki televizor ekranidan kuzatib boshqaradi. Koʻpincha Robot avtomatik boshqarish tizimi bilan jihozlanadi. Robotmanipulyatorlar, asosan, kishi salomatligi uchun xavfli boʻlgan (ekstremal) sharoitlarda qoʻllanadi. Robotlar jarayonlarni avtomatlashtirishning eng samarali vositasi hisoblanadi.

Robotlardan foydalanish sohalari borgan sari kengayib bormokda. Masalan, Yaponiyada 6 ming metrgacha chuqurlikda ishlay oladigan Robot"geolog", notani „oʻqib“ elektr gitara chaladigan Robot"mashshoq", Avstraliyada qoʻy junini qirqadigan Robot"sartarosh", AQSH da suv ostida ishlay oladigan Robot"gʻavvos" yaratilgan. Germaniyada esa Robotlar politsiyada ishlaydi (ularga portlovchi moddalar oʻrnatilgan mashinalarni ochish vazifasi topshiriladi). Avtomobilsozlik rivojlangan barcha mamlakatlarda (shu jumladan, Oʻzbekistonda) Robotlar mashinalarni yigʻishda (ayniqsa, payvandlash ishlarida) qatnashadi. Ixtirochilar avtomobilni boshqara oladigan Robotni yasash bilan shugʻullanishmokda. Bunday Robotning varianti Volkswagen (VW) zdida ([[Germaniya]]) yaratilgan. „Klaus“ laqabli ushbu Robot 2000-yilda namoyish qilingan. U boshqa Robotlar kabi 2 qoʻl va 2 oyokdi emas, balki 3 qoʻl va 3 oyoqqa ega. Bu Robot 2002-yilgi koʻrgazmada ham ishtirok etdi, lekin hali amalda qoʻllanilganicha yoʻq. Bunday Robotlar ustida Yaponiyada ham tajribalar olib borilmoqda. „Soni“ kompaniyasi ([[Yaponiya]]) sunʼiy intellektli „Aybo“ („Oʻrtoq“) nomli Robotni yaratdi (2004). U uydagi koʻp ishlarni (mebelni surish, oynani artish, telefon jiringlaganda uy egasini chaqirish va boshqalarni) bajaradi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Aynan qanday mashinalar robot, deb atalishi mumkinligi haqida bahslar ketayotgan boʻlsa-da<ref>[http://www.cbc.ca/technology/technology-blog/2007/07/your_view_how_would_you_define.html Your View: How would you define a robot?]</ref><ref>{{Citation |year= |title=What does „robot“ mean to YOU? |url=http://www.botmag.com/forum/showthread.php?t=240 |access-date=30-oktabr 2007-yil |archivedate=12-oktabr 2007-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012141204/http://botmag.com/forum/showthread.php?t=240 }}</ref><ref>[http://forumjon.com/viewtopic.php?t=313 Robot nima?]{{oʻlikhavola|date=2021-yil fevral |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, odatiy robot quyidagi sifatlarga ega boʻlishi kerakligi taʼkidlanadi:

* [[Tabiat|Tabiiy]] emas, yaʼni ongli mavjudot tomonidan yasalgan.
* Atrof-muhitni [[kuzatuv|kuzata]] oladi (koʻrish orqali kuzatishi shart emas; boshqa tur sezgi ham boʻlishi mumkin).
* Atrof-muhit bilan [[interfaol]] munosabatda boʻla oladi.
* Qandaydir darajada [[aql]]li, yaʼni (mustaqil yoki oldindan dasturlangan) qaror qabul qila oladi.
* [[Kompyuter dasturi|Dasturlana]] oladi.
* [[Aylanish]] yoki [[parallel koʻchish]] oʻqlari bilan harakat qila oladi.
* Epchil [[manipulatsiya]]larni bajara oladi.
* [[Iroda]]sini namoyish qila oladi (bu sifat muhim emas, zero [[antropomorfizm]]ga taalluqlidir<ref>[http://www.technologymarketing.com/bw/magazine/current/article_display.jsp?vnu_content_id=1003541524 Even Robot Suicide Is No Laughing Matter]</ref>).

== Umumiy ==
{{multiple image
 | width = 150
 | header = Robotlarda [[Antropomorfizm]]:
 | image1 = KITT en Calle Larios.jpg
 | alt1 = 
 | caption1 = [[KITT]] (hayoliy robot) aqliy antropomorfikdir; odam kabi o'ylaydi.
 | image2 = ICub sciencefestival 1.jpg
 | alt2 = 
 | caption2 = [[iCub]] jismoniy antropomorfikdir; odamga o'xshaydi.
}}

''Robot'' soʻzi jismoniy robotlarga ham, [[virtual]] [[dasturiy ta'minot agenti|dasturiy taʼminot agent]]lariga ham tegishli boʻlishi mumkin, ammo ikkinchisi odatda botlar deb ataladi<ref>{{cite web|url=https://glossary.atis.org/search-results/?search=bot|title=Telecom glossary "bot"|publisher=Alliance for Telecommunications Solutions|date=26 September 2023}}</ref>. Qaysi mashinalar robot sifatida tasniflanishi borasida konsensus yoʻq, lekin mutaxassislar va jamoatchilik oʻrtasida robotlar quyidagi qobiliyat va funksiyalarning bir qismi yoki barchasiga ega ekanligi haqida umumiy kelishuv mavjud: elektron dasturlarni qabul qiladi, maʼlumotlarni yoki mulohazalarni elektron tarzda qayta ishlaydi, avtonom ishlaydi<ref>{{cite web|url=http://www.virtuar.com/click/2005/robonexus/index.htm|first=Igor|last=Polk|title=RoboNexus 2005 robot exhibition virtual tour|publisher=Robonexus Exhibition 2005|date=16 November 2005|access-date=10 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070812071030/http://www.virtuar.com/click/2005/robonexus/index.htm|archive-date=12 August 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=Tom|last=Harris|url=http://science.howstuffworks.com/robot.htm|title=How Robots Work|publisher=How Stuff Works|access-date=10 September 2007|date=16 April 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20070826213640/http://science.howstuffworks.com/robot.htm|archive-date=26 August 2007|url-status=live}}</ref>. Robot tushunchasi sintetik biologiya sohasi bilan bogʻliq boʻlib, u tabiati mashinalarga qaraganda tirik mavjudotlar bilan taqqoslanadigan mavjudotlarni oʻrganadi.

== Tarixi ==
{{Main|Robotlar tarixi}}
Avtomat gʻoyasi dunyodagi koʻplab madaniyatlarning mifologiyalarida paydo boʻlgan. Qadimgi sivilizatsiyalarning muhandislari va ixtirochilari, jumladan, [[Xitoy tarixi|Qadimgi Xitoy]]<ref name="needham volume 2 53">{{cite book|last=Needham|first=Joseph|year=1991|title=Science and Civilisation in China: Volume 2, History of Scientific Thought|url=https://archive.org/details/bwb_S0-ASX-485_2|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-05800-1}}</ref>, [[Qadimgi Yunoniston]] va [[Ptolemey Misri]]<ref name="RoboticHistory1">{{cite web|url=http://www.faculty.ucr.edu/~currie/roboadam.htm|title=The History of Robotics|first=Adam|last=Currie|year=1999|access-date=10 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060718024255/http://www.faculty.ucr.edu/~currie/roboadam.htm|archive-date=18 July 2006|url-status=dead}}</ref>, baʼzilari hayvonlar va odamlarga oʻxshash oʻz-oʻzidan ishlaydigan mashinalar yaratishga harakat qilishdi. Avtomatlarning dastlabki taʼriflariga [[Archytas|Arxitas]]ning sunʼiy kaptarlari<ref>''Noct. Att. L.'' 10</ref>, [[Mozi]] va [[Lu Ban]]ning sunʼiy qushlari<ref name="needham volume 2 54">Needham, Volume 2, 54.</ref>, [[Geron|Iskandariya Qahramoni]]ning „gapiruvchi“ avtomati, [[Vizantiyalik Filon]]ning kir yuvish mashinasi va '''Lie Zi''' nomli inson avtomati kiradi<ref name="needham volume 2 53" />.

== Etimologiya ==
"Robot" soʻzi ilk bora [[Chexiya|chex]] yozuvchisi [[Karel Čapek]]'ning ''[[R.U.R. (Rossum'ning Universal Robotlari)|RobotU.Robot (Rossum’ning Universal Robotlari)]]'' (1920) dramasida ishlatilgan<ref>{{Citation |year= |title=The History of Robotics |url=http://www.faculty.ucr.edu/~currie/roboadam.htm |access-date=30-oktabr 2007-yil |archivedate=18-iyul 2006-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060718024255/http://www.faculty.ucr.edu/~currie/roboadam.htm }}</ref>. Biroq, Čapek bu soʻzning muallifi sifatida akasi, rassom va yozuvchi [[Josef Čapek]]'ni koʻrsatgan.<ref>{{Citation |year= |title=Who did actually invent the word „robot“ and what does it mean? |url=http://capek.misto.cz/english/robot.html |access-date=30-oktabr 2007-yil |archivedate=23-yanvar 2013-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123023343/http://capek.misto.cz/english/robot.html }}</ref>
== Yana qarang ==
* [[ASIMO]]
* [[Bot]]
* [[Kibernetika]]
* [[QRIO]]
* [[Sunʼiy ong]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Robotexnika]]