Ziyosfera

Robot

СҲАъБАНОВ ЖАВОҲИР, замонавий одамсимон робот.
Заводда ишлатиладиган бўғимли пайвандлаш роботлари саноат роботининг бир туридир.
БигДогнинг (расмда) эволюцияси бўлган тўрт оёқли ҳарбий робот Чеэтаҳ 2012-йилда дунёдаги энг тез оёқли робот сифатида 1989-йилда МИТ икки оёқли робот томонидан ўрнатилган рекордни ортда қолдирди[1].

Робот (чехча: робота – „меҳнат“) – сунъий механик қурилма. У, одатда, электромеханик тизим бўлиб, одам меҳнатини бажаради. Робот сўзи билан виртуал дастурий таъминот агентларига ҳам айтилиши мумкин, бироқ уларни бот дейиш қабул қилинган[2]. Ҳозирги кундаги энг замонавий ботлар орасида номалум русумли бот энг устувор ҳисобланади.[3]

Роботни инсоннинг ҳаёти учун хавфли шароитлар (кучли радиация, юқори температура ва бошқалар)да, одам бориши қийин бўлган обектларда (сув остида, космосда) киши функсиясини қисман ёки тўла бажарувчи машина деб ҳам аташимиз мумкин. Робот терминини биринчи марта 1920-йилда чех ёзувчиси Карел Чапек ўзининг „Робот У. Робот“ песасида ишлатган.

Роботлар, асосан, 3 турга бўлинади: қатъий дастур асосида ишлайдиган Робот, одам (оператор) бошқарадиган Робот ва сунъий интеллектли (интегралли) Робот Иш бажариш турига қараб, Робот манипуляторлар, ахборот узатувчи Робот, одимловчи Робот ва бошқаларга бўлинади. Роботларнинг ташқи кўриниши ҳам, хаттиҳаракатлари ҳам одамни эслатади, яъни улар антропоморф (одамсимон) машиналар ҳисобланади ва бошқа машиналардан шу хусусияти билан фарқ қилади. Роботлар техникасининг асосий 2 йўналиши мавжуд: саноатда ишлатиладиган ва фавқулодда (экстремал) шароитда ишлатиладиган Роботлар техникаси. Саноатда ишлатиладиган Робот, Мас, Роботманипуляторда „механик қўллари“ ва ташқи бошқариш пулти ёки ўзига ўрнатилган дастурли бошқариш қурилмаси, ЭҲМ (компютер) бўлади. Оператор П. қўлларининг ҳаракатини бевосита ёки телевизор экранидан кузатиб бошқаради. Кўпинча Робот автоматик бошқариш тизими билан жиҳозланади. Роботманипуляторлар, асосан, киши саломатлиги учун хавфли бўлган (экстремал) шароитларда қўлланади. Роботлар жараёнларни автоматлаштиришнинг энг самарали воситаси ҳисобланади.

Роботлардан фойдаланиш соҳалари борган сари кенгайиб бормокда. Масалан, Японияда 6 минг метргача чуқурликда ишлай оладиган Робот"геолог", нотани „ўқиб“ электр гитара чаладиган Робот"машшоқ", Австралияда қўй жунини қирқадиган Робот"сартарош", АҚСҲ да сув остида ишлай оладиган Робот"ғаввос" яратилган. Германияда эса Роботлар полицияда ишлайди (уларга портловчи моддалар ўрнатилган машиналарни очиш вазифаси топширилади). Автомобилсозлик ривожланган барча мамлакатларда (шу жумладан, Ўзбекистонда) Роботлар машиналарни йиғишда (айниқса, пайвандлаш ишларида) қатнашади. Ихтирочилар автомобилни бошқара оладиган Роботни ясаш билан шуғулланишмокда. Бундай Роботнинг варианти Волксwаген (ВW) здида (Германия) яратилган. „Клаус“ лақабли ушбу Робот 2000-йилда намойиш қилинган. У бошқа Роботлар каби 2 қўл ва 2 оёкди эмас, балки 3 қўл ва 3 оёққа эга. Бу Робот 2002-йилги кўргазмада ҳам иштирок этди, лекин ҳали амалда қўлланилганича йўқ. Бундай Роботлар устида Японияда ҳам тажрибалар олиб борилмоқда. „Сони“ компанияси (Япония) сунъий интеллектли „Айбо“ („Ўртоқ“) номли Роботни яратди (2004). У уйдаги кўп ишларни (мебелни суриш, ойнани артиш, телефон жиринглаганда уй эгасини чақириш ва бошқаларни) бажаради[4].

Айнан қандай машиналар робот, деб аталиши мумкинлиги ҳақида баҳслар кетаётган бўлса-да[5][6][7], одатий робот қуйидаги сифатларга эга бўлиши кераклиги таъкидланади:

Умумий

Роботларда Антропоморфизм:
КИТТ (ҳаёлий робот) ақлий антропоморфикдир; одам каби о'йлайди.
иCуб жисмоний антропоморфикдир; одамга о'хшайди.

Робот сўзи жисмоний роботларга ҳам, виртуал дастурий таъминот агентларига ҳам тегишли бўлиши мумкин, аммо иккинчиси одатда ботлар деб аталади[9]. Қайси машиналар робот сифатида таснифланиши борасида консенсус йўқ, лекин мутахассислар ва жамоатчилик ўртасида роботлар қуйидаги қобилият ва функсияларнинг бир қисми ёки барчасига эга эканлиги ҳақида умумий келишув мавжуд: электрон дастурларни қабул қилади, маълумотларни ёки мулоҳазаларни электрон тарзда қайта ишлайди, автоном ишлайди[10][11]. Робот тушунчаси синтетик биология соҳаси билан боғлиқ бўлиб, у табиати машиналарга қараганда тирик мавжудотлар билан таққосланадиган мавжудотларни ўрганади.

Тарихи

Асосий мақола: Роботлар тарихи

Автомат ғояси дунёдаги кўплаб маданиятларнинг мифологияларида пайдо бўлган. Қадимги сивилизацияларнинг муҳандислари ва ихтирочилари, жумладан, Қадимги Хитой[12], Қадимги Юнонистон ва Птолемей Мисри[13], баъзилари ҳайвонлар ва одамларга ўхшаш ўз-ўзидан ишлайдиган машиналар яратишга ҳаракат қилишди. Автоматларнинг дастлабки таърифларига Архитаснинг сунъий каптарлари[14], Мози ва Лу Баннинг сунъий қушлари[15], Искандария Қаҳрамонининг „гапирувчи“ автомати, Византиялик Филоннинг кир ювиш машинаси ва Лиэ Зи номли инсон автомати киради[12].

Этимология

"Робот" сўзи илк бора чех ёзувчиси Карел Čапек'нинг РоботУ.Робот (Россум’нинг Универсал Роботлари) (1920) драмасида ишлатилган[16]. Бироқ, Čапек бу сўзнинг муаллифи сифатида акаси, рассом ва ёзувчи Жосеф Čапек'ни кўрсатган.[17]

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Фоур-леггед Робот, 'Чеэтаҳ,' Сец Неw Спеэд Реcорд“. Реутерс (2012-йил 6-март). 2013-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 5-октябр.
  2. ↑ Телеcом глоссарй „бот“, 2-феврал 2007-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 30-октабр 2007-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  3. ↑ "Баҳодир фалсафаси" китоби, 2008. 
  4. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  5. ↑ Ёур Виэw: Ҳоw wоулд ёу дефине а робот?
  6. ↑ Wҳат доэс „робот“ меан то ЙОУ?, 12-октабр 2007-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 30-октабр 2007-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  7. ↑ Робот нима?[сайт ишламайди]
  8. ↑ Эвен Робот Суиcиде Ис Но Лаугҳинг Маттер
  9. ↑ „Телеcом глоссарй "бот"“. Аллианcе фор Телеcоммуниcатионс Солутионс (2023-йил 26-сентябр).
  10. ↑ Полк, Игор „РобоНехус 2005 робот эхҳибитион виртуал тоур“. Робонехус Эхҳибитион 2005 (2005-йил 16-ноябр). 2007-йил 12-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 10-сентябр.
  11. ↑ Ҳаррис, Том „Ҳоw Робоц Wорк“. Ҳоw Стуфф Wоркс (2002-йил 16-апрел). 2007-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 10-сентябр.
  12. ↑ 12,0 12,1 Неэдҳам, Жосепҳ. Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 2, Ҳисторй оф Сcиэнтифиc Тҳоугҳт. Cамбридге Университй Пресс, 1991. ИСБН 978-0-521-05800-1. 
  13. ↑ Cурриэ, Адам „Тҳе Ҳисторй оф Роботиcс“ (1999). 2006-йил 18-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 10-сентябр.
  14. ↑ Ноcт. Атт. Л. 10
  15. ↑ Неэдҳам, Волуме 2, 54.
  16. ↑ Тҳе Ҳисторй оф Роботиcс, 18-июл 2006-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 30-октабр 2007-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  17. ↑ Wҳо дид аcтуаллй инвент тҳе wорд „робот“ анд wҳат доэс ит меан?, 23-январ 2013-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 30-октабр 2007-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат () 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Robot" dan olindi