Сармишсой — Ўзбекистон Республикаси Навоий вилоятидаги дара, маданий мерос обекти. Археология ёдгорлиги. Табиат ва археологик ёдгорлик петроглиф тасвирлари ва ўсимлик ва фаунанинг ноёб турлари билан машҳур.Сармичсой номи - Сармич (Сармис) эски турк-мўғул тилида пиёз ёки саримсоқпиёз, Сой - Туркий сой , арна ма‘носини беради. Обект даври: Мил.авв. ИИИ-ИИ, мил. ВИИИ—И асрлар. Навоий вилоятининг Навбаҳор туманида жойлашган. Обект манзили: Сармишсой дараси, „Уч тут“ МФЙ. Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқ: Давлат мулки. Навоий вилоят тарихи ва маданий мероси давлат музейи оператив бошқарув ҳуқуқи асосида. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан 2019-йил 4-октабрда Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатига киритилган — давлат муҳофазасига олинган[1][2].

Сармишсой

Сармишсойдаги буқалар сурати
Координаталари 40°10′44″Н 65°21′10″Э / 40.179°Н 65.3528°Э / 40.179; 65.3528
Жойлашув Навоий вилояти
Харита

Археологик топилмалар ва табиат

Навоий шаҳридан 30–40 км шимоли-шарқда Нурота тизмасининг жанубий ёнбағрида жойлашган Сармишсойда 200 дан ортиқ археологик ёдгорликлар, жумладан қабристонлар, қабристонлар, аҳоли пунктлари қолдиқлари ва чақмоқтошларга ишлов бериш устахоналари топилган. Тошга ўйилган расмлари катта аҳамиятга эга; Сармишсойнинг марказий қисми бўлган 2,5 км узунликдаги дарада 5000 дан ортиқ (баъзи маълумотларга кўра 10000 дан ортиқ) петроглиф тасвирлари топилган[3]. Чизмалар асосан даранинг марказий қисмидаги қора қояларда, деярли ҳар бир текислик юзасида жамланган, айрим тошларда бир нечта тасвирлар ҳам учрайди[4].

Топилган тасвирларнинг аксарияти бронза даврига (милоддан аввалги 3000—900-йиллар) тегишли, бироқ, бир томондан, энеолит (милоддан аввалги 4000—3000), неолит (милоддан аввалги 6000—4000-йиллар) мезолит (милоддан аввалги 15000—6000 йиллар) даврига оид петроглифлар ҳам мавжуд. Яна бошқалари тасвирлари эса, саклар даври (милоддан аввалги 900—100-йиллар) ва ўрта асрларга (милодий 1500-йилгача) тегишли[5]. Сармишсойнинг энг қадимги петроглифлари тахминан милоддан аввалги 9000-йилларга тўғри келади. Энг сўнггилари эса нафақат чизмалар, балки араб ёзувида ёзилган ва дарвишлар ҳаётидан ҳикоя қилувчи матнларни ҳам ўз ичига олади[3]. Энг қадимийлари орасида юқори палеолит даврига хос бўлган ибдитоий буқа тасвирлари бор. Петроглифлар орасида одамлар ва ҳайвонлар тасвирлари (шу жумладан, бу ҳудудда аллақачон йўқолиб кетганлар), ов саҳналари ва кундалик ишлар мавжуд[6].

Сармишсой трактидаги қоятош расмларини ўрганиш ХХ аср ўрталарида Яҳё Ғуломов бошчилигидаги Махандарё отрядининг экспедицияси билан бошланган. Сармишсой тасвирларини ҳужжатлаштириш маҳаллий тадқиқотчилар Ж. Кабиров ва Б. С. Шалатонинлар томонидан давом эттирилиб, 1987-йилдан бошлаб бу борадаги тадқиқотлар Археология институти вакили Мухиддин Хўжаназаров томонидан олиб борилди. Экспедициялар ва узоқ муддатли тадқиқотлар материаллари асосида мақолалар ва муаллифлик китоблари нашр этилган[3]. Сармишсой 1966-йилдан буён олимлар томонидан тадқиқ этилмоқда.

Сармишсойнинг ҳудудида 62 оилага мансуб 650 та ўсимлик тури қайд этилган бўлиб, улардан 27 таси эндемикдир. Сармишсойда учрайдиган ҳайвонлардан Ўрта Осиё кобраси, қора калхат ва Қизилқум алхари Ўзбекистон Қизил китобига киритилган[5].

Сармишсойдаги петроглифлар 35 та тематик образ ва сюжетларни опзида акс эттиради. Қоятошларнинг қора ёки жигарранг сиртига инсон қиёфалари, уларнинг меҳнат ва ов қуроллари, либослари, маиший буюмлари ўйиб ишланган. Улар билан бир қаторда ҳар хил ёввойи ҳайвоблар сурати ҳам туширилган бўлиб, уларнинг кўпчилиги аллақачон қирилиб кетган ёки бугунги кунда Ўзбекистон ҳудудида учрамайди. Ҳайвонлардан тоғ эчкиси, архар, қўтос, туя, эшак, қулон, ибтидоий даврдаги ҳўкиз, сигир, қулон тасвирлари, бундан ташқари геометрик шакллар асосида композициялашган гепард, қоплон, барс, шер, бўри, тўнғиз, кийик, тулки, жайрон, сайғоқ, шоқол тасвирларини учратиш мумкин[7].

Тасвирларнинг энг кўпи  тоғ эчкиси ва буқа бўлиб, улар сўнгги палеолит давридан бошланган қадимги овчилик маданиятига хосдир. Шунга ўхшаш тасвирлар Зарауцой (Ўзбекистон), Қобустон (Озарбайжон) ва Арабистон ярим оролидан топилган. Эрамиздан аввалги ИИ мингйиллик охирларига тааллуқли археологик материаллар орасида ёввойи буқа, архар, тоғ эчкиси, қўтосларнинг суяк қолдиқлари учрайди. Баъзи палезоолог олимлар фикрига кўра, эрамиздан аввалги ИИ мингйилликнинг 2-ярмидан бошлаб Марказий Осиёда ёввойи буқа ва тоғ-эчкиларининг сони кескин камайиб кетган. Эрамиздан аввалги И минг йиллик арафасида эса улар бутунлай йўқолиб кетган.

Сармишсойда тонгда, тушлик вақти ва қуёш ботаётганидагина кўринадиган суратлар ҳам бор экан. Баъзи тасвирлар фақатгина ёмғирли кунда кўзга кўринади[8]. Суратлар бу ерда уй ҳайвонларини хонакилаштириб, ўтроқ яшаган аҳоли томонидан чизилганлиги аниқланган.

Бир қатор археологларнинг олиб борган изланишларига кўра, йигирма кмдан ошиқ дарада 200 дан ортиқ археологик маскан топилган.

2004-йилда Навоий вилояти ҳокимлиги Сармишсойга тарихий-маданий ва табиий ландшафт музей-қўриқхонаси мақомини берди[9]. Муҳофаза қилинадиган ҳудуднинг майдони 5000 гектар[5] (Навоий вилояти Давлат тарих ва маданият музейи филиали).

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. Лех.уз. Қаралди: 2022-йил 21-июл.
  2. ↑ „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. Баcкенд.маданиймерос.уз. 2023-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-август.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 „Сармышсай — музей на чёрных скалах“ (ру). Навои.биз (2012-йил 11-октябр). 2018-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ „Узбекистан: Ущелье Сармишсай войдёт в список всемирного наследия ЮНЕСКО“ (ру). Фергана Неwс (2008-йил 29-феврал). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 3-август.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Сармишсай (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-01-07 санасида архивланган) на сайте ЮНЕСКО(ингл.)
  6. ↑ Рахмонов С. М., Кулмонов М. А.. Ранние формы религии и их отражение в искусстве. Горный вестник Узбекистана, 2012 — 147—148-бет. Қаралди: 2023-йил 17-июл (2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган). 
  7. ↑ И.Сулаймонов. Навоий. Тошкент Ма'навият 2012 — 20-бет. ИСБН 978-9943-04-197-4. 
  8. ↑ „Сармишсой — қоятошга битилган тарих“ (2019-йил 24-апрел). Қаралди: 2023-йил 26-июл.
  9. ↑ Хужаназаров М., Реутова М., Болиев Б.. Археологические и консервационные работы на памятнике Сармишсай. Археологические исследования в Узбекистане, 2006 — 232—244-бет.