Shanxay hamkorlik tashkiloti
Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) — минтақавий хавфсизлик ва иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти. Хитойнинг Шанхай шаҳрида 6 мамлакат — Қозоғистон, Хитой, Қирғизистон, Россия, Тожикистон, Ўзбекистон давлат раҳбарлари учрашувида тузилган (15-июн 2001-йил). СҲҲТнинг вужудга келиш тарихи „Шанхай бешлиги“ деб аталган уюшма фаолияти билан боғлиқдир. Дастлаб Қозоғистон, Хитой, Қирғизистон, Россия, Тожикистон давлатлари раҳбарлари („Шанхай бешлиги“) учрашуви бўлиб ўтган. Унда чегарадош мамлакатлар ўртасидаги ишончни мустаҳкамлаш (1996) ва қўшма чегарада қуролли кучлар ва қуроляроғларни қисқартириш (1997) тўғрисида 2 та битим имзоланган эди. 1998-йилдан „бешлик“ мамлакатларининг ўзаро ҳамкорлиги собиқ Совет Иттифоқи — Хитой чегараси бўйлаб ҳарбий-сиёсий вазиятни барқарорлаштириш масалаларидан минтақавий хавфсизлик ва кўп томонлама иқтисодий ҳамкорликни таъминлаш чораларига ўтишга қаратилди. СҲҲТнинг Душанбе (2000) саммитида Ўзбекистон Республикаси биринчи марта кузатувчи сифатида қатнашди. Ана шу саммитда „бешлик“ негизида кўп тармоқли ташкилот тузиш тўғрисида таклиф илгари сурилди. СҲҲТ таъсисчиларидан бири сифатида иштирок этиш ҳақидаги қарорни Ўзбекистон ўз миллий манфаатларидан келиб чиқиб, Марказий Осиё минтақасидаги ҳарбий-сиёсий вазиятни ҳисобга олган ҳолда қабул қилди. Шанхай саммитида (2001-йил июн) янги ташкилотнинг мақсад ва принсипларини эълон қилган Декларация, шунингдек, Терроризм, айирмачилик ва экстремизмга қарши кураш тўғрисидаги конвенсия қабул қилинди. Ташкилотнинг Санкт-Петербургда бўлган 2-саммитида (2002-йил июн) устав ҳужжати — СҲҲТ Хартиясига имзо чекилди. СҲҲТ нинг олий органи Давлат бошлиқлари кенгашидир. Ташкилот структураси Ҳукумат бошлиқлари (бош вазирлар) кенгаши, Ташқи ишлар вазирлари кенгаши, Тармоқ вазирликлари ва идоралари раҳбарлари кенгаши, Миллий мувофиқлаштирувчилар кенгаши ва доимий ишловчи Котибият (Пекин шаҳрида жойлашган) ҳамда Минтақавий аксилтеррор тузилмаси (МАТТ; Тошкент шаҳрида жойлашган)дан иборат.
_Summit,_in_Qingdao,_China_on_June_10,_2018_(1).JPG) Давлат раҳбарлари ҳужжатларни имзолаш жараёни | |
 Аъзолар Кузатувчилар Мулоқат бўйича ҳамкорлар | |
| Тури | Халқаро ташкилот |
|---|---|
| Ишга тушган санаси | 15-июн 2001-йил[1] |
| Жойлашуви |
Пекин, ХХР  |
| Асосчи(лар)и |
Қозоғистон, Хитой, Қирғизистон, Россия, Тожикистон, Ўзбекистон |
| Бош котиб |
 Нурлан Ермекбаев[2] |
| Ижрочи котиб |
Зҳанг Минг |
| Минтақавий аксилтеррор тузилмаси Ижроия қўмитаси директори |
 Руслан Мирзаев[3] |
| Аъзолари |
10 аъзо давлатлар[4]
|
| Тил(лар)и | Рус, Хитой |
| Вебсайти | www.сеcцcо.орг |
Минтақавий аксилтеррор тузилмаси 1-январ 2004-йилдан фаолият кўрсата бошлади. Мазкур тузилма зиммасига ахборот алмашиш, чегара ва божхона қўмиталарининг, махсус хизматларнинг ҳамкорлигини мувофиқлаштириш, шу орқали террорчиликнинг олдини олиш вазифаси юкланган. Шу мақсадда тузилма таркибида кенгаш ва ижроқўм фаолияти йўлга қўйилган. Кенгашга 6 давлат махсус хизматлари раҳбарларининг вакиллари киритилган. Ижроқўмда эса ўзаро тасдиқланган лавозим ўринларига мувофиқ СҲҲТга аъзо давлатлардан вакиллар ишлайди. СҲҲТга аъзо давлатлар раҳбарлари кенгашининг 2004-йил 17-июнда Тошкентда бўлган мажлисида Ташкилотнинг шаклланиш даври якунланганлиги қайд этилди. Мажлис якунлари бўйича Тошкент декларацияси, СҲҲТнинг ваколатлари ва иммунитетлари тўғрисидаги конвенсия, Наркотик воситалар ва психотроп моддаларнинг ноқонуний айланишига қарши курашда ҳамкорлик тўғрисидаги битим, ташкилот ва унинг органлари фаолиятига доир ҳужжатлар имзоланди. Ўзбекистон Республикасининг Ташкилотга аъзо давлатлар Хавфсизлик кенгашлари котибларининг тегишли миллий маҳкамаларнинг янги таҳдид ва хуружларга қарши туришдаги ҳамкорлигини мустаҳкамлаш мақсадига қаратилган доимий учрашувларини ўтказиб туриш ҳақидаги ташаббуси қўллаб-қувватланди.
СҲҲТ аъзо мамлакатларни хавфсизлик орқали ҳамкорлик сари бошлайдиган ташкилотдир. Иқтисодий ҳамкорлик борасида олдинда транспорт инфратузилмасини ривожлантириш, табиий, минерал хом ашё захираларини ўзлаштириш, сув энергетика захираларидан унумли фойдаланиш, экологияга оид ва бошқа масалалар бор.
Таркиб
Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатлар:
ШҲТ ижроий котиблари
| Сана | Давлат | Исм | |
|---|---|---|---|
| 1 | 2012 |  Россия |
Дмитрий Мезенцев |
| 2 | 2021—2022-йиллар |  Ўзбекистон |
Владимир Норов |
Ташкилот фаолияти 1996-йилда Россия ва Хитой давлатлари ўртасидаги икки томонлама ҳамкорликдан бошланган. Шу йили СҲҲТ аъзолигига Тожикистон, Қирғизистон, Қозоғистон ва 2001-йилда Ўзбекистон келиб қўшилган.
СҲҲТнинг бошқа собиқ СССР ҳудуди жойлашган ҳудудий ташкилотлардан фарқи ушбу ташкилотга МДҲ давлатларидан ташқари унга Хитой, Ҳиндистон ва Покистон ҳам қўшилган.
Эрон ислом республикаси энди тўлақонли аъзо.
Кузатувчи давлатлар
Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг кузатувчи давлатларига Мўғулистон, Афғонистон, киради.
Тарихи
ШҲТ аъзо-давлатлари бошлиқларининг учрашувлари
Ташкилий тузилмаси
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „архив нусхаси“. 2022-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-август.
- ↑ „архив нусхаси“. 2022-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-август.
- ↑ ҳттпс://дарё.уз/2021/09/17/шавкат-мирзиёев-шҳт-мажлисида-кибермакондаги-таҳдидларга-қарши-ахборот-хавфсизлиги-соҳасидаги-экспертлар-форумини-тасис-этишни-илгари-сурди/
- ↑ „архив нусхаси“. 2022-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-август.
- ↑ 5,0 5,1 „Эрон расман Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотига а’зо бўлди“ (уз). Кун.уз (2023-йил 4-июл). Қаралди: 05.7.23.
- ↑ ҳттпс://дарё.уз/2022/08/20/путин-ва-си-сзинпин-г20-саммитини-кутмасдан-самарқандда-шҳт-саммитида-учрашиши-мумкин/
- ↑ „Эрон асосий таркибда“. Кун.уз (2021-йил 18-сентябр).
- ↑ „Беларус Шанхай ҳамкорлик ташкилотига а’зо бўлди“ (2024-йил 4-июл). Қаралди: 2024-йил 6-июл.
Ҳаволалар
- Расмий сайти (рус тилида) (Wайбаcк Мачине сайтида 26-декабр 2007-йил санасида архивланган)
- ТЕРРОРИЗМ, СЕПАРАТИЗМ ВА ЭКСТРЕМИЗМ ГА ҚАРСҲИ СҲАНҲАЙ КОНВЕНСИЙАСИ (Wайбаcк Мачине сайтида 6-декабр 2007-йил санасида архивланган)
- Бишкек саммити расмий сайти (рус тилида) (Wайбаcк Мачине сайтида 22-декабр 2007-йил санасида архивланган)
- Энриcо Фелс, „Ассессинг Эурасиаъс Поwерҳоусе. Ан Инқуирй инто тҳе Натуре оф тҳе Шангҳаи Cооператион Органисатион“, Бочум, 2009. (Инглиз)
Кун.уз [1]
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |