Shohimardon eksklavi
Шоҳимардон — Ўзбекистоннинг шарқий қисмида, Фарғона вилоятининг Фарғона туманида жойлашган эксклав[1][2]. Анклавнинг майдони 90 кв кмни ташкил этиб, аҳолиси 10,000 дан ортиқ. 91% и ўзбеклар, 9% и қирғиз миллатига мансуб[3]. Ўзбекистоннинг эксклави, Қирғизистон билан ўралган, Помир-Олай тоғларида жойлашган. Бу ном форс тилида „одамлар шоҳи“ деган ма'нони англатади[4]. Шоҳимардонсой дарёси эксклав орқали оқиб ўтади[1]. Эксклавда Шоҳимардон ва Ёрдон номли иккита қишлоқ мавжуд.
Шоҳимардон
Шоҳимардон | |
|---|---|
Қишлоқ жамоаси | |
 Шоҳимардон 1871-йилда | |
|
Ниcкнаме: Фарғона водийсининг Швейсарияси | |
  Ўзбекистон ҳудудида жойлашган  Ўзбекистон ҳудудида жойлашган | |
| Координаталари: 39°59′Н 71°48′Э / 39.983°Н 71.800°Э | |
| Давлат |
 Ўзбекистон |
| Вилоят | Фарғона вилояти |
| Туман | Фарғона тумани |
| Қишлоқлар | Шоҳимардон, Ярдан |
| Ҳудуд | |
| • Умумий | 90 км2 (30 сқ ми) |
| Энг баланд баландлик (Олмалиқ чўққиси) |
2 841 м (9 321 фт) |
| Энг паст баландлик (Шоҳимардонсой водийси) |
1 290 м (4 230 фт) |
| Аҳолиси (2002) | |
| • Умумий | 10 100 |
| • Зичлиги | 110/км2 (290/сқ ми) |
| Демонйм | Шоҳимардониан |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| О'збекистон почта индекси |
150418 |
| Ҳудуд коди | +998 |
| ИСО 3166 коди | УЗ |
Шоҳимардон бир қанча санаторийларга эга машҳур курорт, гавжум зиёратгоҳ. Бир халқ афсонасига кўра, халифа Али Шоҳимардонда дафн этилган[5].
Шаҳимардан Cитй Ресорт денгиз сатҳидан 1975 метр баландликда, Фарғона шаҳридан 155 км узоқликда, тоғли туманда жойлашган. Қулиқурбон )Мовий кўл деб ҳам аталади) Шоҳимардондан етти километр жануби-шарқда жойлашган. У 1766-йилда бир қатор кучли зилзилалардан кейин ташкил топган. Кўл 1724 метр баландликда жойлашган. Узунлиги 170 м, баландлиги 60 м, чуқурлиги 5–10 метр[6].
Ўзбек шоири Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий 1929-йил тошбўрон қилингунга қадар шу ерда яшаб ижод қилган[7].
Географияси
Шоҳимардон — Ўзбекистоннинг эксклави, Шарқий Марказий Осиёда Қирғизистоннинг Баткен вилояти, Қадамжой тумани билан ўралган. Унинг тоғли релефи, табиий текислиги бўлмаган, Олай тоғлари тизмасига киради.
Қирғизистонда жойлашган Ўзбекистоннинг 4 та эксклавидан бири, жумладан Сўх, Чон-Қора (Қалача) ва Жани-Айил. Шоҳимардон 325 км2 (125 сқ ми) билан буларнинг энг каттаси. Ундан кейингиси Сўх бўлиб, 90 км2 (35 сқ ми)ни ташкил этади.
Тоғлар ва дарёлар
У Ала тоғларининг шимолий ён бағирларидаги водийда тахминан 1550 м баландликда жойлашган. Эксклавнинг энг баланд нуқталари Олмалиқ (2841 м), Чивирган (2465 м) ва Қизил-Ғазо (2568 м) чўққиларидир. Шоҳимардон қишлоғининг ғарбий томонида Кўздибел тоғлари жойлашган.
Эксклавдан бир қанча дарёлар оқиб ўтади, улардан энг йириклари Кўксу, Оқсу ва Шоҳимардонсойдир. Кўксув Оқсувга қўшилгач, қишлоқ боғи ёнидан Шоҳимардонсой дарёси бошланади ва Марғилонга қуйилади. Дарёларнинг асосий манбаи Қирғизистондаги музликлардир. Оқсувнинг оқими Шимолий Алоуддин, Арча-Боши ва Ғарбий Қорақозиқ музликларидан бошланади. Бошида Алоуддин деган дарё, Алоуддин Арча-Боши оқими билан қўшилиб, Оқсу номини олган. Ёрдон қишлоғида унга Дугоба оқими қўшилади.
Иқлими
Январнинг энг паст ҳарорати -23,0 °C. Энг юқори ҳарорат июл ойидаги +42,0 °C. Ёмғир ва қор сифатида тушадиган намликнинг ўртача миқдори 350–400 мм. Июлнинг ўртача ҳарорати 22 °C, январники -3 дан 3 °C гача.
Флора анд Фауна
Шоҳимардонсой сувида Шоҳимардонсой дарёсининг эндемик балиқ тури Фарғона ялангбалиғи яшайди. Тоғлар ёғоч билан қопланган. Ясси ерларнинг катта қисми қишлоқ хўжалиги ўсимликлари учун фойдаланилади.
Демография
1993-йилда эксклав аҳолиси 5100 га яқин эди, шундан 91% ўзбеклар, 9% қирғизлар эди. Бугунги кунда эксклавда 10 000 га яқин аҳоли истиқомат қилади, асосан ўзбеклар. ХИХ аср охири ва ХХ асрнинг дастлабки йигирма йиллигида Шоҳимардон (ва Ёрдон) аҳолиси ҳақида статистик маълумотлар:
| Шоҳимардон-Ярдан | 1890 | 1909 | 1917 | 1925 | 1926 |
|---|---|---|---|---|---|
| Аҳоли | 461 | 1818 | 1151 | 721 | 424 |
| Миллати | Тожиклар | Сартлар | Ўзбеклар | Ўзбеклар | Ўзбеклар |
Таълим
Шоҳимардон шаҳарчасидаги 1 та мактабгача та’лим муассасаси ва битта умумта’лим мактаби, Ёрдон қишлоғидаги битта мактабгача та’лим муассасаси ва битта умумта’лим мактаби тумандаги халқ та’лими муассасалари ҳисобланади[8]. Давлат таълимидан ташқари, тил ўргатиш ва университет имтиҳонларига тайёргарлик бўйича хусусий репетиторлик курслари ҳам мавжуд.
Тиббиёт
Бўлимда иккита касалхона мавжуд. Ўзбекистон ҳукумати алоҳида минтақада мақбул ҳаёт сифатини сақлаб қолиш учун таълим ва соғлиқни сақлаш хизматларининг кўпчилигини доимий равишда субсидиялайди.
Дин
Эксклавнинг барча қишлоқларида ислом асосий дин ҳисобланади. Ҳанафий мазҳабидаги сунний ислом мазҳабидир. Фойдаланишда битта масжид бор.
Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий Шоҳимардон шаҳрида динга қарши фаолиятда айбланиб, ислом фундаменталистлари томонидан тошбўрон қилинган.
Транспорт
Шоҳимардон материк Ўзбекистон билан Фарғона-Шоҳимардон 4Р-144 автомобил йўли орқали боғланган. Шоҳимардон шаҳарчаси марказидан Р-144а маҳаллий йўли Қурбонкўлга, Р-144б Дугоба тоғ лагерига олиб боради[9].
Шоҳимардонда давлат аэропортлари мавжуд эмас. Фарғона халқаро аэропортига ҳаво орқали етиб келган хориждан ёки Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларидан келган сайёҳларнинг аксарияти автомашинада боради. Бўлимда туризмни ривожлантириш учун енгил самолётлар учун кичик аэропорт қуриш ва уни Қирғизистон чегарасини кесиб ўтмасдан тўғридан-тўғри Ўзбекистон билан боғлаш таклиф қилинмоқда, чунки у бошқа алоҳида ажратилган анклав – Сўх ҳудудида қурилган.
Шоҳимардонда темир йўл йўқ. Энг яқин темир йўл вокзали Фарғона шаҳрида жойлашган.
Шоҳимардондан иккита дарё ва бир қанча сойлар оқиб ўтади, лекин у ерда на йирик сув транспорти, на порт ва на бандаргоҳ бор.
Жамоат транспорти
“Фарғона – Шоҳимардон” йўналиши бўйича автобус қатнови 2013-йил август ойида тўхтатилган эди. 2017-йилнинг 25-апрелидан бошлаб мазкур йўналишда қатнов қайта йўлга қўйилди. Йўналишда 2 та „Исузу“ русумли автобус қатнови бўлиб, унга „Фарғона олтин водийси навкари“ МЧЖ хизмат кўрсатади[10]. Шунингдек, Қурбонкўлга 2 километр узунликдаги канат йўли бор, асосан Қирғизистон ҳудудида жойлашган.
Иқтисодиёти
Қишлоқ хо'жалиги
Тоғли ҳудудларда Ўзбекистонга нисбатан ўртача ҳарорат пастроқ, Шоҳимардонда деҳқончилик қийин бўлиб, Ўзбекистон ва Қирғизистон текисликларида машҳур бўлган буғдой ёки пахта каби қишлоқ хўжалиги ўсимликларининг кўпчилигига мос келмайди.
Қишлоқ ерларида олма, ўрик ва шафтоли боғлари кенг тарқалган.
Чорвачилик, сут маҳсулотлари, гўшт, сабзавот етиштириш фақат ички истеъмол учун етарли бўлиб, фақат ички эҳтиёжни қондиради.
Туризм
Советлар даврида Шоҳимардон Фарғона водийси аҳолисининг саёҳат қилиш учун асосий манзилларидан бири бўлган. Собиқ Иттифоқ республикалари мустақилликка эришгач, Ўзбекистон ва Қирғизистон ўртасидаги чегара масалалари Шоҳимардонга сайёҳлар оқимини сезиларли даражада камайтирди. Бугунги кунда оромгоҳлар, туристик базалар ва санаторийларнинг аксарияти ташлаб кетилган. Аммо маҳаллий аҳоли кўпроқ сайёҳларни жалб қилиш учун янги меҳмонхоналар очмоқда.
Шоҳимардондаги музей Шоҳимардон шаҳарчасида, Кўксу ва Оқсув дарёлари кесишган жойда жойлашган. Музей ўзбек ёзувчиси ва олими Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий номи билан аталган. У 1989-йилда УНЕСCО томонидан Ниёзий таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан очилган. Музей коллексияси Ниёзийнинг умрбоқий ҳикоялари, китоблари ҳамда Шоҳимардон тарихига оид материаллардан иборат. Музейнинг вазифаси кичик эксклав Шоҳимардон ва унинг аҳолисига маданият ва маданий мерос ва табиатни ўргатиш ва тарғиб қилишдан иборат.
Шоҳимардон зиёрат туризми билан бир қаторда экотуризм йўналиши сифатида ҳам ривожланмоқда. Бу ерда учта машҳур тарих арбоби яшайди ва улардан иккитаси Марказий Осиё халқлари жуда ҳурмат қиладиган диний шахслардир. Зиёратгоҳ мажмуасида 3 та қабр бор:
- Ҳазрати Али қабри
- Шоҳи Толиб (Ҳазрат Алининг 4-авлоди) қабри
- Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий қабри
Туристик мавсум июндан сентябргача давом этади. Мавсум юзлаб маҳаллий аҳоли учун иш ўринлари яратади. Мавсумий ресторанлар, меҳмонхоналар, дўконлар, сувенир дўконлари сайёҳларга хизмат кўрсатиш учун очилган.
Тоза ҳавоси, мусаффо табиати ва суви билан Шоҳимардоннинг яна бир истиқболи тиббий туризмдир.
Меҳнат миграцияси
Эксклав қишлоқларида ишсизликнинг юқори даражаси материк Ўзбекистонга ёки хорижий давлатларга қочиб кетишга олиб келади. Аксарият ёшлар меҳнат иммиграцияси учун Россияга борадилар.
Энергия
Шоҳимардон гидроэнергетика ресурсларига бой. Баланд тоғлардан оқиб ўтадиган дарёлар кичик гидроэлектр стансияларни қуриш учун катта имкониятлардир.
„Ўзбекгидроэнерго“ аксиядорлик жамияти ва Ҳйдро4У консорсиуми янги гидроэлектр стансияси учун ускуналар сотиб олиш учун 1 миллион евросарфлашди. Томонлар келишувни 2022-йил 21-июн куни Ҳйдро4У кичик электр стансиясини қуриш лойиҳаси иштирокчиларининг йиллик йиғилишида имзоладилар. Лойиҳада Шоҳимардон қишлог'и яқинида, кичик ГЕС 2,2 МВт қувватга эга ГЕСлар қуриш режалаштирилган.
Электр стансияси 2023-йилда ишга туширилгач, ҳар йили 12,8 миллион кВт/соат электр энергияси ишлаб чиқаради. 7 минг аҳолига эга 2100 хонадонни та’минлаш лойиҳасида қўшимча ишлаб чиқариш қувватлари ҳам мавжуд.
Лойиҳани амалга ошириш 2 миллион еврога баҳоланмоқда. Уларнинг ярми ЭУ томонидан технологик асбоб-ускуналар сотиб олиш учун грант шаклида ажратилади. Яна 12 миллиард сўм Ўзбекистон томонидан ажратилади.
„Ўзбекгидроэнерго“ АЖ Австриянинг „Глобал Ҳйдро“ компанияси билан ҳам микро гидроэнергетика стендини яратиш бўйича музокаралар олиб борди. Қайд этилишича, блок-модулли тизимларни ўрнатиш қурилиш харажатларини тахминан 500 минг еврога камайтириши мумкин[11].
Маданият
Шоҳимардон маданияти Фарғона водийсидаги Ўзбек анъанавий урф-одатларининг бир қисмидир. Шоҳимардонликлар худди Ўзбекистонда бўлгани каби анъанавий байрамларни, жумладан Наврўз, Исломий байрамлар, Мустақиллик байрами ва Янги йилни нишонлайдилар.
Шоҳимардоннинг гўзал табиати турли жойлардан, асосан собиқ иттифоқ республикаларидан келган рассомларни ўзига тортади. Шунинг учун ҳам Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг энг машҳур рассомлари сан’ат асарлари орасида Шоҳимардон суратларини кўриш қийин эмас.
Шоҳимардон Ўзбекистон хонандалари ва шоирлари орасида ҳам машҳур. Шоҳимардон тоғлари ва халқига оид бир қанча қўшиқлар яратилган. Ўзбекистон халқ шоири Муҳаммад Юсуф каби шоирлар Шоҳимардонни ше’рлари билан юрт миқёсида янада машҳур қилдилар.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 "Шоҳимардонсой" (уз). Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан. Ташкент. 2000–2005. п. 215. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-02. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230602112520/ҳттпс://н.зиёуз.cом/боокс/узбекистон_миллий_энсиклопедияси/О%27збекистон%20Миллий%20Энсиклопедияси%20-%20Ш%20ҳарфи.пдф.<!--->
- ↑ „Cлассифиcатион сйстем оф территориал униц оф тҳе Републиc оф Узбекистан“ (уз, ру). Тҳе Стате Cоммиттеэ оф тҳе Републиc оф Узбекистан он статистиcс (2020-йил 1-июл).
- ↑ Анклавлар, Эксклавлар – Марказий Осиёнинг “Оловли Нуқталар”и (ми?)
- ↑ Эверетт-Ҳеатҳ, Жоҳн (2010), „Шакҳимардан“, Тҳе Cонcисе Диcтионарй оф Wорлд Плаcе-Намес (инглизча), Охфорд Университй Пресс, дои:10.1093/аcреф/9780199580897.001.0001, ИСБН 978-0-19-958089-7, қаралди: 2023-01-19
- ↑ „Фергҳана Валлей энcлавес: а травел гуиде“ (эн-УС). Cараванистан. Қаралди: 2020-йил 15-апрел.
- ↑ „Шакҳимардан“. 2023-йил 2-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-март.
- ↑ Сcотт Малcолмсон, Эмпире'с Эдге: Травелс ин Соутҳ-Эастерн Эуропе, Туркей анд Cентрал Асиа, Версо, 1995, пп 212-219.
- ↑ „МТТлар харитаси“. 2023-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 13-июн.
- ↑ „Ҳигҳwайс ин Фергҳана регион.“. узавтоюл.уз. 2023-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 13-июн.
- ↑ „Бус сервиcе фром Фергана то Шаҳимардон ҳас беэн ресторед“ (Узбек). Кун.уз (2017-йил 10-май).
- ↑ „Тҳе Эуропеан Унион wилл гиве 1 миллион эурос фор тҳе cонструcтион оф а мини-ҳйдроэлеcтриc поwер статион ин тҳе Фергана регион“. спот.уз (2022-йил 21-июн).