Shosh

Шош ёки Чоч – Ўрта Осиёдаги қадимий тарихий ҳудуд бўлиб, тахминан Сирдарёнинг ўнг қирғоғи, Чирчиқ ва Ангрен дарёлари водийлари бўйлаб (ҳозирги Тошкент вилояти ва Қозоғистоннинг қўшни ҳудудлари) жойлашган. Шунингдек, шаҳарнинг ўзи ҳам шу ном билан аталган – Абу Райҳон Беруний томонидан ХИ асрдан Тошкент сифатида тилга олинади.

Шош қадимий деҳқончилик маданияти ҳудудидир. Милодий 262-йилда Сосонийлар шоҳи Шоҳпур И нинг битигида ҳам Чоч вилояти тилга олинади.

Милоддан аввалги ИИ–И асрлардан Канғюй (Кангли) давлатига қарашли бўлиб, уларнинг биринчи пойтахти (Канка) бўлган[3][4][5][6][7]. Дастлабки хитой манбаларида Ши, Чжаши ва Юэни номлари билан, илк ўрта асрларда эса Чоч, Шош ва Джоч сифатида қайд этилган[8]. Бу ҳудуднинг Шош-тепа, Чоч-тепа каби турли номлари ҳам учрайди.

Шош орқали Яқин Шарқ мамлакатларидан Хитойга борувчи Буюк Ипак йўли ўтган. Хитой манбаларида[9] Шош Ёша дарёси (хит. 藥殺) бўйидаги Ши (хит. 石國) давлати сифатида маълум. Шаҳарнинг айланаси 10 ли (тахминан 5 км) бўлган. Шош ҳукмдори Не (хит. 涅) исмли княз эди. Саройнинг жануби-шарқида олтин тахт турган ҳовли бўлган. У ерда қамарий тақвим бўйича биринчи ойнинг 6-кунида ҳукмдорнинг вафот этган ота-онаси кули солинган идиш қўйилиб, амалдорлар унинг атрофини айланиб, гул ва мевалар ташлаган. Шундан сўнг княз амалдорларга қурбонлик гўштини улашган ва улар зиёфат қилишган, княз эса хотини билан кетган. Аҳолиси тариқ ва буғдой экиб, от боқган, жангчи сифатида машҳур бўлган. Дастлаб турклар билан тил топишган, аммо кейин муносабатлар ёмонлашган ва Шош Шегуй-хон (аслида унинг бобоси Қора-Чурин-Турк) томонидан босиб олиниб, турк князларининг мулкига айланган. 605-йилда Шегуй-хон Чочнинг чжаўу хонадонига мансуб маҳаллий сулоласини тугатиб, тахтга Тиан-чжи ёки Фу-чжини (ҳ. 605–620) тегин унвони билан ўтқазган[10].

609-йилда Шошдан Хитойга элчилик келган.

Араб тилидаги тарихий ҳужжатларда «Шош» номи арабларнинг Ўрта Осиёни босиб олишидан кейин учрайди. 712–713-йилларда Шош, шунингдек, иттифоқчилари Суғд, Уструшона ва Фарғона араблар томонидан тор-мор этилган. Сомонийлар давлати пайдо бўлиши билан Шош унинг энг йирик вилоятларидан бирига айланади.

ХИ асрдан бошлаб туркий «Тош шаҳар» (ўзб. тош — «тош») маъносидан келиб чиққан Тошкент номи билан маълум бўлади[11].

Монгол-татар истилоси даврида Шош ҳукмдорлари сулоласи сақланиб қолган, пойтахти Бинкент ҳам (ХИ асрдан Тошкент деб аталган) узилган. Бу шаҳар вақти-вақти билан Чиғатой улуси хонларига қараган. 1370-йилдан Тошкент Темурийлар империяси таркибига кирган. Тошкент атрофида вужудга келган турли давлатлар бир қатор ўрта аср ҳужжатларида кейинчалик ҳам Шош деб аталган, ХВИ асрдан эса Тошкент номи билан юритилган.