Ziyosfera

Ski alpinizm

Ски алпинизм – чанғи спорти йўналиши бўлиб, унда спортчи тоғларга чанғида ёки кўтарилишнинг тиклигига қараб чанғини кўтариб чиқади, сўнгра чанғида пастга тушади. Ушбу йўналишда икки асосий турдаги жиҳозлардан фойдаланилади: эркин пошнали телемарк чанғилари ҳамда алп чанғиларига асосланган чанғилар бўлиб, бунда кўтарилиш вақтида пошна эркин бўлади, тушиш жараёнида эса маҳкамланади[1]. Мазкур спорт тури ҳордиқ чиқариш мақсадида ҳам, мусобақа шаклида ҳам бажарилиши мумкин[2].

Ски алпинизм

Силвертон Cолорадода Ски алпинизм
Энг юқори бошқарувчи ташкилот Бутунжаҳон Ски алпинизм Федерацияси

Мусобақавий ски алпинизми одатда вақтга асосланган пойга кўринишида ўтказилади. Мусобақа мураккаб қишки тоғли ҳудудда белгиланган йўналиш бўйлаб, бир қатор назорат пунктлари орқали ташкил этилади. Иштирокчилар тоғ чанғиси учун мўлжалланган махсус жиҳоз ва усуллардан фойдаланган ҳолда, ўз кучлари билан кўтарилиш ва тушишни амалга оширадилар. Умуман олганда, ски алпинизми ски тоуринг, телемарк, баcкcоунтрй скиинг ҳамда алпинизм элементларини бирлаштирувчи фаолият ҳисобланади[2].

Ски алпинизми 2026-йилги Қишки Олимпиада ўйинларига спорт тури сифатида илк бор дастурга киритилди[3].

Тарихи

1932-йилда Германиянинг Рейхсвер ҳарбий патрул жамоаси (Гиант Моунтаинс ҳудудида) ушбу йўналишнинг тарихий ривожида муҳим ўрин тутган. Ҳарбий патрул 1924-йилги Қишки Олимпиада ўйинларида расмий мусобақа тури сифатида ўтказилган, шунингдек 1928, 1936 ва 1948-йиллардаги Қишки Олимпиада ўйинлари намойиш дастури сифатида ташкил этилган. Ҳарбий патрул биатлон спорт турининг шаклланишига асос бўлган йўналиш сифатида қаралади[4].

1992–2009-йилларда Европа чемпионатлари Франсия, Италия, Словакия, Андорра ва Швейсария чанғи федерациялари томонидан ташкил этилган Cомитé Интернатионал ду Ски-Алпинисме де Cомпéтитион (CИСАC) томонидан тасдиқланган[5]. 1999-йилда CИСАC Ски алпинизм бўйича мусобақалар халқаро кенгаши билан бирлашди ва 2008-йилда Интернатионал Ски Моунтаинеэринг Федератион (ИСМФ) ташкил этилди.

Европадан ташқарида халқаро чемпионатлар 2007-йилдаги Жанубий Америка Ски Алпинизми Чемпионати ҳамда 2007-йилдаги Осиё Ски Алпинизми Чемпионати билан бошланди. 2012-йилда ўтказилган Шимолий Америка Ски Алпинизми Чемпионати ушбу минтақадаги биринчи расмий чемпионат бўлиб, у Америка Қўшма Штатлари Ски Алпинизми Ассоциацияси томонидан тасдиқланган.

2021-йил июл ойида Халқаро Олимпиада Қўмитаси ски алпинизмини 2026-йилги Қишки Олимпиада ўйинлари дастурига ихтиёрий спорт тури сифатида киритилганини эълон қилди, бу қарор 2020-йилги Қишки Ёшлар Олимпиада ўйинларидаги муваффақиятли дебютдан сўнг қабул қилинди[6]. 2021-йил октябр ойида 2026-йилги Қишки Олимпиада ўйинлари ташкилий қўмитаси мусобақалар ўтказиладиган жой сифатида Италиянинг Бормио курорти танланганини маълум қилди. Шунингдек, мазкур спорт тури 2025-йилда Италия Республикасининг Турин шаҳрида бўлиб ўтадиган Қишки Бутунжаҳон Талабалар ўйинларида ҳам ихтиёрий дастур сифатида режалаштирилган.

Жиҳозлар

Боғламлар: Ишончли, енгил ва мустаҳкам бўлиши лозим[7].

Ботинкалар: Енгил ва эгилувчан бўлиши керак[7][8].

Чанғилар: Кенглиги одатда 60–90 мм оралиғида бўлади, бу оғирлик ва самарадорлик ўртасида мувозанатни таъминлайди. Тор чанғилар юмшоқ қорда самарадорлиги пастроқ, бироқ енгилроқ бўлади; кенг чанғилар эса қаттиқ қорда унчалик қулай эмас ва оғирроқ ҳисобланади. Енгил чанғилар кўтарилишни осонлаштиради. Узунлиги спортчининг бўйига боғлиқ, аммо одатдагидан бироз қисқароқ чанғи тик ҳудудларда енгилроқ ва бошқариш осонроқ бўлади.

Чанғи терилари: Чанғининг пастки қисмига маҳкамланади ва қиялик бўйлаб юқорига юришда сирпаниб кетмаслик учун қўлланилади[9].

Арқон: Ски алпинизмида ҳар доим ҳам ишлатилмайди, бироқ чўққига чиқиш ёки тушиш йўли хавфли бўлса, арқон хавфни камайтиришга ёрдам беради. Танлашда махсус тоғга чиқиш учун мўлжалланган арқон бўлиши шарт; паракорд ёки оддий маиший арқонлар мос келмайди.

Муз тирноқлари (крампонлар): Қаттиқ қор ва муз устида юриш ҳамда кўтарилишда ёрдам беради. Одатда 10 ёки 12 тишли бўлади ва ботинкага уч хил усулда маҳкамланади: тасма билан маҳкамланувчи (страп-он), ярим автоматик (гибрид) ва тўлиқ автоматик (степ-ин). Страп-он тури деярли ҳар қандай ботинкага мос келади; ярим автоматик тури орқа қисмдаги махсус тиргакка уланади; автоматик тури эса олд ва орқа махсус тиргакларга маҳкамланади ва энг ишончли, бироқ махсус ботинкаларни талаб қилади.

Саёҳат боғламлари: Енгил алп туризм ёки телемарк боғламлари қўлланилади. Алп туризмида (АТ) пин-типли олд қисми энг енгил ва кўтарилиш учун қулай ҳисобланади.

Қор кўчкисидан қутқарув жиҳозлари: Маёқ (рақамли узаткич-қабул қилгич), камида 2 метр узунликдаги зонд (пробе), қор белкураги (букланадиган турлари енгил ва қулай), шунингдек қор ҳолатини текшириш учун махсус тўплам.

Муз болғаси: Тик қор ва музли ҳудудларда хавфсизликни та’минлаш учун ишлатилади. Узунлиги одатда 60 см дан ошмайди, кўпинча 50–55 см тавсия этилади.

Манбалар

  1. ↑ Ҳавелл, Ким „Финд тҳе Ригҳт Геар—Тип фром Wалтер Ласерер“. Оуциде Магазине (2002-йил 6-март). Қаралди: 2016-йил 30-январ.
  2. ↑ 2,0 2,1 Волкен, Мартин; Счелл, Сcотт; Wҳеэлер, Маргарет. Баcкcоунтрй Скиинг: Скиллс фор Ски Тоуринг анд Ски Моунтаинеэринг, Оутдоор Эхперт Сериэс. Тҳе Моунтаинеэрс Боокс, 2007 — 339-бет. ИСБН 978-1-59485-038-7. 
  3. ↑ Матҳер, Виcтор. „Wҳат'с неw фор тҳе нехт Wинтер Олймпиcс? Ски моунтаинеэринг.“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2022-йил 19-феврал). Қаралди: 2025-йил 3-феврал.
  4. ↑ Имбо, Wилл „2022年北京冬奥会冬季两项: 你需要知道的五件事“. Олймпиcс.cом (2021-йил 17-март).
  5. ↑ Cлауде Дéфаго: Диэ Гесчичте дес Скиалпинисмус (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-07 санасида архивланган) (Герман).
  6. ↑ Меррелл, Члоэ „Ски Моунтаинеэринг то дебут ат Милано Cортина 2026“. Милан-Cортина 2026 Олймпиcс (2021-йил 20-июл). Қаралди: 2026-йил 14-феврал.
  7. ↑ 7,0 7,1 „ФАҚ“. УССМА. 2014-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 17-октябр.
  8. ↑ „Wорк Бооц Wидтҳ Чарт“. Тҳеwоркбооц (2024-йил 21-август). Қаралди: 2024-йил 17-октябр.
  9. ↑ Линд, Давид А.; Сандерс, Сcотт. Тҳе Пҳйсиcс оф Скиинг: Скиинг ат тҳе Трипле Поинт, 2, Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа — 270-бет. ИСБН 978-1475743456. Қаралди: 2026-йил 14-феврал.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ski_alpinizm" dan olindi