Ziyosfera

Soʻx tumani

Сўх (туман; инглизча: Сокҳ Дистриcт; тожикча: Ноҳияи Сӯх; русча: Сохский район) — тумани, Фарғона вилояти, Ўзбекистон Республикаси. Туманнинг маъмурий маркази — Равон қишлоғи. "Сўх" номи форс-тожик тилидан (سوختن - сўхтан) олинган бо'либ "куймоқ" "куйиш" деган ма'нони англатади.

Сўх тумани
ўзбекча: Сўх тумани / Сўх тумани
тожикча: Ноҳияи Сӯх
Туман
Тегишли Фарғона вилояти
Таркибида 27 та маҳалла фуқаролар йиғини
Маъмурий маркази Равон
Асос солинган санаси 1942
Сайидмусаев Сайидбахром Сайидбурхонович Ҳоким
Расмий тиллар Тожик тили, О'збек тили
Аҳоли (2026.02.02) 88.6 минг
Зичлиги 300 киши./км²
Миллатлар таркиби Тожиклар, Қирг'излар, О'збеклар
Динлар таркиби Ислом
Майдони 220 км²
Баландлиги
денгиз сатҳидан
 Баланд чўққиси
 Энг паст жойи

 1800 м
 1400 м
Вақт минтақаси УТC+5
Код ИСО 3166-2 3166-2:УЗ-ФА
Телефон коди +998, (73) (462)
Почта индекси 151400
Интернет домени .уз
Автомобил рақами коди 40
Расмий сайти ҳттпс://соҳ.уз/
Харитада
Soʻx tumani xaritada
Soʻx tumani, Xarita
39°58′26.40″Н 71°8′3.84″Э / 39.9740000°Н 71.1344000°Э / 39.9740000; 71.1344000

Сўх тумани — Ўзбекистон Республикаси Фарғона вилоятидаги мустақил туман бўлиб, Қирғизистон билан тўлиқ ўраб олинган. Туман Ўзбекистон учун эксклав, Қирғизистон учун анклав ҳисобланади.

Туман тарихи

ХВИИИ-аср охиригача Сўх мустақил беклик бўлган, аммо кейинчалик Қўқон хонлиги таркибига кирган ва 1876-йилгача, Қўқон хонлиги Россия империяси томонидан босиб олинмагунча ва тугатилмагунча унинг таркибида қолган.

Россия империясида Сўх Фарғона вилояти (Россия империяси) таркибига кирган. 1880-йил бошида Фарғона вилояти таркибида бешта уезд (Қўқон уезди, Марғилон уезди, Наманган уезди, Андижон уезди ва Ўш уезди) ташкил этилган ва Сўх волост сифатида Россия империясининг Туркистон генерал-губернаторлигининг Фарғона вилояти Қўқон уезди таркибига кирган.

1923-1929 йилларда Совет ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг, 1926-1929 йилларда раёнлаштириш жараёни давомида Сўх волости ўрнида, Ўзбекистон ССР Марказий Ижроия Қўмитасининг 1926 йил 29 сентябрдаги 5-сонли қарори билан Фарғона вилояти (Россия империяси) Ўзбекистон ССР таркибида Сўх қишлоғида маъмурий маркази бўлган Сўх туманини ташкил этиш таклиф қилинди. Бироқ, кейинчалик бу қарор бекор қилинди ва Сўх қишлоқ округи сифатида Риштон тумани таркибига киритилди.

1942 йил июл ойида Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Кенгашининг (ҳукумати) қарорига биноан Сўх тумани ташкил этилди. У 1959 йил 7 мартгача мавжуд бўлди, шундан сўнг у яна Куйбишевский тумани таркибига Сўх қишлоқ кенгаши сифатида қўшилди.

Сўх тумани 1990-йил 27-февралда қайта ташкил этилди.[1] Маъмурий маркази Равон қишлоғи бўлиб, умумий майдони 220 км², 19 та аҳоли пункти билан, бутунлай Қирғизистон ССР ҳудуди билан ўралган.

Сўхнинг тожик тилида сўзлашувчи аҳолиси „Жанубий Фарғона“ деб таснифланган ва иккита кичик гуруҳга бўлинган тожик лаҳжаларида гаплашади: биринчиси водийнинг аждодларидан иборат бўлиб, улар туркийзабон қабилалар томонидан турклаштириш ва ассимиляция қилинмаган; Қоратегин ва озроқ даражада бошқа минтақалардан: Ўзбекистоннинг Самарқанд вилояти, Тожикистоннинг Сомгар чўли, Хўжанд ва Сўғд вилояти, Сўх водийсининг жануби-ғарбий қисмида яшовчи.

География

Сўх тумани Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларидан Қирғизистон Боткен вилояти ва [[Қадамжой тумани}Қадамжой туман]]лари оралиғида) билан ўраб олинган. Бу Қирғизистон ичидаги анклав ва Ўзбекистон ичидаги эксклавдир. Бундан ташқари, Сўх туманининг ўзи Қирғизистон ҳудуди билан ажратилган икки қисмдан иборат: кичик Шимолий Сўх (Чон-Ғара, Қалача ва Қуйи Сўх) ва каттароқ Жанубий Сўх (Юқори Сўх). Иккала қисм ҳам Қўқонга қуйиладиган Сўх дарёси водийсини эгаллайди[2].

Тарих

1893-йилда Сўхда қазиш ишлари пайтида илон ҳайкали туширилган тош тумор топилган.[3] 1956-йилда совет археологи М. Э. Воронец тадқиқот олиб бориб, туморни бронза даврига, милоддан аввалги 2-минг йилликка тегишли деб белгилаган. Кейинчалик бу сана америкалик олим Ф. Кол томонидан тасдиқланган.[4].

1912-йилда геолог В. Н. Вебер[5] Сўх дарёсининг ғрбий қисмидаги Тул қишлоғи яқинидаги Сўхда қадимги тош плиталарда ҳайвонлар ва одамларнинг кўплаб қоятош ўймакорликларини топди. Сўх аҳолиси бу ҳудудни азалдан Сурати (Кўҳи сурати, Санги сурати, Сурати сой, яъни тоғлар, тош, дарё тасвирлари) деб аташган. Тадқиқотчилар чизмаларни бронза даврига, милоддан аввалги 3-2 минг йилликларга тегишли деб ҳисоблашган. Бироқ, 1980-йилларда сув омбори қурилиши пайтида қадимги чизмалар тасвирланган тош плиталар йўқ қилинган, гарчи анча олдин чизилган чизмаларнинг нусхалари тадқиқот учун мавжуд бўлса ҳам.

1950-йилда Бор-Корбаз трактидаги Бадамча Давал довони яқинидаги Сўхда ИИИ—ИВ асрларга оид Ҳунник катакомбалари топилди. Марказий ва Марказий Осиёнинг етакчи совет тарихчилари ва археологларидан бири, профессор Бернштам, Александр Натанович ўзининг „Ҳунлар тарихи ҳақида эссе“ китобида[6], қуйидагиларни кўрсатди: 1950-йилда Бор-Корбаз трактидаги Бадамча Давал довони яқинида қазилган Сўхнинг Ҳунник катакомбалари, эҳтимол, катакомбаларнинг энг сўнгги версиясини топди, бу 3 ёки ИВ асрлардан олдинроқ бўлиши эҳтимолдан йироқ. Сўх дафн маросимларидан турли хил материаллар топилган ва дафн маросимининг жуда изчил манзараси аниқланган. Тепаликлар тупроқдан ясалган бўлиб, баъзан тош ҳалқалари билан ўралган. Айвон ляхат бўйлаб, баъзан перпендикуляр жойлашган ва эҳтиёткорлик билан тош плиталар билан ётқизилган. Марҳумларнинг бошлари шимолга қаратиб қўйилган. Эркаклар дафн маросимларида идишлар бош ва оёқларга қўйилган, камарга калта қилич ва пичоқлар тақилган, ён томонга шохли астарли камонлар тақилган, тутқичли темир уч қовурғали ўқлар ва овал рамкали ва ҳаракатланувчи тилли темир токалар тақилган. Аёллар дафн маросимларида идишлар, мунчоқлар (асосан шиша), бронза ойналар, қошлар ва графит учун тош таёқчалар кўринишидаги косметик аксессуарлар, косметика воситалари солинган кичик идишлар ва бошқа уй-рўзғор буюмлари топилган.

1966-йилда Сўх дарёси водийсидаги Оби-шир ғорида қадимги одамлар яшайдиган жой топилди. Ғорда милоддан аввалги ХΙΙ-ВΙΙΙ минг йилликларга оид қадимги одамлар яшаган жойлар ва уй-рўзғор буюмлари излари топилган. Топилган артефактлар „янги Сўх маданияти“ номи билан машҳур бўлди.

1985-йилда Сўх дарёси водийсидаги Селенғур ғорида тахминан 1,5 миллион йил аввалги қолдиқлар (суяк ва тишлар) мавжуд бўлган қадимги инсоний жой топилди. Бу Марказий Осиёдаги инсоният цивилизациясининг дастлабки марказларидан бири ҳисобланади. Қадимги Сўх одамининг бу қолдиқлари илмий жиҳатдан "Фарғонатроп" деб номланган.

Юқоридагилардан кўриниб турибдики, Сўх нафақат Марказий Осиёда, балки сайёрадаги энг қадимги жойлардан биридир.

Тарихчи Й. Ғ. Ғуломовнинг фикрига кўра, Сўх шаҳар сифатида милоддан аввалги биринчи минг йилликда мавжуд бўлган. Сўхнинг ўрта асрлар тарихи ҳақидаги маълумотлар Х аср араб саёҳатчилари ва олимлари Истахрий, Ибн Ҳавқал ва Мақдисийнинг асарларида, шунингдек, "Ҳудуд-ул-Олам" (Х аср) китобида ва Бобурнинг эслатмаларида учрайди. ХВИИ—ХВИИИ асрларда у мустақил беклик бўлган ва ХВИИИ аср охири 1876-йилда тугатилгунга қадар Қўқон хонлиги таркибида бўлган, кейинчалик эса Россияга қўшилган.

"Ҳудуд ул-Олам" китобида (араб. حدود العالم من المشرق الی المغرب) — форс тилидаги номаълум муаллиф томонидан 982 йилда ёзилган жуғрофий рисоланинг энг дастлабки намунаси — Сўх шаҳар сифатида қайд этилган[7]: Сох (Сўх) Буттаман ва Фарг'она чегарасида жойлашган бо'либ, олтмишта қишлоққа эга.

Ҳиндистон ва Афғонистоннинг Темурийлар ҳукмдори, Мўғуллар империясининг подшоҳи ва шунингдек, ўзбек шоири ва ёзувчиси Заҳир ад-Дин Муҳаммад Бобур ўзининг "Бобурнома" китобида"[8]: Исфара тўртта булукдан иборат тоғли ҳудуддир. Бири Исфара, иккинчиси Ворух, учинчиси Сўх ва тўртинчиси Ҳушёр деб аталади. Муҳаммад Шайбонийхон Султон Маҳмудхон ва Алачахонни мағлуб этиб, Тошкент ва Шоҳрухияни эгаллаб олганида, мен Сўх ва Ҳушёрнинг бу тоғли ҳудудига кирдим. У ерда бир йилча қийинчиликларга дуч келдим, кейин Қобулга йўл олдим. Шанба куни, ойнинг олтинчи куни тўй бўлиб ўтди. Тўйда Қизилбош, ўзбек ва ҳинд элчилари иштирок этишди. Андижон аҳолиси, шунингдек, биз кўчиб юрган жойлардан келганлар ва Сўх ва Хушёрдан келганлар кумуш ва олтин совғаларини олишган…

Ҳозирги кунда Ҳиндистонда "Ҳушёр" деб номланган аҳоли пункти мавжуд бўлиб, у ерда қадимги даврларда Бобурга қўшилган ва унинг Афғонистон ва Ҳиндистондаги юришларида қатнашган Сўх, Ҳушёр халқининг авлодлари яшайди.[9].

ХВИИ-ХВИИИ асрларда, Марказий Осиё сиёсий жиҳатдан парчаланиб кетганида, Сўх мустақил беклик сифатида пайдо бўлди, у ХВИИИ аср охирида Қўқон хонлиги таркибига кирди ва унинг ҳомийлигида 1876 йилгача, яъни хонлик Россия томонидан қўшиб олингунга қадар қолди.

Худоёрхон Ўрдаси

Сўх дарёсининг ўрта оқимида Абгол ирмоғи оқиб ўтади, унинг оғзида дарё терасида шу номдаги қишлоқ жойлашган. Бу ерда, ХВИИИ асрнинг ўрталарида Қўқон ҳукмдори Худоёрхон исёнкор қирғизларни тинчлантириш ва Қоратегинга олиб борадиган карвон йўли устидан назорат ўрнатиш учун қал’а қурган. Терасанинг бутун периметри бўйлаб тош ва лой девор кўринади. Жарлик устида осилган ҳолда, у қўрқинчли ва енгилмас кўринади. Қал’а ғарбий томонда, дарё водийсига қараган ҳолда жойлашган эди. Қилич ва найзалар билан қуролланган занжирли жангчилар бир вақтлар бу ерда юришган. Энди ёлғиз Сўх шамоли ҳукмронлик қилмоқда, тешиклар орқали ўтмишдаги даврнинг ғамгин оҳангини ижро этмоқда. Иккала компонент тор кўприк билан боғланган, унинг бўйлаб тенг даражада тор йўлак ўтади. Иншоотнинг икки қисми туташган жойда иккита конуссимон минора кўтарилади. Айнан шулар қал’ага „қал’ага ўхшаш“ кўриниш беради. Унинг ҳудудида ҳайвонлар ва туя минувчиларнинг петроглифлари туширилган қадимий тош плиталар мавжуд. Бу ўймакорликлар, табиийки, қал’а деворларидан анча қадимги ва қал’а билан ҳеч қандай алоқаси йўқ.

Мм’мурий-ҳудудий бўлиниши

Сўх тумани — (27 та МФЙ)[10] 7 та Шаҳарча ва 12 та Қишлоқ аҳоли пунктларига бо'линади. Туман маркази Равон қишлоғи.

Шаҳарчалар: Сариканда, Янгиариқ, Девайрон, Қал’а, Тул, Сўх ва Ҳушёрдир.

Қишлоқ аҳоли пунктлари: Чашма, Зангат, Демурсад, Гулистон, Чумоқча, Мулгон, Ҳазрат Али, Сарибозорча, Себзор, Қизилқиёқ, Офтобру, Истиқлол, Навобод, Шарқобод (Шехатола), Ленбург, Қалача ва Ғазнов.

Аҳолиси

Архив маълумотларига кўра, 1909-йилда Сўх волости Конибодом тумани таркибига кирган бўлиб, у ерда 2594 хонадонда 12 144 нафар аҳоли истиқомат қилган, улардан 8853 нафари тожиклар, 3291 нафари қирғизлар бўлган. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км²га 300 киши то'г'ри келади.[11].

1909-йилда Сўх волости ва унга туташ қишлоқлар аҳолиси. [11]
Қишлоқлар номи Хонадонлар сони Аҳоли сони Аҳолининг кўпчилиги
қ. Сўх 567 2650 Тожиклар
қ. Куй-Қўрғон 480 2359 Қирғизлар
қ. Ҳушёр 328 1436 Тожиклар
қ. Тул 224 1080 Тожиклар
қ. Ғазнав 165 823 Тожиклар
қ. Кара Тукай 141 569 Қирғиз
қ. Қалача 105 564 Тожиклар
қ. Ленбург 120 562 Тожиклар
қ. Қизил-Қиёқ 110 475 Тожиклар
қ. Чункара 80 450 Тожиклар
қ. Шайх-Аталик (Шехатола) 102 448 Тожиклар
қ. Диҳаи Вайрон 85 365 Тожиклар
қ. Малмут 60 262 Қирғиз
қ. Таян 27 101 Қирғиз
қ. Қал’а 300 3000 тожиклар

Ҳозирги кунда аҳоли сони 88.6 минг кишини ташкил этади,[12] шундан шаҳар аҳолиси 55.4 минг кишини (62,53%) ва қишлоқ аҳолиси 33.2 минг кишини (37,47%) ташкил этади.[12] Эркаклар сони 43170 киши (51.01%), аёллар сони 41463 кишини (48.99%) ташкил этади.[13] Этник таркиби: 99,2% тожиклар, 0,7% қирғизлар, 0,1% ўзбеклар ва бошқа миллат вакиллари[14].

Лингвистик вазият

Сўхнинг тожик аҳолиси „Жанубий Фарғона“ гуруҳига мансуб деб таснифланган тожик тилининг лаҳжаларида гаплашади ва икки гуруҳга бўлинади: биринчиси водийнинг туркийзабон қабилалар ва халқлар томонидан турклаштириш ва ассимиляция қилинмаган аборигенларининг авлодларидан иборат; иккинчиси асосан Қоратегиндан бўлган тоғли ҳудудлардан келган одамларнинг авлодларидан ва (камроқ даражада) водийнинг юқори ва жануби-ғарбий қисмида яшовчи бошқа жойлардан келган Самарқанд, Самгар (Сомгор) ва Хўжанддан келган мусофирлардан иборат.

Анклавнинг кўплаб аҳолиси анъанавий равишда уч ёки ундан ортиқ тилда (тожик, ўзбек, рус ва қирғиз) гаплашади, аммо деярли барча аҳолисининг она тили тожик тилидир. Маҳаллий оммавий ахборот воситалари, хусусан, туман ҳокимлигига қарашли ҳафталик "Садоӣ Сӯх" (Сўх овози) газетаси нашр этилади ва ЎзМТРКга қарашли Сўх телевиденияси асосан тожик ва ўзбек тилларида кўрсатув олиб боради.

Сўх қишлоқларида ўттиздан ортиқ ўрта ва махсус таълим муассасалари мавжуд бўлиб, улар Ўзбекистонда расман тожик тилида таълим беради. СССР парчаланиб кетганидан сўнг, анклав тожиклари ва Тожикистоннинг тожик аҳолиси ўртасидаги таълим ва маданий алоқалар тўхтади[15].

Табиати

Туман ҳудуди Фарғона вилояти жанубида, Сўх дарёси водийсида жойлашган. Туманда 10 га яқин фойдали қазилмалар аниқланган.[16] Фойдали қазилмалардан юқори сифатдаги гипс, газ, ко'мир, оҳак, мармар, серпентинит, шағал ва бошқалар мавжуд.[17] Иқлими кескин континентал. Январ ойидаги ўртача температура — 6—7°, энг паст температура — 27°, июл ойида ўртача —23,6°, энг юқори кўрсаткич — 42°. Йиллик ёғин миқдори —180 мм. Тупроқлари бўз тупроқ ва ўтлоқи тупроқлардан иборат. Иқлими субтропик, ёғингарчилик йиллик ҳисобда ўртача 250–274 мм. ни ташкил этади. Тоғ тизмаларидаги тоғолди зонасида вақтинчалик сув оқувчи ўзанлар ва ёзда қуриб қолувчи сойлар кўп. Воҳанинг ўртасидан Сўх дарёси оқиб ўтади. Дарё Олой тизма тоғларида жойлашган 99 та музлик — қор сувларидан тўйинади. Унинг умумий узунлиги 172 км, умумий ҳавзаси майдони 3510 км, ўртача кўп йиллик сув сарфи 41,8 м3 / секунд. Ёзнинг иссиқ кунларида тоғдаги қор ва музликлар эриб, сой ва ариқларга сув келади. Ушбу дарёдан Қирғизистон Республикасининг Қоратўқай, Бўзадир, Ҳафтқанд, Оқ-турпоқ, Чўн-Ғара ҳамда Бурганди мавзелари, Ўзбекистон Республикасининг Риштон, Ўзбекистон тумани, Бувайда, Учкўприк тумани, Данғара, Олтиариқ, Бағдод туманлари экин майдонларини суғоришда фойдаланилади. Сўх дарёсида балиқнинг кўплаб нодир турлари мавжуд. Тоғ шароитида наъматак, зирк, ровоч, кийикути, зира, ялпиз, чойўт, шувоқ, торон ва шунга ўхшаш доривор ўсимликлар ўсади. Тоғларда бури, тулки, чиябўри, тўнғиз, қуён, тоғ эчкиси, кийик қашқалдоқ, юмронқозиқ, каклик, бедана, чумчуқ, каптар ва бошқа ҳайвонлар ва қушлар яшайди.

Инфратузилма

Туман ҳудудида 33 та умумий ўрта таълим мактаби ва 2 та касб-ҳунар мактаби, 2 та "Давлат ихтисослаштирилган умумтаълим мактаблари", 29 та мактабгача таълим ташкилоти, мавжуд. Марказий шифохона, ва 2 та касалхона, 1 та поликлиника, 12 та амбулатория поликлиникаси ва 10 та қишлоқ врачлик пункти, 14 та соғлиқни сақлаш муассасаси ва 2 та маданият обекти фаолият кўрсатади.[18] Болалар учун ёзги "Сўх болалар сўломлаштириш оромгоҳи",[19] 2 та тикувчилик фабрикаси,[20] кичик авиация (Ан-2П самолёти ва вертолёт учиб қўниш йўлаги)[21] мавжуд. Туманда 500 километрга яқин автомобил йўллари мавжуд. Шундан 100 километри умумфойдаланувдаги йўллар, 400 километрга яқини эса маҳаллий ва ички йўллардан иборат.[22].

Иқтисодиёт

Аҳоли асосан майда деҳқончилик (картошка, мева) билан шуғулланади. 1990-йилларнинг ўрталаридан бошлаб, эркакларнинг катта қисми мунтазам равишда Россия Федерациясига иш излаб боради. Сўхада мини-гипс заводи ва „Сўх-Чашма“ минерал сув идишларига қуйиш заводи, қурилди. Пишиқ ғишт ишлаб чиқариш, аспфалт қоплама ишлаб чиқариш, бетон заводлари фаъолият юритади. Экспортга мевалардан хусусан олма етиштириш яхши ривожланган. Ёнғоқнинг „Часпак“ „Пустапучоқ“ навлари айнан Сўхда етиштирилади. Сўх туманида ўндан ортиқ фойдали қазилма конлари аниқланган. Бу конларни ўзлаштиришга маҳаллий тадбиркорлар ва хорижий инвесторларни жалб этиш режалаштирилган. Бироқ туманнинг эксклав ҳудуд эканлиги айрим муаммоларга сабаб бўлмоқда.

Эксклав

Сўх тумани Қирғизистон билан чегарадош анклавда жойлашган (135 км). У Ўзбекистоннинг Шоҳимардон ва Чўнғара (Шимолий Сўх) анклавлари билан бирга Қирғизистон ҳудуди билан ўралган учта анклавларидан бири. Туманнинг майдони 220 км² ни ташкил қилади.[23].

Сўх эксклави 1955-йилда ташкил этилган.[24]. Фарғонанинг бошқа етти анклавлари сингари, Сўх тумани ҳам Совет даврида унинг ҳудудида яшовчи аҳолининг аксарияти сўзлашадиган асосий тиллар асосида ташкил этилган. Бироқ, Сўх бундан мустасно эди. Янги ташкил этилган туман аҳолисининг аксарияти тожиклар бўлишига қарамай, у ўзбек эксклавига айлантирилди[25]. Сўх атрофида Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасидаги можаролар ташкил этилганидан бери тўхтамади ва СССР парчаланганидан кейин кескин босқичга кирди. 2001-йилда анклавни Ўзбекистон билан боғлайдиган йўлак яратишга уринишлар муваффақияциз якунланди[26]. Анклав аҳолисининг муаммолари Сох дарёси водийсида аҳолининг тез ўсиши, сув танқислиги, ўзбек ва қирғиз чегарачилари томонидан ўрнатилган 8 та чегара постининг мавжудлиги, қирғиз чегарачилари томонидан коррупция, миллатлараро зиддиятлар ва бошқалар билан янада мураккаблашган.

2013-йил 6-январда қирғиз чегарачилари томонидан ёлланган пудратчи Сўх туманидаги Ҳушёр қишлоғида янги қирғиз чегара постини электр билан таъминлаш учун электр узатиш линиялари устунларини ўрнатаётган эди. Бу маҳаллий аҳоли ва қирғиз чегарачилари ўртасида можарога олиб келди. Қишлоқ аҳолиси постга олиб борадиган электр узатиш линиялари устунларини демонтаж қилишди. Баъзи хабарларга кўра, қирғиз чегарачилари Сўхнинг беш нафар маҳаллий аҳолисини ўқ отиш натижасида яраланган. Ўттизга яқин Қирғизистон фуқароси қўлга олинган, бироқ улар кейинроқ қўйиб юборилган[27]. Шундан сўнг, Қирғизистоннинг Боткен вилояти губернатори Жениш Раззаков ва чегара вакили устунлар белгиланган жойда ўрнатилмаганини тан олди ва устунларни Қирғизистон ҳудудининг чуқурроқ қисмига кўчиришга ваъда бериб, узр сўради[28].

Машҳур шахслар

  • Жаҳонов Усто Жаҳонович — Сўх халқининг тарихи, этнографияси, урф-одатлари, маросимлари ва моддий маданиятини чуқур ўрганган биринчи тарихчи ва этнограф. У водийлар ва тоғли ҳудудларда деҳқончиликнинг келиб чиқиши назариясини асос солган.
  • Ҳаким Сўфий (Ҳакимжон Сўфиев) — Сўх туманининг машҳур вакилларидан бири. У Ўзбекистон халқ таълими аълочиси эди. У „Анфигуэ WОРЛД“ Халқаро илмий академиясининг лауреати ва фахрий доценти бўлган. Сўх тумори китоби муаллифи.
  • Амирали Саидбеков — Улуғ Ватан уруши иштирокчиси Совет Иттифоқи Қаҳрамони
  • Тешабой Одилов — Улуғ Ватан уруши иштирокчиси, снайперчи, жанговар ҳисобда 114 нафар немис аскарини ўлдирганини тасдиқланган.
  • Баҳодир Махаммадхонович Абиджонов — Совет, ўзбек партия ва ҳукумат арбоби, янги ташкил этилган Сўх туманининг биринчи ҳокими (1990 йилдан 2001 йилгача).
  • Додохон Дадақўзиэв — Ўзбекистоннинг Совет, ўзбек партия ва ҳукумат арбоби.
  • Нодир Нодири — шоир, кўплаб нашриётларда шеърлари босилиб чиққан. Айниқса, тожикча: ҶИЛОИ АХТАРОНИ СӮХ' (ўзбекча: „Сўх юлдузларининг жилоси“) мажмуасидаги мисралари шеърият шинавандаларига маълум ва машҳур. Шоир 2013-йилда вафот этган.
  • Мас’уд Мирзо (Мирзоев Масъуджон Кимсанович) — шоир, журналист. Кўплаб шеърлари турли матбуотларда босилган. Ҳозир Тожик миллий маданий марказининг Фарғона вилояти бўлими раҳбари, Фарғона телерадиокомпаниясининг тожик тилидаги кўрсатувлар муҳаррири.
  • Абдулла Шералиевич Таиров — тарихчи ва ёзувчи, Афғон уруши иштирокчиси, Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган халқ таълими ходими.
  • Журабой Бобоэв Бобоевич Афғон уруши қатнашчиси, ЎзССРда хизмат кўрсатган халқ таълими ходими.
  • Ҳакимжон Ғойибназаров – милиция полковниги. Собиқ Фарғона вилояти ички ишлар бош бошқармаси бошлиғи лавозимида ишлаган.[29] Полковник касаллик сабаб вафот этган.
  • Маъруфжон Эгамов – кардиолог, шифокор. Собиқ Фарғона вилояти кардиология маркази бош шифокори.[30] Шифокор 2024 йилда вафот этган.

Изоҳлар

  1. ↑ „О'збекистон ССР Олий Кенгаши Президиумининг Фармони“. Қаралди: 2026-йил 4-июн.
  2. ↑ „Киргизия—Узбекистан“. 2019-йил 23-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-июл.
  3. ↑ ҳттпс://аcадемй.уз/уз/неwс/озбекистон-тарихи-давлат-музейида-сақланаётган-икки-илон-тасвири-ҳақида-нималарни-биласиз
  4. ↑ Александр Бернштам, Мешкерис В. А. Змеи-дракони в древнем искусстве Средней Азии. // СА. 1986. № 3. — С. 16—27.
  5. ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/%Д0%92%Д0%Б5%Д0%Б1%Д0%Б5%Д1%80,_%Д0%92%Д0%Б0%Д0%ББ%Д0%Б5%Д1%80%Д0%Б8%Д0%Б0%Д0%БД_%Д0%9Д%Д0%Б8%Д0%БА%Д0%БЕ%Д0%ББ%Д0%Б0%Д0%Б5%Д0%Б2%Д0%Б8%Д1%87
  6. ↑ Бернштам А. Н. „Ҳунлар тарихи ҳақида эссе“ "Очерк истории гуннов. — Андоза:Л.: ЛГУ, 1951. — 256 с.
  7. ↑ Худуд ал-Алам (араб. حدود العالم من المشرق الی المغرب) — географический трактат 982 года неизвестного персоязичного автора. Полноэ названиэ сочинения: „Худуд ал-‘Алам мин ал-Машрик ила-л-Магриб“ — „Граници мира с востока на запад“. Самий ранний образес географического трактата на персидском язике
  8. ↑ "Бабúр-намé" (чагат. بابر نامہ; „Книга Бабура“ или „Записки Бабура“) — воспоминания Захир ад-дина Мухаммеда Бабура (1483—1530), основателя Империи Великих Моголов, потомка Тамерлана. Написани на чагатайском язике, в то время именовавшемся „тюркí“; при этом встречаюця отделниэ фрази и стихотворниэ вставки на фарси.
  9. ↑ ҳттп://андижан.уз14[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка ФЕВРАЛ — ШОҲ ВА ШОИР ЗАҲИРИДДИН МУҲАММАД БОБУР ТАВАЛЛУД ТОПГАН КУН
  10. ↑ ҳттпс://соҳ.уз/абоут-cитй/административе-территориал-струcтуре
  11. ↑ 11,0 11,1 Список населенных мест Ферганской области с показанием числа дворов земельных и безземельных, числа душ мужского и женского пола, расстояния до уездного города и до ближайшей почтовой или железнодорожной станции. Скобелев: Обл. стат. ком., 1909.  Составлен по уэздам, внутри — по участкам.
  12. ↑ 12,0 12,1 ҳттпс://www.фарстат.уз/филес/292/демография/6214/Ҳудудлар-бойича-шаҳар-ва-қишлоқ-аҳолиси-сони.пдф
  13. ↑ ҳттпс://www.фарстат.уз/уз/матбуот-маркази/қо-мита-янгиликлар/14947-со-х-тумани-демографияси-рақмларда.ҳтмл
  14. ↑ „Анклав Сох. Поиски выхода из тупиковой ситуации. «Старый навигатор» (Интернет-газета). Казахстан“. 2013-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-июл.
  15. ↑ „Узбекский анклав Сох в Кыргызстане, населённый таджиками“. 2013-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 26-январ.
  16. ↑ ҳттпс://дарё.уз/уз/2020/12/15/тез-орада-сох-туманига-ёл-очиш-масаласи-ҳам-ҳал-болади-хайрулло-бозоров%7C Сўхда ўндан ортиқ фойдали қазилма конлари аниқланган.
  17. ↑ ҳттпс://юз.уз/оз/неwс/кнауф-компанияси-геологлари-сох-туманидаги-фойдали-қазилмалар-сифатига-юқори-баҳо-берди
  18. ↑ ҳттпс://кун.уз/кр/неwс/2026/04/09/шавкат-мирзиёев-сох-туманини-ижтимоий-иқтисодий-ривожлантириш-чора-тадбирлари-юзасидан-йигилиш-отказди
  19. ↑ ҳттпс://масканлар.уз/уз/плаcес/сох
  20. ↑ ҳттпс://замин.уз/уз/жамият/79273-ҳажрулло-бозоров-биринчи-ташрифи-давомида-ш-туманидаги-тжда-атнашди-фото.ҳтмл
  21. ↑ ҳттпс://кун.уз/86057107
  22. ↑ ҳттпс://кун.уз/кр/неwс/2026/04/10/сохни-фаргона-билан-боглайдиган-энг-қисқа-ёналишда-янги-ёл-қурилади
  23. ↑ „Узбекские анклавы Сох, Шахимардан и Чангара“. Кыргызстанская экспертная инициатива. 2013-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-июл.
  24. ↑ „РО: Эхо Сохского конфликта. Комиссия зашла в тупик. Узбекистан перекрыл ряд КПП“. Центральноазиатский портал (2013-йил 22-январ). 2018-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 17-март.
  25. ↑ Фарангиз Наджибулла. „Узбекский анклав Сох в Кыргызстане, населенный таджиками“. Радио Азаттык (2010-йил 14-июн). 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-ноябр.
  26. ↑ Экатерина Адамова, Кирилл Новиков ва бошқалар. „Ворух ва Со'х анклавлари - баҳсли ҳудудларми?“. Фергана.Ру (2003-йил 23-июл). 2012-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-ноябр.
  27. ↑ Елизавета Кузнецова, Бакыт Аман. „Киргизия и Узбекистан: захват заложников на границе“. «Голос России» (2013-йил 7-январ). 2013-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-ноябр.
  28. ↑ „Председатель ОБСЕ призвал Киргизию и Узбекистан к диалогу“. «Голос России» (2013-йил 7-январ). 2013-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-ноябр.
  29. ↑ Со'фий, Ҳаким. Со'х тумори, Ёшлар матбуоти, Тошкент: Янги аср авлоди, 22.10.2007 — 193-бет. ИСБН 978-9943-08-205-2. Қаралди: 2026-йил 4-июн. 
  30. ↑ Со'фий, Ҳаким. Со'х тумори, Ёшлар матбуоти, Тошкент: Янги аср авлоди, 22.10.2007 — 194-бет. ИСБН 978-9943-08-205-2. Қаралди: 2026-йил 4-июн. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/So%CA%BBx_tumani" dan olindi