Ushbu sahifada faqat kichik shrift oʻlchami ishlatiladi
Kenglik
The content is as wide as possible for your browser window.
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Математика ва табиий фанларни ўзлаштириш сифатини Халқаро мониторинг қилиш ва баҳолаш тизими ТИМСС[1](инг. ТИМСС -Трендс ин Интернатионал матҳематиcс анд сcиэнcе студй) – 4- ва 8- синф ўқувчиларининг математика ва табиий йўналишдаги фанлардан ўзлаштириш даражасини баҳолаш дастури бўлиб, тадқиқот таълим ютуқларини баҳолаш халқаро ассоциацияси (ИЭА) томонидан ташкил этилади.
ТИМСС халқаро баҳолаш дастурида 4- ва 8-синф ўқувчиларининг математика ва табиий фанлар бўйича эгаллаган билим даражаси ва сифатини солиштириш ҳамда миллий таълим тизимидаги фарқларни аниқлаш билан бир қаторда, қўшимча равишда мактабларда математика ва табиий фанлар бўйича берилаётган таълим мазмуни, ўқув жараёни, таълим муассасасининг имкониятлари, ўқитувчилар салоҳияти, ўқувчиларнинг оилалари билан боғлиқ омиллари ўрганилади[2].
ТИМСС дастури ўзининг биринчи тадқиқотини 1995-йилда бошлаган бўлиб, 2019-йилга қадар ҳар тўрт йилда 1999, 2003, 2007, 2011, 2015 ва 2019-йилларда ташкил этиб келинди. Навбатдаги 8-даврийлик 2023-йилда амалга оширилиши режалаштирилган.
Шу билан бирга, 1995-йилдан бери уч марта (охирги марта 2015-йилда) мактабнинг охирги синфидаги ўқувчиларнинг ютуқларини ўрганишни ўз ичига олган „кенгайтирилган“ тадқиқот (Адванcед ТИМСС) ўтказилган (Ўзбекистонда бу 11-синф, АҚШда 12-синф ва бошқалар)[3].
ТИМСС тадқиқоти ҳақида қисқача маълумот
ТИМСС халқаро тадқиқотининг асосий мақсади бошланғич ва ўрта мактабларда математика ва табиий фанлар бўйича таълим сифатини қиёсий баҳолашдан иборат. Тадқиқотда 4-8-синф ўқувчиларининг таълимдаги ютуқлари, жумладан, уларнинг нафақат билим ва кўникмалари, балки фанларга бўлган муносабати, қизиқишлари ва ўқишга бўлган мотивацияси ҳам баҳоланади. Тадқиқот шундай тузилганки, унинг натижалари 4-синф ўқувчилари 8-синфга ўтганларида, ҳар 4 йилда иштирокчи мамлакатларда математика ва табиий фанлар бўйича таълим тенденцияларини кузатиб боради. Шундай қилиб, бошланғич ва ўрта мактаб ўқувчиларининг таълим ютуқлари, шунингдек, бошланғич мактабдан ўрта мактабга ўтиш даврида математика ва табиацҳунослик таълимидаги ўзгаришлар назорат қилинади.
Тадқиқотни ўтказиш ва уни ишлаб чиқишда дунёнинг кўплаб тадқиқот марказлари ва профессионал ташкилотлари иштирок этадилар: Таълим тест хизмати (ЭТС – Эдуcатионал Тестинг Сервиcе, АҚСҲ), Канада Статистика Маркази (Статистиcс Cанада), Таълим ютуқларини баҳолаш халқаро ассоциацияси Котибияти (ИЭА, Нидерландия), Таълим ютуқларини баҳолаш халқаро ассоциациясининг маълумотларни қайта ишлаш маркази (ДПC ИЭА – Дата Проcессинг Cентер ИЭА, Германия) ва бошқалар. Шу билан бирга, турли мамлакатлар мутахассисларининг саъй-ҳаракатларини мувофиқлаштириш учун дунёнинг етакчи экспертларидан иборат маслаҳат қўмиталари тузилган. Барча тадқиқотлар Бостон коллежидаги ТИМСС ва ПИРЛС халқаро тадқиқот маркази (ТИМСС & ПИРЛС Интернатионал Студй Cентер, Бостон Cоллеге) томонидан мувофиқлаштирилади.
Ўзбекистонда ушбу тадқиқот Таълим сифатини назорат қилиш давлат инспекцияси ҳузурида Таълим сифатини баҳолаш бўйича халқаро тадқиқотларни амалга ошириш миллий маркази томонидан ташкил этилади[4].
ТИМСС 2011: 8-синф ўқувчилари учун математика натижалари
ТИМСС 2011: 8-синф ўқувчилари учун табиий фанлар натижалари
Тадқиқот усулларининг хусусиятлари
ТИМСС тадқиқот усулларини ишлаб чиқиш учун асос сифатида „ТИМСС Ассессмент Фрамеwоркс анд Спеcифиcатионс“ ҳужжати ишлатилади. Ушбу ҳужжатда математика ва табиий фанлар бўйича таълим ютуқларини баҳолашга, тестлар ва тест топшириқларини ишлаб чиқишга умумий ёндашувлар белгиланган, математика ва табиий фанлардан текширилиши керак бўлган таркиб, шунингдек, ўқувчилар топшириқларни бажаришда кўрсатиши керак бўлган когнитив фаолият турлари ҳам тавсифлайди.
ТИМСС халқаро тадқиқот усулларига қуйидагилар киради:
услубий таъминот (тадқиқотни ташкил этиш ва ўтказиш бўйича миллий координаторлар учун қўлланма, мактаб координаторлари учун қўлланма, тест ўтказиш бўйича қўлланма, топшириқларни бепул жавоблар билан текшириш бўйича қўлланма, маълумотларни киритиш бўйича қўлланма ва бошқалар);
дастурий таъминот (синфлар ва ўқувчиларни танлаш, маълумотларни киритиш учун).
Халқаро тестлар қуйидаги тамойиллар асосида ишлаб чиқилади:
ўқув ва когнитив фаолиятнинг синовдан ўтган мазмуни ва турларини этарли даражада ёритиш;
халқаро тестлар мазмунининг аксарият иштирокчи мамлакатларда ўрганилаётган материалга максимал даражада мувофиқлиги;
тестларнинг ўзаро алоқасини таъминлаш;
текширилаётган мазмуннинг математика ва табиацҳунослик таълимини ривожлантириш нуқтаи назаридан аҳамияти;
ўқувчиларнинг ёш хусусиятларига мувофиқлиги, тест ишлаб чиқилган ютуқларни баҳолаш;
оммавий тадқиқотлар учун талабларга мувофиқлиги.
Ўқувчиларнинг математика ва табиий фанларга тайёргарлигини баҳолаш учун тестлар (ҳар бир вариантда) ҳам математика, ҳам табиий фанлар бўйича топшириқларни ўз ичига олади.
Натижаларни баҳолаш
4 ва 8-синф ўқувчиларининг математика ва табиацҳунослик фанлари бўйича саводхонлигини баҳолаш учун тест топшириқлари назариясидан фойдаланилади.
4-8-синф ўқувчилари учун математика ва табиий фанлар бўйича халқаро тест синовлари натижалари алоҳида қайта ишланади ва таҳлил қилинади. Ўрганиш натижаларини статистик қайта ишлаш натижасида ҳар бир талабага математика ва табиацҳунослик фанларидан топшириқларни бажариш учун алоҳида 1000 балллик тизимда балл қўйилади. 4 ва 8-синф ўқувчилари учун халқаро натижалар шкаласи 1995 йилда тадқиқотда қатнашган барча мамлакатларнинг ўртача баллларининг ўртача қиймати 100 стандарт оғиш билан 500 сифатида қабул қилинганлигини ҳисобга олган ҳолда тузилган. Барча кейинги тадқиқотлар натижалари 1995 йил миқёсида кўрсатилган, бу натижаларни таққослаш ва уларнинг ўзгариши тенденцияларини аниқлаш имконини беради.
ТИМСС-2003 натижалари
ТИМСС-2003 тадқиқотида дунёнинг 46 та давлати иштирок этган[5].
Англия, Шотландия, Шимолий Ирландия, Белгиянинг франсуз тилида сўзлашувчи қисми, Гонконг ва Тайван давлатлари таълим тизимларидаги сезиларли фарқлар сабабли, мустақил иштирокчилар сифатида иштирок этганлар.
Математика бўйича 4 – синф ўқувчиларнинг натижалари
Изоҳ: Юлдузча (*) баъзи мажбурий намуна олиш талабларига жавоб бермаган мамлакатлар белгиланган.
ТИМСС-2011 натижалари
ТИМСС-2011 тадқиқотида 60 та давлатдан 600 000 га яқин ўқувчилар иштирок этди. Анъанага кўра, Англия, Шотландия, Шимолий Ирландия, Белгиянинг франсуз тилида сўзлашувчи қисми, Гонконг ва Тайван давлатлари таълим тизимларидаги сезиларли фарқлар сабабли, мустақил иштирокчилар сифатида иштирок этганлар.
Бошланғич синф битирувчиларининг математика ва табиий йўналишдаги фанлардан тайёргарлик даражасини ўрганиш учун 347 та топшириқ (175 та математика ва 172 та табиий фанлардан) фойдаланилган. Ушбу топшириқлардан 28 та блок (14 та математика ва 14 та табиий фанлар бўйича) шакллантирилиб, уларнинг ҳар бири иккита вариантда ишлаб чиқилган. Ҳаммаси бўлиб 14 хил вариант ишлатилган. Худди шу принципга кўра, 8-синф учун ҳам 14 та вариант шакллантирилган, аммо топшириқлар сони кўпроқ 434 та (217 та математика ва 217 та табиий фанлардан) бўлган.
4-синфларда тестни ечиш учун 72 дақиқа (танаффус билан 2 та тест 36 дақиқадан) ва 8-синфлар учун 90 дақиқа (танаффус билан 2 та тест 45 дақиқадан) вақт ажратилган. 4-синф ўқувчилари учун тестнинг ҳар бир вариантида математика ва табиий фанлар бўйича 39-51 та, 8-синф ўқувчилари учун эса 48-59 та топшириқ белгиланган.
Математика бўйича 4 – синф ўқувчиларнинг натижалари