Tabriz gilami

Анъанавий Табриз услубидаги одатий „Афшан гилами“, Озарбайжон гилам музейи.

Табриз услубидаги „Ов тасвирли гилами“, Мусео Полди Пеззоли.

Табриз услубидаги „Ардабил гилами“, Виcториа ва Алберт музейи.

Табриз услубидаги „Фарҳод ва Ширин гилами“, Озарбайжон тарихи миллий музейи

Табриз услубидаги „Ҳайвонлар тасвири туширилган гилам“, Виcториа ва Алберт музейи

Табриз гилами — Эроннинг шимоли-ғарбидаги Шарқий Озарбайжон вилоятининг маркази Табриз шаҳрида тўқиладиган форс гиламлари туркумига мансуб гилам. Бу шаҳар энг қадимий гиламдўзлик марказларидан бири бўлиб, у ерда гиламларнинг хилма-хил турлари ишлаб чиқарилади. Гиламлар сифати бозор учун мўлжалланган 24 раждан (гилам энининг ҳар 7 сантиметрига тўғри келадиган тугунлар сони) бошланиб, ақл бовар қилмас даражада нафис бўлган 110 ражгача етади. Раж — тугун зичлиги бирлиги бўлиб, у гиламнинг тандаси (асос ипи) учун ишлатилган иплар сонига асосланган ҳолда гилам пишиқлигини кўрсатади. Танда иплари одатда пахтадан, ўта нафис гиламлар учун эса ипакдан тайёрланади.

Табриз гиламлари ўзининг турфа хил нақшлари билан ажралиб туради: улар орасида марказий медалёнли, Ҳерати/Маҳи деб аталувчи нақшли, одам сурати туширилган, манзарали ва ҳатто уч ўлчамли (3Д) шаклдаги гиламлар ҳам бор.

Бугунги кунда Табриздаги йирик ишлаб чиқарувчилар қаторига қуйидагилар киради: Алабаф оф Табриз, Галибафи Нассаджи Табриз ва Мири Бротҳерс.

Табриз Эрон ва жаҳон миқёсидаги йирик ва дунёга машҳур гиламдўзлик маркази ҳисобланади. У безак ва амалий санъатнинг бой анъаналарини ривожлантиришда муҳим ўрин тутган.

Табриз гиламдўзлик санъати 12–16-асрларда ўзининг юксак чўққисига чиққан. 14-асрнинг мумтоз ёки „олтин“ даврига оид Табриз мактабининг 200 га яқин дурдона асарлари миниатюра ва тўқувчилик санъатининг уйғунлиги ҳамда рассомлар ва гиламдўзларнинг юксак маҳорати билан ажралиб туради.

Табриз мактабини икки кичик гуруҳга бўлиш мумкин: Табриз ва Ардабил.

Ардабил гиламлари

„Ардабил“, „Шайх Сафи“, „Сароби“, „Шоҳ Аббосий“ ва „Мир“.

Табриз гиламлари

„Табриз“, „Ҳерис“, „Лачак-турунж“, „Афшон“, „Оғажли“, „Тўрт фасл“, „Сардоруд“.

Табриз

Бу ерда оддий ва мураккаб композицияга эга бўлган турли хил гиламлар, жумладан, тукли ва ясси тўқилган гиламлар тайёрланган. Гиламдўзлик санъати авлоддан-авлодга ўтиб келган ва энг қимматли мерос саналган. Табриз гиламлари учун анъанавий мавзу нақшинкор безаклар бўлиб, уларда асосан қаймоқранг, қизил ёки тўқ кўк рангли фон устунлик қилади. Ушбу мактабга хос энг намунали гиламлар „Лачак турунж“ умумий номи остида бирлаштирилган. Гиламнинг марказий майдони ўртасида „турунж“ (форсча: ترنج ситрон) ва бурчакларида „лачак“ (форсча: لچک учбурчак) жойлашган бўлади. Гилам марказидаги турунж Ой рамзи ҳисобланади, четлари арра тишли барглар билан безатилган ромбсимон нақш эса ярим тунда Ой аксига маҳлиё бўлиб сув юзасига қалқиб чиқувчи балиқ тангачаларини ифодалайди. Бу композициянинг келиб чиқиши 9–10-асрларга бориб тақалади. Кўпинча Табриз гиламларининг мавзулари буюк Шарқ шоирлари асарларидан олинади. Гиламларда лочин ови манзаралари ёки ваҳший шер суратлари тез-тез тасвирланади. Шунингдек, сарой ва масжидлар қиёфаси, жанг лавҳалари акс эттирилган Табриз гилам-суратлари ҳам машҳур. Кўп ҳолларда у ёки бу нақшинкор безакни яратишда гилам тўқувчилар қадимий китобларнинг қўлда чизилган муқоваларидан илҳомланганлар.

Ҳерис

Бу гиламларнинг номи Табриздан шимоли-шарқда жойлашган Ҳерис ёки Ҳерез қишлоғи номидан олинган. „Ҳерис“ гиламларининг услубий безаклари анча ўзига хос. Унинг композицияси ва нақшларининг умумий шакллари баргсимон эгри чизиқли безаклар асосида яратилган „лачак туранж“ композициясига бориб тақалади. Бироқ, вақт ўтиши билан бу композициядаги нақшлар нуқтали шаклга кириб, мустақил гилам безагини юзага келтирган. Одатда, гиламлар чизмасиз, хотирага таяниб тўқилган. Чунки 16-аср бошидан то ҳозирги кунгача Ҳерис усталари анъанавий тарзда фақат шу турдаги гиламларни тўқиб келади ва унинг тузилиши ҳамда нақшларини мукаммал билади. Шунингдек, Ҳерис аҳли палос ва килим каби текис тўқилган гиламлар тайёрлаши билан ҳам машҳур.