Tarix

Тарих — ўтмиш тизимли равишда ўрганиладиган фан. Академик фан ўлароқ унда тарихий далиллар таҳлил қилинади ва талқин этилади, содир бўлган воқеалар ҳамда уларнинг юз бериш сабабларини тушунтириш учун тарихий баёнлар яратилади. Айрим назариётчилар тарихни ижтимоий фанлар қаторига кирица, бошқалари уни гуманитар фанлар таркибига мансуб ёки бу икки йўналишни ўзида мужассам этган гибрид фан деб санайди. Тарихнинг мақсади борасида ҳам турли қарашлар мавжуд. Масалан, баъзилар унинг асосий вазифаси ҳақиқатни аниқлашга қаратилган назарий билим олиш деб билса, бошқалар ўтмишдан сабоқ чиқаришга хизмат қиладиган амалий аҳамиятини устун қўяди. Кенгроқ маънода тарих атамаси академик фанни эмас, балки ўтмишнинг ўзини, ўтмишдаги даврларни ёки ўтмиш ҳақида ёзилган алоҳида матнларни ҳам англатади.

Тарихий тадқиқотлар ўтмишдаги воқеаларни қайта тиклаш ва уларнинг талқинларини асослаш учун бирламчи ҳамда иккиламчи манбаларга таянади. Танқидий манбашунослик (манбаларни танқидий таҳлил қилиш) орқали бу манбаларнинг ҳақиқийлиги, мазмуни ва ишончлилиги баҳоланади. Тарихчилар изчил ва яхлит тарихий баён яратиш учун турли манбалардаги қарашларни ўзаро уйғунлаштиришга интиладилар. Позитивизм, „Анналлар“ мактаби, марксизм ва постмодернизм каби илмий йўналишлар тарихий тадқиқотларда ўзига хос методологик ёндашувларга эга.

Тарих жуда кенг қамровли фан бўлиб, кўплаб тармоқларни ўз ичига олади. Улардан айримлари қадимги дунё тарихи каби муайян даврларни ўрганса, бошқалари Африка тарихи сингари маълум географик ҳудудларни қамраб олади. Мавзуга кўра тарих сиёсий, ҳарбий, ижтимоий ва иқтисодий йўналишларга бўлинади. Муайян тадқиқот усуллари ва манбаларига асосланган тармоқлар қаторига квантитатив тарих, қиёсий тарих ва оғзаки тарих киради.

Тарих алоҳида тадқиқот соҳаси сифатида қадимги даврларда афсона ва ривоятларга асосланган баёнлар ўрнини босиш мақсадида шаклланди. Дастлабки нуфузли тарихшунослик анъаналари Қадимги Юнонистон ва Хитойда вужудга келган, кейинчалик эса ислом дунёсида ҳам ривожланган. Тарихий ёзма асрлар давомида такомиллашиб борди ва айниқса ХИХ асрда қатъий методология ҳамда турли илмий муассасаларнинг шаклланиши билан юқори даражада профессионаллашди. Тарих тарихшунослик, фалсафа, таълим, сиёсат ва археология каби кўплаб фанлар билан чамбарчас боғлиқдир.

Таъриф

Академик фан сифатида тарихда ўтмиш, аввало инсоният ўтмиши ўрганиладиган фандир. Далиллар тўплаш ва таҳлил қилиш орқали тарихий баёнларни яратилиб, ўтмишда содир бўлган воқеалар тавсифланади ва тушунтирилади. Бундай баёнларда воқеаларнинг вақт давомида қандай ривожлангани, нима сабабдан юз бергани ҳамда қандай шароитларда содир бўлгани ёритилади. Шунингдек, тарихда тарихий воқеаларнинг аҳамияти ва уларга туртки бўлган инсоний мотивлар ҳам тадқиқ этилади.

Тарих атамаси бошқа бир маънода ўтмишда содир бўлган воқеаларнинг ўзини ҳам англатади. Бу маънода тарих — ўтмишни ўрганадиган фан эмас, балки ўтмишнинг ўзидир. Саналадиган от сифатида қўлланганда эса тарих ўтмишнинг тарихий асар шаклидаги ифодасини билдиради. Тарихий асарлар фаол талқин ва қайта тиклаш жараёнининг маҳсули бўлган маданий маҳсулотлардир. Тарихчилар янги далилларни аниқлаши ёки аввал маълум бўлган манбаларни янгича талқин қилиши натижасида бундай асарлардаги тарихий баёнлар ўзгариши мумкин. Ўтмишнинг ўзи эса ўзгармас ва ўзгариб бўлмайдиган ҳодисадир. Айрим тарихчилар тарихни йилномалардан фарқлаш мақсадида унинг талқин ва изоҳлаш хусусиятига алоҳида урғу берадилар. Уларнинг фикрича, йилномаларда воқеалар фақат хронологик тартибда қайд этилади, тарихда эса уларнинг сабаблари, шароитлари ва оқибатларини ҳар томонлама тушунтиришга интилинади.

Тарих фани узоқ вақт давомида асосан ёзма ҳужжатларга таянган. Шу сабабли ушбу фанда ёзув пайдо бўлганидан кейинги даврни, яъни ёзма тарихни ўрганишга эътибор қаратилган, ёзувдан аввалги давр — ибтидоий жамият эса археология каби бошқа фанларнинг тадқиқот обекти саналган. ХХ асрда тарихчиларнинг қизиқиши кенгайиб, улар ёзув ихтиро қилинишидан аввалги инсоният ўтмишини ҳам ўргана бошлайдилар.

Тарихнинг ижтимоий фанми ёки гуманитар фанлар таркибига кирадими, деган масала тарихчилар орасида мунозараларга сабаб бўлиб келмоқда. Ижтимоий фанлар вакиллари сингари тарихчилар ҳам гипотезаларни илгари сурадилар, обектив далилларни тўплайдилар ва ана шу далилларга таянган ҳолда хулосалар чиқарадилар. Шу билан бирга, тарих талқин, ҳикоя қилиш, инсон тажрибаси ва маданий мерос каби субектив жиҳатларга таянгани боис гуманитар фанларга ҳам яқин туради. Баъзи тарихчилар уни қатъий равишда ижтимоий ёки гуманитар фан сифатида таснифласа, бошқалари тарихни бу икки йўналиш хусусиятларини ўзида мужассам этган гибрид фан деб санайди. Тарих сохта тарихдан фарқ қилади. Сохта тарих тарихшуносликнинг илмий мезонларига риоя қилмайдиган ёндашувларни англатади. Бундай ёндашувлар шубҳали тарихий далилларга таяниши, ишончли далилларни танлаб эътиборсиз қолдириши ёки тарихий воқеликни бузиб кўрсатишнинг бошқа усулларидан фойдаланиши билан тавсифланади. Кўпинча муайян мафкуравий мақсадлар билан боғлиқ бўлган сохта тарихда тарихий тадқиқот усулларига ўхшаш услублардан фойдаланган ҳолда, илмий таҳлил ва мутахассислар ўртасидаги умумий эътирофга эга бўлмаган бирёқлама ҳамда чалғитувчи тарихий баёнлар илгари сурилади.

Мақсади

Тарихнинг мақсади ёки аҳамияти ҳақида турли қарашлар мавжуд. Айрим тарихчиларнинг фикрича, тарихнинг асосий вазифаси ўтмиш ҳақидаги ҳақиқатни холисона аниқлашдан иборат. Бу ёндашувда ҳақиқатни ҳеч қандай ташқи мақсадларсиз, ўз-ўзи учун қадрият сифатида излашга урғу берилади. Унга кўра, мафкура ёки сиёсат билан боғлиқ ташқи мақсадлар ўтмишни бузиб талқин қилиш орқали тарихий тадқиқотларнинг аниқлигига путур етказиши мумкин. Шу маънода тарихда далилларга асосланмаган анъанавий афсона ва ривоятлар ҳам шубҳа остига олинади.

Бошқа бир қарашга кўра, тарихнинг асосий қадрияти унинг бугунги кун учун берадиган сабоқларидадир. Бу нуқтайи назарга кўра, ўтмишни англаш қарорлар қабул қилишда йўл-йўриқ бўлиб хизмат қилади ва аввал йўл қўйилган хатоларнинг такрорланишининг олдини олишга ёрдам беради. Шунга яқин ёндашувда инсон табиатини чуқурроқ англашга эътибор қаратилади. Турли даврлар ва шароитлардаги инсон хулқ-атворининг хилма-хиллигини очиб бериб, худди хорижий мамлакатларга саёҳат қилиш орқали ҳосил қилинадиган тажриба сингари, инсоният ҳақидаги тасаввурларни бойитади. Тарих, шунингдек, умумий ўтмиш орқали одамларда жамоавий ўзликни шакллантириб, ижтимоий ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаши ҳамда маданий мерос ва қадриятларни авлоддан авлодга сақлаш ҳамда ривожлантиришга хизмат қилиши мумкин. Wҳиг тарихчилари ҳамда марксист олим Эдwард Ҳаллетт Cарр каби айрим тадқиқотчилар тарихни бугунги кунни англашнинг, Cарр эса бундан ташқари келажакни шакллантиришнинг ҳам муҳим воситаси деб ҳисоблаган.

Сиёсатчилар ва мафкурачилар айрим ҳолларда тарихдан сиёсий ёки мафкуравий мақсадларда ҳам фойдаланадилар. Масалан, айрим анъаналарнинг нуфузини таъкидлаш орқали мавжуд ҳолатни оқлаш ёки ўтмишдаги адолацизликларни кўрсатиш орқали ўзгаришларни тарғиб қилиш бунга мисол бўла олади. Бундай ёндашувнинг кескин кўринишларида тарихий далиллар атайлаб эътибордан четда қолдирилади ёки нотўғри талқин қилинади. Натижада чалғитувчи тарихий баёнлар юзага келиб, улар сохта тарих ёки тарихий инкорчиликка олиб келиши мумкин. Бунга Ҳолокост, арманлар геноциди, Нанкин қирғи ва Голодоморни инкор этиш каби ҳолатлар мисол бўла олади.

Этимологияси

Геродотнинг „Тарих“ асаридан парча.

Инглизча „ҳисторй“ сўзи қадимги юнон тилидаги ἵστωρ („ҳистōр“) сўзидан келиб чиққан бўлиб, „билимдон“, „донишманд“ маъноларини англатади. Бу сўздан қадимги юнон тилидаги ἱστορία („ҳисториā“) атамаси ҳосил бўлган. Дастлаб кенг маънода „суриштирув“, „тадқиқот“ ва „гувоҳлик бериш“ни англатган. Кейинчалик ушбу атама классик лотин тилига „ҳисториа“ шаклида ўзлашган. Эллинизм ва Рим империяси даврларида унинг маъноси ўзгариб, суриштирув ва гувоҳлик беришдан кўра воқеаларни баён қилиш ҳамда уларни ифодалаш санъатига кўпроқ урғу берила бошлаган.

Бу сўз ХИВ асрда қадимги франсуз тилидаги „ҳистоире“ шакли орқали ўрта инглиз тилига кириб келган. Ўша даврда „ҳикоя“, „қисса“ маъносида қўлланилиб, ҳам ҳақиқий, ҳам бадиий воқеаларни ўз ичига олган. ХВ асрга келиб, унинг маъноси кенгайиб, ўтмишни ўрганувчи билим соҳаси билан бир қаторда ўтмиш ҳақидаги баёнларни ҳам англата бошлаган. ХВИИИ–ХИХ асрларда тарихий тадқиқотларнинг профессионаллашуви билан „ҳисторй“ сўзи тобора далилларга асосланган баёнлар ва илмий тадқиқотлар билан боғлана бошлайди. Бу маъно ҳозирги замон қўлланилишида ҳам устунлик қилади.

Тарих сўзининг икки хил маъноси — яъни „ҳикоя“ ва „ўтмиш ҳақидаги далилларга асосланган баён“ маънолари — бошқа кўплаб Европа тилларида ҳам сақланиб қолган. Жумладан, франсуз тилидаги „ҳистоире“, италян тилидаги „сториа“ ва немис тилидаги „Гесчичте“ сўзлари ҳам шу икки маънони англатади.

Методлари

Асосий мақола: Тарих методологияси

Тарихий усул — тарихчилар ўтмишни тадқиқ этиш ва талқин қилишда фойдаланадиган усуллар мажмуи бўлиб, далилларни тўплаш, баҳолаш ва умумлаштириш жараёнларини ўз ичига олади. Мақсади тарихий далилларни танлаш, таҳлил қилиш ва талқин этишда илмий қатъийлик, аниқлик ҳамда ишончлиликни таъминлашдан иборат.

Тарихий тадқиқот одатда тадқиқот саволини белгилашдан бошланади. Тадқиқот саволи изланишнинг доираси ва йўналишини аниқлаб беради. Баъзи тадқиқот саволлари фақат воқеаларнинг қандай содир бўлганини тасвирлашга қаратилса, бошқалари муайян воқеанинг нима сабабдан юз берганини тушунтириш, мавжуд назарияни рад этиш ёки янги гипотезани тасдиқлашни мақсад қилади.

Манбалар ва манбаларни танқидий таҳлил қилиш

Тадқиқот саволларига жавоб топиш учун тарихчилар ўтмишни қайта тиклаш ва ўз хулосаларини асослашда турли хил далилларга таянадилар. Тарихий далиллар одатда бирламчи ва иккиламчи манбаларга бўлинади.

Бирламчи манба — ўрганилаётган даврнинг ўзида яратилган манбадир. Бундай манбалар расмий ҳужжатлар, хатлар, кундаликлар, воқеаларнинг бевосита гувоҳлари қолдирган қайдлар, фотосуратлар, аудио ва видео ёзувлар каби турли шаклларда бўлиши мумкин. Шунингдек, археология, геология ва тиббиёт фанларида ўрганиладиган тарихий қолдиқлар, жумладан қазишмалар натижасида топилган артефактлар ва қазилма қолдиқлар (ёқилғилар) ҳам бирламчи манбаларга киради. Бирламчи манбалар тарихий воқеалар ҳақида энг бевосита далилларни тақдим этади.

Архивлар тадқиқотчилар фойдаланиши учун жуда кўп миқдордаги асл манбаларни сақлайди.

Иккиламчи манба — бошқа манбалардаги маълумотларни таҳлил қилинадиган ёки талқин этиладиган манба. Муайян ҳужжатнинг бирламчи ёки иккиламчи манба саналиши фақат унинг ўзига эмас, балки ундан қандай мақсадда фойдаланилаётганига ҳам боғлиқ. Масалан, тарихчи тарихий ҳужжатлар таҳлилига асосланиб қуллик ҳақида асар ёзса, бу асар қуллик тарихини ўрганишда иккиламчи манба, бироқ тарихчининг ўз қарашларини ўрганишда бирламчи манба саналади.

Мавжуд манбаларга мувофиқлик тарихий тадқиқотларнинг асосий мезонларидан биридир. Масалан, янги манбаларнинг топилиши тарихчиларни илгари қабул қилинган тарихий талқинларни қайта кўриб чиқишга ёки улардан воз кечишга олиб келиши мумкин. Бирламчи ва иккиламчи манбаларни топиш ҳамда улардан фойдаланиш учун тарихчилар архивлар, кутубхоналар ва музейларга мурожаат қиладилар. Айниқса, архивлар асл манбаларни тизимли равишда сақлаши ва тадқиқотчилар учун фойдаланишга тақдим этиши билан муҳим ўрин тутади. Технологиялар тараққиёти натижасида тарихчилар тобора кўпроқ рақамли маълумотлар базаларига таянган ҳолда, интернет орқали ҳужжатларни излаш ва улардан фойдаланиш имкониятига эга бўлмоқдалар.

Манбаларни танқидий таҳлил қилиш — манба тақдим этган маълумотларни таҳлил қилиш ва баҳолаш жараёнидир. Одатда ушбу жараён ташқи танқиддан бошланади. Ташқи танқид орқали манбанинг ҳақиқийлиги текширилади. Унда манбанинг қачон ва қаерда яратилгани, муаллифи кимлиги, у қандай мақсадда ёзилгани ҳамда яратилганидан кейин унга ўзгартиришлар киритилган-киритилмагани аниқланади. Бундан ташқари, ташқи танқид асл нусха, кўчирма ва қалбакилаштирилган ҳужжатларни бир-биридан фарқлашни ҳам ўз ичига олади.

Ички танқидда эса манбанинг мазмуни баҳоланади. Бу жараён одатда манбадаги маъно ва тушунчаларни аниқлаштиришдан бошланади. Бунда нотўғри талқин қилиниши мумкин бўлган атамалар изоҳланади, манба нотаниш тилда ёзилган бўлса, таржима қилинади. Мазмун англашилгач, ички танқид, аввало, манбадаги маълумотларнинг тўғрилигини баҳолашга қаратилади. Тадқиқотчилар маълумотлар ишончлилиги, воқеликнинг тўғри ёки нотўғри акс эттирилгани, шунингдек, манбанинг тўлиқлиги ёки муҳим тафсилотларни четда қолдирган-қолдирмаганини текширадилар. Бундай баҳолаш усулларидан бири муаллиф ўрганилаётган воқеани ҳаққоний тасвирлаш имкониятига эга бўлган-бўлмаганини аниқлашдир. Бошқа ёндашувлар эса муаллифнинг мақсади ва эҳтимолий холисликдан чекинишларини таҳлил қилиш ҳамда маълумотларни бошқа ишончли манбалар билан таққослашни ўз ичига олади. Манбанинг чекловларини англаш тарихчиларга унинг қайси жиҳатларига ишониш мумкинлигини ва ундан тарихий баён яратишда қандай фойдаланиш лозимлигини аниқлашга ёрдам беради.

Синтез ва тарихшунослик мактаблари

Манбаларни танлаш, таҳлил қилиш ва танқидий баҳолаш натижасида ўтмиш ҳақидаги кўплаб, бироқ асосан ўзаро боғланмаган тасдиқланган маълумотлар йиғилади. Кейинги босқич, баъзан тарихий синтез деб аталадиган жараёнда, тарихчилар ушбу алоҳида далиллар қандай қилиб ягона тарихий манзаранинг таркибий қисмларини ташкил этишини таҳлил қиладилар. Бундай умумий манзарани яратиш тадқиқот мавзусини ҳар томонлама англаш учун муҳимдир. Тарихий синтез тарихий баённинг ижодий жиҳати бўлиб, унда турли воқеалар ўртасидаги боғлиқликни кўрсатиш орқали ўтмишни қайта тикланади, талқин қилинади ва тушунтирилади. Шу тариқа тарихчилар нафақат қандай воқеалар содир бўлганини, балки нима сабабдан юз берганини ва улар қандай оқибатларга олиб келганини ҳам изоҳлайдилар. Тарихий синтезнинг ҳамма томонидан қабул қилинган ягона усули мавжуд бўлмаса-да, тарихчилар бу жараёнда турли талқин воситалари ва методологик ёндашувлардан фойдаланадилар.

Мураккаб тарихий жараёнларни тушунарли тарзда ёритиш воситаларидан бири даврлаштиришдир. Даврлаштириш муайян вақт оралиғини ўша даврнинг асосий хусусиятларини белгилаб берган муҳим жараёнлар ёки мавзуларга асосланган даврларга ажратади. Масалан, инсониятнинг илк тарихи анъанавий равишда устун бўлган хомашё ва технологияларга қараб Тош, Бронза ва Темир даврларига бўлинади. Яна бир методологик ёндашув тарихий манбалардаги сукутлар, бўшлиқлар ва тушириб қолдирилган жиҳатларни таҳлил қилишдир. Айрим воқеалар юз берган бўлса-да, улар ҳақида етарли далиллар сақланиб қолмаган бўлиши мумкин. Бундай ҳолат замондошлар айрим маълумотларни ёзиб қолдиришга ҳожат сезмаганидан ёки маълумотлар атайлаб яширилгани ёки йўқ қилинганидан келиб чиқиши мумкин. Аксинча, катта ҳажмдаги маълумотлар мавжуд бўлганда миқдорий усуллар қўлланилади. Масалан, иқтисодий ва ижтимоий тарихчилар йирик ижтимоий гуруҳларга оид қонуниятлар ва тенденсияларни аниқлаш учун статистик таҳлилдан кенг фойдаланадилар.

Турли тарихшунослик мактаблари тарихни ёзиш ва талқин қилишнинг ўзига хос методологик ёндашувларига эга. Позитивизмда тарихий тадқиқотнинг илмий табиатини таъкидланиб, обектив ҳақиқатни аниқлашда эмпирик далилларга таянилади. Постмодернизмда эса „ягона обектив ҳақиқатни ифодалайди“ деб даъво қилувчи умумий тарихий баёнларни рад этилади. Унинг вакиллари тарихий талқиннинг субектив хусусиятига урғу бериб, бир-биридан фарқ қилувчи кўплаб қарашларнинг мавжудлигини эътироф этадилар.

Марксистик тарихшуносликда тарихий тараққиётни иқтисодий омиллар ва синфий курашларнинг маҳсули сифатида талқин қилинади. „Анналлар“ мактабида узоқ муддатли ижтимоий ва иқтисодий жараёнларни ўрганишга алоҳида эътибор қаратилиб, миқдорий ҳамда фанлараро тадқиқот усулларидан фойдаланилади. Феминистик тарихшунослик эса тарихда гендернинг ўрнини ўрганади. Айниқса, аёллар тажрибасини таҳлил қилиш орқали патриархал қарашларни қайта кўриб чиқишга интилади.

Тадқиқот йўналишлари

Тарих кўплаб тармоқларни ўз ичига олган кенг қамровли тадқиқот соҳасидир. Унинг айрим тармоқлари муайян тарихий даврни ўрганса, бошқалари маълум бир географик ҳудуд ёки алоҳида мавзуга ихтисослашади. Турли йўналишдаги ихтисослашувлар кўпинча ўзаро бирлаштирилиши мумкин. Масалан, Қадимги Миср иқтисодий тарихига бағишланган тадқиқотда вақт, ҳудуд ва мавзу нуқтайи назарлари жамланади.

Қамрови жуда кенг бўлган мавзуларда бирламчи манбалар ҳажми шунчалик катта бўлиши мумкинки, битта тарихчининг уларнинг барчасини мустақил ўрганиши амалда имконсиз бўлади. Шу сабабли тадқиқотчилар одатда мавзуни торайтирадилар ёки умумий тасаввур ҳосил қилиш учун иккиламчи манбалардан ҳам фойдаланадилар.

Даврлар бўйича

Тарихни даврларга ажратиш унинг улкан қамровини нисбатан тадқиқ этиш осон бўлган қисмларга бўлишнинг кенг тарқалган усулдир. Тарихий даврлар одатда муайян вақт оралиғини тавсифловчи устун жараёнлар ҳамда уларнинг бошланиши ёки якунланишига сабаб бўлган муҳим воқеалар асосида белгиланади. Танланган ёндашув ва тафсилот даражасига қараб, даврлар бир неча ўн йилликни ҳам, бир неча асрни ҳам қамраб олиши мумкин.

Анъанавий даврлаштиришга кўра, инсоният тарихи ибтидоий жамият, қадимги дунё тарихи, постклассик давр, илк янги давр тарихи ва замонавий давр тарихига бўлинади. Бироқ ҳудуд ва мавзуга қараб бу даврларнинг вақт чегаралари фарқ қилиши, айрим ҳолларда эса тарихчилар мутлақо бошқа даврлаштириш тизимларидан фойдаланишлари мумкин. Масалан, Хитой тарихини даврлаштириш анъанавий равишда асосий сулолаларга таянади, Америка тарихида эса Колумбгача бўлган давр, мустамлакачилик даври ва мустамлакачиликдан кейинги давр ажратилади.

Ибтидоий жамият даври

Ибтидоий жамоа даврни ўрганиш бир неча миллион йил аввал яшаган одам­симон турлар эволюцияси ва тахминан 200 минг йил аввал анатомик жиҳатдан замонавий инсоннинг пайдо бўлишини қамраб олади. Кейинчалик инсонлар Африкадан кўчиб чиқиб, Ер юзининг катта қисмига тарқалганлар. Ибтидоий жамоа даврининг охирларига келиб, янги ва такомиллашган меҳнат қуролларининг яратилиши натижасида кўплаб инсон жамоалари овчилик ва термачиликка асосланган кўчманчи турмуш тарзидан воз кечиб, дастлабки деҳқончиликка таянган ўтроқ ҳаёт тарзига ўта бошлаганлар.

Бу даврга оид ёзма манбаларнинг мавжуд эмаслиги тадқиқотчилар олдига ўзига хос муаммоларни қўяди. Шу сабабли ибтидоий жамоа даврни ўрганиш археология, антропология, палеоантропология ва геология каби фанлар далилларига таянадиган фанлараро ёндашувни талаб қилади.

Қадимги дунё тарихи

Қадимги дунё тарихини ўрганувчи тарихчилар милоддан аввалги тахминан 3500-йиллардан бошлаб Месопотамия, Миср, Ҳинд водийси, Хитой ва Перу каби ҳудудларда дастлабки йирик сивилизацияларнинг шаклланишини тадқиқ этадилар. Ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий муносабатларнинг мураккаблашуви ёзувнинг пайдо бўлишига замин яратди. Қишлоқ хўжалигининг ривожланиши озиқ-овқат ортиғини вужудга келтириб, аҳолининг кўпайиши, шаҳарларнинг ривожланиши, савдо тармоқларининг кенгайиши ва минтақавий империяларнинг шаклланишига имкон берди.

Қадимги тарихнинг кейинги босқичи, баъзан классик давр деб аталадиган даврда, Хитой, Ҳиндистон, Эрон ва Ўрта денгиз ҳавзаси сивилизациялари янада ривожланиб, маданият, илм-фан ва сиёсат соҳаларида юксак тараққиётга эришдилар. Айнан шу даврда ҳиндуизм, буддавийлик, конфуцийчилик, яҳудийлик ва қадимги юнон фалсафаси каби йирик диний ва фалсафий анъаналар шаклланди.

Постклассик ёки ўрта асрлар тарихи

Тахминан милодий 500-йилдан бошланган постклассик ёки ўрта асрлар тарихини ўрганувчи тарихчилар йирик динларнинг таъсири тобора кучайганини қайд этадилар. Буддавийлик, христианлик ва ислом каби миссионер динлар тез суръатлар билан тарқалиб, жаҳон динларига айланди ҳамда аста-секин бошқа эътиқод тизимлари ўрнини эгаллай бошлади. Шу билан бирга, минтақалараро савдо тармоқлари равнақ топиб, технологиялар ва маданиятларнинг ўзаро алмашинувини жадаллаштирди. ХИИИ–ХИВ асрларда Осиё ва Европанинг катта қисмини эгаллаган Мўғуллар империяси дунёнинг энг қудратли давлатларидан бирига айланди.

Илк янги давр тарихи

Тахминан 1500-йилларда бошланган илк янги давр тарихини ўрганувчи тарихчилар, аввало, Европа давлатларининг жаҳон миқёсидаги қудратга айланганига эътибор қаратадилар. Ўқотар қуролларга таянган империялар сифатида улар дунёнинг кўплаб ҳудудларини кашф этдилар ва мустамлакага айлантирдилар. Натижада Америка қитъаси жаҳон миқёсидаги иқтисодий ва маданий алоқалар тизимига қўшилди ҳамда ўсимликлар, ҳайвонлар, одамлар ва касалликларнинг кенг кўламли алмашинуви юз берди.

Илмий инқилоб муҳим кашфиётларга йўл очиб, технологик тараққиётни тезлаштирди. Бу жараён гуманизм ва Маърифатпарварлик каби интеллектуал оқимлар билан бирга кечиб, жамиятнинг секулярлашувига туртки берди.

Замонавий тарих

ХВИИИ аср охирларидан бошланадиган замонавий тарихни ўрганишда тарихчилар Саноат инқилобининг иқтисодиётга таъсирига алоҳида эътибор берадилар. Янги ва самаралироқ ишлаб чиқариш усулларининг жорий этилиши иқтисодий ҳаётни тубдан ўзгартирди. Ғарб давлатлари саноатлашган ҳарбий технологиялар ёрдамида улкан мустамлака империяларини барпо этиб, халқаро майдонда устун мавқега эга бўлдилар.

Товарлар, ғоялар ва аҳолининг халқаро миқёсдаги алмашинуви кучайиб, глобаллашув жараёни бошланди. Турли ижтимоий инқилоблар мутлақ монархиялар ва мустамлакачилик тузумларига қарши чиқиб, демократик бошқарув шаклларининг ривожланишига замин яратди. Шу билан бирга, фан, технология, иқтисодиёт, турмуш даражаси ва аҳоли сонининг ўсиши мисли кўрилмаган суръатларда жадаллашди. Бироқ бу тараққиёт икки жаҳон уруши келтириб чиқарган улкан вайронагарчиликлар фонида юз берди. Ушбу урушлар халқаро кучлар мувозанатини ўзгартириб, Европанинг дунёдаги устун мавқеининг заифлашишига олиб келди.