Tinch okeani
Тинч океан, (Буюк океан) — Дунё океанининг бир қисми, катталиги ва чуқурлиги жиҳатидан Ер шарида 1-ўринда туради Тинч океани ғарбдан Евросиё ва Австралия, шарқдан Шимолий ва Жанубий Америкашимолидан Чукотка ва Сюард ярим ороллари ўртасидаги йўлак, жанубидан Антарктида билан чегараланган. Майдони денгизлари билан бирга — 178,6 млн. км², денгизларсиз — 148,3 млн. км², сувининг ҳажми — 710 млн.км³. Ўртача чуқурлиги — 3980 м, энг чуқур жойи 11022 м (Мариана нови). Қирғоқларининг аксари қисми форд типли ва емирилган, ғарбдаги тропик кенгликларда маржонли, баъзи жойлари тўсиқ рифли. Антарктидадаги қирғоклар, асосан, шелф музликлари билан қопланган. Денгизлар, кўпроқ, Тинч океанининг шимоли-ғарбий ва ғарбий чеккаларида жойлашган. Ярим ёпиқ денгизлар: Беринг, Охота, Япон, Шарқий Хитой, Сариқ ва Жанубий Хитой, Ички Япон; ороллараро денгизлар: Австралия, Осиё, Ўрта денгизлари деб умумий номланади; чекка денгизлар: Маржон ва Тасман денгизлари, жанубида Антарктида соҳили яқинидаги Амундсен, Беллинсгаузен ва Росс денгизлари.
Тинч океани оролларининг кўплиги (тахминан 10 минг) ва умумий майдони (3,6 млн. км²) бўйича океанлар ўртасида 1-ўринда. Материк ороллари — Сахалин, Япон, Тайван, Малай архипелагининг йирик ороллари, Янги Зеландия Тинч океанининг ғарбий чеккасида, шарқида оролларнинг катта қисми Шимолий ва Жанубий Америка қирғоқлари яқинида жойлашган. Алеут, Курил, Рюкю, Гавайи, Самоа, Маркиз, Табуан, Галапагос ва бошқа вулқон-ороллар отилиши натижасида келиб чиққан. Каролина, Маршалл, Туамоту, Гилберт — маржон ороллар. Тинч океанининг марказий ва жануби-ғарбий қисмидаги ороллар Океания деб номланади.
Релефи ва геологик тузилиши
Тинч океани туби тектоник жиҳатдан ўзига хос тузилишга эга, бошқа океанлардагига нисбатан бу ерда вулкан, сув ости тоғи ва атолл кўп. Тинч океани ҳамма томондан ҳаракатдаги вулканлари бўлган бурмали тоғлар билан ўралган. Бошқа океанлар тубига нисбатан Тинч океани туби релефининг жуда ҳам парчаланганлиги ва шелфнинг унча ривожланмаганлиги (умумий майдонининг 1,7%) унинг умумий хусусиятларидан бири ҳисобланади. Чеккаларининг чуқ. 150 м дан 500 м гача бўлган шелф (узунлиги 800 км гача) Беринг, Шарқий Хитой, Жанубий Хитой ва Ява денгизларида, кенг шелф Австралиянинг Квинсленд штати яқинида бўлиб, маржон қурилмалари кўп, улар шарқдан дунёда энг йирик Катта Тўсиқ рифи билан ўралган. Шимолий ва Жанубий Америка қирғоғи яқинидаги шелф нисбатан камбар (бир неча ўн км). Материк ён бағирлари тик, кўпинча зинапоясимон, канъонлар (Монтерей, Беринг) билан ўйилган. Тинч океанининг Аляска яриморолдан Янги Зеландиягача бўлган ғарбий қисмида чекка денгизлар сойлиги системаси (чуқурлиги 3000 дан 7000 м гача), ороллар ёйи ва уларга туташ океан новлари — Алеут (7855 м), Курил-Камчатка (9717 м), Филиппин (10265 м), Мариана (11022 м) бор. Тинч океанининг чегарасида йирик кўтарилмалар билан ажралган кенг сойликлар (чуқурлиги 4000 м дан 7000 м гача бўлган Шимоли-Шарқий, Шимоли-Ғарбий, Марказий, Жанубий Перу ва ҳоказо) мавжуд. Тинч океанининг йирик релеф структураси — Шарқий Тинч океан кўтарилмаси Дунё океани ўрталиқ тоғ тизмалари таркибига киради, бироқ у сув ости тоғ системасининг бошқа тизмаларидан фарқ қилиб, Океании 2 асимметрик қисмга ажратади ва унда рифт водийлари аниқ акс этмайди. Энг муҳим вулкан марзалари ва тизмалари: Лайн, Гавайи, Шимоли-ғарбий, Меркус Неккер ва бошқа Тинч океанининг шарқий қисмини ва Шарқий Тинч океан тизмасини жуда кўп ёриқлар зонаси кесиб ўтган.
Океан тубидаги чўкинди жинслар таркиби тектоника ва океан туби релефи билан боғлиқ. Терриген нураш материаллари ва гилли чўкиндилар материкларнинг сув остидаги чеккаларида, денгизлар тубида ва чукур сув ости новларида кўпроқ тўпланган. Чўкиндилар қалинлиги океан қаърида ва новларда 2–3 км, бу эса Тинч океанини энг қад. океанлардан бири эканлигини кўрсатади. Кремнийли (диатом ва диатомрадиолярийли) чўкиндилар фитопланктонга бой зоналарда 3 та кенглик минтақасини ҳосил қилади. Пелагиал қизил гиллар 4500–5000 м дан зиёд чуқурликларда учрайди. Тинч океани ғарбий қисмининг тубида чўкиндиларга вулкан жинслари аралашган. Океан тубида фойдали қазилмалардан нефт, нодир металлар рудалари, қалай, темир ва титантемир қумлари, олтин, темир-марганес рудалари ва бошқа учрайди.
Гидрологик режими
Тинч океанининг катта қисми субекваториал, тропик, субтропик ва мўтадил иқлим минтақаларида ва қисман экваториал ва субантарктика минтақаларида жойлашган. Шимолидан жанубга катта масофага чўзилганлиги туфайли иқлими ҳам хилма-хил. Тинч океани устидаги атмосфера сиркуляцияси 4 та асосий атмосфера босими области: Алеут минимуми, Шимолий Тинч океан, Жанубий Тинч океан ва Антарктида максимумларига боғлиқ. Океан устида вужудга келадиган атмосфера сиркуляцияси натижасида юзаки оқимлар субтропик ва тропик кенгликларда антициклонал, шимолий ўртача ва жанубий юқори кенгликларда сиклонал айланма ҳаракат қилади. Натижада тропик ва субтропик кенгликларда шимоли-шарқий, жанубида жануби-шарқий шамоллар — пассатлар (бошқа океанлардагига нисбатан кучсизрок ва шарқида ғарбдагига нисбатан кучлироқ) ҳамда мўътадил кенгликларда кучли ғарбий шамоллар эсади. Тропик минтақалар ғарбида тез-тез довуллар — тайфунлар бўлиб туради. Тинч океанининг шимолий қисмида атмосферанинг муссонли сиркуляцияси ҳукмрон. Ҳавонинг ўртача температураси экваторга яқин жойларда февралда 26—27°C, августда 26—28°C, Беринг бўғозида февралда —20°C, августда 6—8°C, Антарктида қирғоклари яқинида февралда —10°C, августда —25°C. Тинч океанида ёғин миқдори сувнинг буғланишига караганда кўпроқ. Йиллик ўртача ёғин экватор ёнида 3000 мм дан зиёд, ўртача кенгликларнинг ғарбида 1000 мм, шарқида 2000– 3000 мм, энг кам ёғин субтропикларнинг шарқий чеккаларида ёгади (200–300 мм).
Тинч океанининг шимолий қисмида илиқ Шимолий Пассат — Куросио ва Шимолий Тинч океан ҳамда совуқ Калифорния оқимлари айланма оқимни келтириб чиқаради. Шимолидаги мўътадил кенгликларнинг ғарбида совуқ Курил оқими, шарқида илиқ Аляска оқими мавжуд. Тинч океани экваториал сиркуляциясида Пассатлараро терс оқими муҳим ағамиятга эга. Бу оқим Тинч океанини ғарбдан шарққа қараб ғарбда 150–300 м.шарқда 250 300 м чуқурликда, 500600 км кенгликда кесиб ўтади. Оқим тезлиги 5,4 км/соат. Океаннинг жанубида Жанубий Пассат, Шарқий Австралия илиқ оқимлари ва Ғарбий Шамоллар ва Перу совуқ оқимлари антициклонал сиркуляцияни юзага келтиради.
Сувнинг шўрлиги шимолий ва жанубий субтропик кенгликларда 35,5%о бўлиб, экваторга томон камайиб боради (34,5%о) ва шимолий мўътадил кенгликларда 30– 31%ога камаяди. Сув зичлиги экватордан юқори кенгликларга қараб бир маромда (1021 кг/см³ дан 1027 кг/см³гача) ошиб боради.
Тинч океани сув сатҳининг кўтарилиши ҳар ярим суткада (Аляска қўлтиғида 5,4 м, Охота денгизида 12,9 м), Соломон ороллари атрофида ҳар суткада такрорланади (бал. 2,5 м). Шамол таъсирида кучли тўлқинлар, ер қимирлаш таъсирида сунами (50 м гача) бўлади.
Музлар Тинч океанининг шимоли-ғарбий (Беринг, Охота, Япон, Сариқ) денгизларида ва Аляска қўлтиғи шимолида қамда Антарктида соҳиллари яқинида ҳосил бўлади. Музларнинг асосий кисми ва сузувчи музлар юқори жанубий кенгликларда қишда 61—64° жанубий кенглик, ёзда 70° жанубий кенгликда кўп бўлади. Ёз охирида айсберглар 46—48° жанубий кенгликда ҳам учрайди.
Ўсимликлари ва ҳайвонот дунёси
Тинч океанининг флора ва фаунаси жуда бой ва хилма-хил. 100 мингдан ортиқ ҳайвон тури, 380 дан ортик, фитопланктон тури маълум. Шелф зонасида турлитуман қўнғир, фукус, ламинар сувўтлар, моллюскалар, чувалчанглар, қисқичбақасимонлар, игнатанлилар ва бошқа организмлар яшайди. Тропик кенгликларда маржон рифлари жуда ривожланган. Балиқларнинг тропикларда 200 тури, мўтадил кенгликларда 800 тури мавжуд. Шимолий мўътадил ва жанубий юқори кенгликларда сутемизувчилардан денгиз мушуги, кашалот ва бошқа, морж, лахтак, сивуч, қисқичбақа, креветка, устрица, бошоёкди моллюскалар жуда кўп. Тинч океани фаунасининг аксарият қисми эндемик.
Тадқиқ қилиниш тарихи
Тинч океанини ўрганиш тарихи 3 давр: қадимги саёҳатлардан 1804-йилгача, 1804-йилдан 1873-йилгача ва 1873-йилдан кейинги даврни ўз ичига олади. Биринчи даврда Ер шарининг шу қисмида сув ва қуруқликнинг тақсимланиши ўрганилган. Тинч океанининг чегаралари, бошқа океанлар билан боғлиқлиги аниқланган. Бу давр Буюк географик кашфиётларни ўз ичига олган. Иккинчи даврда Тинч океани сувининг физик хоссалари, чуқур жойлари ўрганилди. Бу даврда дунё айлана саёҳатлар бошланди. Учинчи даврда махсус экспедициялар ва соҳилдаги стялар комплекс океанологик тадқиқотлар олиб борди. Океанологик ва илмий муассасалар ва халқаро бирлашмалар ташкил этилди. Халқаро геофизика йили ва халқаро геофизика ҳамкорлиги дастурлари асосида Тинч океани тубининг релефи мукаммал ўрганилди, янги бариметрик ва денгиз навигацияси хариталари яратилди. Тинч океани давлатлараро океанографик комиссия дастурлари асосида ишлайдиган халқаро экспедициялар томонидан янада чуқурроқ ўрганилмоқда.
Иқтисодий географик очерк
Тинч океанининг жаҳон хўжалигида тутган ўрни унга туташ мамлакатларда яшайдиган аҳоли сони ва ишлаб чиқарадиган саноат ҳамда қишлоқ хўжалиги. махсулотларининг ҳажми, океаннинг бой ва турли туман табиий ресурслари ва муҳим транспорт йўллари билан белгиланади. Океанлардан овланаётган денгиз маҳсулотлари ва балиқнинг 60%га яқини Тинч океанига тўғри келади. Энг кўп овланадиган балиқлар: лососсимонлар, селдсимонлар, трескасимонлар, скумбрия, сардина, сайра, денгиз олабуғаси, тунецлар, камбаласимонлар. Океаннинг шимоли-ғарбий қисмида лососсимон балиқларнинг асосий дунёвий захираси тўпланган. Умуртқасизлардан турли моллюскалар ва қисқичбақасимонлар овланади. Тинч океани турли сувутлар, ламинария, зостера денгиз ути ва бошқаларнинг 90%ни беради. Жаҳон миқёсидаги аквакултура маҳсулотининг 3/4 қисми шу океанга тўғри келади. Тинч океани ҳавзасида балиқ овлаш бўйича бир неча халқаро конвенсия тузилган. Улар океаннинг биологик бойликларидан оқилона ва самарали фойдаланишга қаратилган.
Рутил ва сирконнинг жаҳон бўйича энг йирик конлари Тинч океанида Австралиянинг шарқий ва жануби-шарқий қирғоқлари яқинидаги қисмида, илменицирконли қумлар Шимолий Американинг Аляскадан Калифорниягача бўлган ғарбий қисмида, касситеритнинг бой сочма конлари жанубда мавжуд.
Шарқий Осиёда, титанмагнетитли қумлар Япониянинг қирғоқ бўйи қисмида жойлашган. Алясканинг соҳилбўйиденгиз қисми олтин ва платинага бой. Тинч океанининг чуқ. 3000 м дан зиёд бўлган қисмида, асосан, 6° ва 20° шу каби ва тахминан 180 ва 120° ғ.у. оралигидаги майдони 6 млн. км² га тенг зонада темирмарганец конкрецияларнинг йирик конлари бор. Океанда 120 дан ортиқ нефт ва нефт-газ конлари разведка қилиниб, 70% ишга туширилган. Асосий нефтгазни — Калифорниянинг жанубий шелф қисми, Кук, Гуаякил қўлтиқлари, Япониянинг гарбий шелф қисми, Бохайван қўлтиғи, Басе бўғози, Малай архипелаги, Янги Зеландия, Бруней, Таиланд, Малайзия, Индонезия, Перуда. Япония қирғоқлари яқинида океандан тошкўмир олинади.
Тинч океани океанда ташиладиган юклар ҳажми ва уларнинг ўсиш суръати бўйича 2-ўринда туради. Океанда энг кўп нефт, ёғоч материаллар, металл рудаси, озиқ-овқат маҳсулотлари ташилади. Энг муҳим транспорт йўллари АҚСҲ ва Канада портларини Япония портлари билан боғлайди. Сув йўли орқали Японияга тошкўмир, ўрмон маҳсулотлари, буғдой, руда ва бошқа юклар олиб борилади, орқага автомобил, электр аппаратуралари, матолар, балиқ ташилади. Америка-Австралия йўналишида ҳам катта ҳажмда юк ортилган кемалар қатнайди. Жанубий Америка мамлакатларини АҚСҲ ва Канаданинг Тинч океани ва Атлантика океани (Панама канали орқали) портлари билан боғловчи йўналиш бўйича қора ва рангли металл рудалар, селитра ва бошқа хом ашё, кон саноати учун машиналар, дастгоҳлар ташилади. Йирик портлари: Владивосток, Находка (Россия), Вонсан (КХДР), Тянцзин, Шанхай, Гуанчжоу (Хитой), Ёкохама, Кавасаки, Тиба, Кобе, Осака, Токио (Япония), Хайфон, Хошимин (Ветнам), Сянган (Сянган), Сингапур (Сингапур), Сидней, Мелбурн (Австралия), Уэллингтон (Янги Зеландия), Ванкувер (Канада), ЛосАнжелес, СанФрансискоОкленд, Сиэтл, Портленд (АҚСҲ), Каляо (Перу), Уаско (Чили)[1].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Тинч океани“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (Т-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.
 | Гидрологияга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
Ҳаволалар
 |
Викииқтибосда Тинч океанига тегишли иқтибослар мавжуд. |
 | Географияга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
| Океанлар (Уларнинг барчаси дунё океанининг бир қисмидир) |
| Тинч океани · Атлантика океани · Ҳинд океани · Жанубий океан · Шимолий Муз океани |