Toj Mahal

Тож Маҳал – Ҳиндистондаги бобурийлар сулоласининг вакили Шоҳ Жаҳон даврига оид меъморий ёдгорлик. Тож Маҳал қурилиши 1631-йил бошланиб 1652-йил тугатилган.

Агра шаҳри яқинидаги Жамна дарёси бўйида Шоҳ Жаҳон суюкли хотини Аржумандга(Мумтоз Маҳал бегим, Мумтоз Бибика Рауза номлари билан машҳур бўлган) атаб вафотидан (1631-йил 7 июл) сўнг қурдирган. Кейинчалик ўзи ҳам шу ерга дафн қилинган. Мақбара (лойиҳа меъмори Уста Аҳмад Лаҳори) турк меъмори Муҳаммад Исохон афанди бошчилигида бунёд этилган. Тож Маҳал мурабба тарҳли, 3 қаватли, 5 гумбазли. Мармар супа (104х|04х7 м) устига қурилган. 4 бурчак қисмида ингичка миноралар (бал. 45 м) мақбарага ўзгача ҳусн бағишлаган. Деворлари оқ мармар билан қопланган, турли рангдаги қимматбаҳо тошлар (ҳақиқ, марварид, садаф, қаҳрабо, зумрад, ёқут, фил суяги ва бошқалар)дан қадама нақшлар ишланган. Бош тарзи(эни 56,7 м) пештоқ равоқли. Мақбаранинг олд томонига 2 қатор дарахтлар экилган, фавворали ҳовуз, гулзорлаштирилган узун йўлка бор. Зинапоялар билан мармар супага чиқиб, ўйма нақшли эшикдан мақбарага кирилади. Ўртадаги катта гумбазли хонада қора мармарли сағана (Шри-Ланкадан келтирилган) қўйилган. Тож Маҳалнинг беқиёс ҳусни боғнинг жанубий дарвозаси орқали кўзга яққол ташланади. Маҳобатли бино қурилишида нафақат Ҳиндистон, балки Ўрта Осиё, Эрон, Византия меъморларининг ўзига хос услублари ўз ифодасини топган. Мақбара қурилишида ғишт терувчи қандаҳорлик Муҳаммад Ханиф, Мултонлик Муҳаммад Сайид, минорада маҳаллий уста Исмоилхон Румий, самарқандлик Муҳаммад Шариф, лаҳорлик Козимхонлар ҳамда кўпгина наққош ва хаттотлар қаторида бухоролик ота Муҳаммад ва Шукур наққошлар қатнашган. Бинониг асосий зинапояси о'рта осиёлик Бекзод ҳунарманд томонидан лойиҳалаштирилган.

Этимология

Абдул Ҳамид Лаҳорий 1636 йилдаги “Падшаҳнома” китобида Тож Маҳални рауза-и мунаввара (форс-арабча: рwḶҳ мнwạрҳ, раwдаҳ-и мунаввара) деб атайди, я’ни нурли ёки нурли қабр. Тож Маҳалнинг ҳозирги номи урду тилидан келиб чиққан бўлиб, араб ва форс тилларидан олинган бўлиб, тāж маҳалл сўзлари “тож” (тāж) “сарой” (маҳалл) маъносини билдиради. "Тож" номи "Мумтоз"нинг иккинчи бо'г'инининг бузилишидан келиб чиққан.

Туризм

Тож Маҳал ко'плаб сайёҳларни жалб қилади. ЙУНЕСКО 2001-йилда 2 миллиондан ортиқ ташриф буюрувчиларни ҳужжатлаштирган, 2014-йилда уларнинг сони 7–8 миллионга ошган. Ҳиндистон фуқаролари учун кириш тўлови анча паст, хорижликлар учун эса қимматроқ бўлган уч босқичли нархлар тизими жорий қилинган. 2022-йил ҳолатига кўра, Ҳиндистон фуқаролари учун тўлов ₹50, СААРC ва БИМСТЕC мамлакатлари фуқаролари учун ₹540 ва бошқа хорижий сайёҳлар учун ₹1100 эди. Аксарият сайёҳлар октябр, ноябр ва феврал ойларининг совуқ ойларида ташриф буюришади. Мажмуа яқинида ифлослантирувчи транспорт ҳаракатига ё'л қо'йилмайди ва сайёҳлар то'хташ жойларидан пиёда юришлари ёки электр автобусига тушишлари керак. Хавасспура лар (шимолий ҳовлилар) ҳозир янги ташриф буюрувчилар маркази сифатида фойдаланиш учун тикланмоқда. 2019-йилда овертуризмни бартараф этиш учун сайт уч соатдан ортиқ қолган ташриф буюрувчилар учун жарималар жорий қилди.

Тожнинг жанубида жойлашган Тож Ганжи ёки Мумтазобод номи билан машҳур бўлган кичик шаҳарча дастлаб карвонсаройлар, бозорлар ва бозорлар билан зиёратчилар ва ишчилар эҳтиёжларини қондириш учун қурилган.Тавсия этилган сайёҳлик ё'налишлари ро'йхатида ко'пинча Тож Маҳал мавжуд бо'либ, у замонавий дунёнинг етти мо'жизасининг бир нечта ро'йхатида, жумладан, яқинда э'лон қилинган Дунёнинг Янги етти мо'жизаси, 100 миллион овоз билан яқинда о'тказилган со'ровномада ҳам учрайди.

Майдонлар иш кунлари соат 06:00 дан 19:00 гача ишлайди, жума кунидан ташқари, мажмуа масжидда 12:00 дан 14:00 гача намоз о'қиш учун очиқ. Мажмуа жума ва Рамазон ойи бундан мустасно, тўлин ой куни ва икки кун олдин ва кейин тунда томоша қилиш учун очиқ.

Чет эллик таниқли шахслар Ҳиндистонга сафарларида Тож Маҳалга тез-тез ташриф буюришади. Сайтга ташриф буюрган таниқли шахслар орасида Дуайт Эйзенхауэр, Жаклин Кеннеди, Жимми Картер, Жорж Ҳ.В. Буш, Жорж Харрисон (Wайбаcк Мачине сайтида 2004-12-08 санасида архивланган), Владимир Путин, малика Диана, Доналд Трамп, Жастин Трюдо, шаҳзода Чарлз, қиролича Елизавета ва шаҳзода Филипп бор.