Ziyosfera

Tonga

Тонга (Тонга), Тонга Қироллиги (Тҳе Кингдом оф Тонга) – Тинч океанининг жануби-ғарбий қисмидаги ва Полинезиядаги Тонга архипелагида жойлашган давлат. Майдони 748 км². Аҳолиси 112 000 киши (2023). Пойтахти – Нукуалофа шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 6 округ (дистриcт)ра бўлинади. Шимолда Самоа сувлари, шарқда Ниуэ ҳудудий сувлари ва ғарбда Фижи сувлари билан чегарадош. Соҳил чизиғининг узунлиги 419 км ни ташкил этади. Тонга худди шу номдаги архипелагнинг 177 та оролида жойлашган. Умумий майдони 748 км². Мамлакат аҳолиси 100 651 кишини ташкил қилади. (2016-йил, баҳолаш).

Тонга Қироллиги
Пулеʻанга Факатуʻи ʻо Тонга
Шиор: Ко э ʻОтуа мо Тонга ко ҳоку тофиʻа
(Тонгача: Худо ва Тонга менинг меросим)
Мадҳия: Ко э фаси ʻо э туʻи ʻо э ʻОту Тонга
Location of Tonga
Пойтахт Нуку'алофа
Расмий тил(лар) Тонгача
Инглизча
Ҳукумат Абсолют Роҳиблик
Қирол Тауфа'аҳау Тупоу ИВ
ʻАкилиси Пōҳива
Мустақиллик (Бирлашган Қироллик протекторатидан)
• Сана
4-июн 1970
Майдон
• Бутун
 748 км2 (188-ўрин)
• Сув (%)
 4.0
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат
 112,422 (193-ўрин)
• Зичлик 150/км2
ЙИМ (ХҚТ) 2005-йил рўйхати
• Бутун
 АҚШ$244 мил. (214-ўрин)
• Жон бошига
 АҚШ$2,170
Пул бирлиги Па'анга (ТОП)
Вақт минтақаси УТC+13
• Ёз (ДСТ)
 УТC+14
Қисқартма ТН
Телефон префикси 676
Интернет домени .то
таҳрир кузат
Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Тонга (маънолари).

Тонга биринчи марта тахминан 2500 йил олдин Лапита цивилизацияси, Полинезия кўчманчилари томонидан яшаган, улар аста-секин Тонган халқи сифатида ўзига хос ва кучли этник ўзига хослик, тил ва маданиятни ривожлантирдилар. Улар тезда Тинч океанининг жануби бўйлаб кучли пойдевор яратдилар ва бу Тонга экспансионизми ва мустамлакачилик даври Туʻи Тонга империяси сифатида танилган . Биринчи Тонга шоҳи ʻАхўейту ҳукмронлигидан Тонга минтақавий кучга айланди. Бу талассократия Тинч океанининг мисли кўрилмаган ҳудудларини, яъни Соломон ороллари ва ғарбдаги бутун Янги Каледония ва Фиджидан тортиб Самоа ва Ниуэгача, ҳатто шарқда замонавий Франсия Полинезиясигача бўлган ҳудудларни босиб олган ва назорат қилган. Туʻи Тонга ХИИИ асрдаги Самоа инқилоби ва 1616-йилда европаликлар кашф этганидан кейин ҳам кучли бўлиб қолган Тинч океанига ўзининг иқтисодий, этник ва маданий таъсири билан машҳур бўлди.

1900-йилдан 1970-йилгача Тонга Британиянинг ҳимояланган давлат мақомига эга эди. Бирлашган Қироллик Тонга ташқи ишларини Дўстлик шартномасига мувофиқ кўриб чиқди, аммо Тонга ҳеч қачон ўз суверенитетини ҳеч қандай хорижий давлатга топширмади. 2010-йилда Тонга ўзининг анъанавий мутлақ монархиясидан қатъий қадам ташлади ва қонунчилик ислоҳотлари биринчи қисман вакиллик сайловларига йўл очганидан сўнг ярим конституциявий монархияга айланди.

Тонга Миллатлар Ҳамдо'стлиги, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Тинч океани ороллари форуми ва Кичик орол давлатлари алянси аъзоси.

Давлат тузуми

Тонга – конституциявий монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1875-йилда қабул қилинган, кейинчалик унга қўшимча ва тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи – қирол (1965-йилдан Тауфа’ахау Тупоу ИВ). Бош Вазир- Самиу Ваипулу (актёр). Ассамблея спикери -Тадқиқот ОАВ. Қонун чиқарувчи орган -Қонун чиқарувчи ассамблея Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Қонун чиқарувчи ассамблея, ижрочи ҳокимятни қирол ва бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати

Тонга архипелаги (Дўстлик ороллари) Тинч океаннинг жануби-ғарбидаги ва Полинезиядаги вулқон ва маржонлардан ҳосил бўлган бир қанча ороллардан иборат. Уларнинг таркибида уч асосий гуруҳ: Тонгатапу, Хаапай, Вавау ороллари ҳамда бир қанча майда ва одам яшамайдиган ороллар бор. Тонга архипелаги ороллари 2 та параллел сув ости тизмасида жойлашган бўлиб, ғарбий тизма (узунлиги 700 км дан кўпроқ) тоғли вулқонли ороллардан (энг баланд жойи Као оролида, 1030 м), шарқий тизма унча баланд бўлмаган маржон ороллардан иборат. Ҳаракатдаги вулқонлар, шу жумладан, сув ости вулқонлари бор. Иқлими – тропик денгиз иқлими. Декабр—апрел иссиқ, нам, май—ноябр салқин ва қуруқ ойлар ҳисобланади. Январнинг ўртача ҳарорати 26 °C, августники 20 °C. Йиллик ёғин 2000 мм. Тупроғи унумдор қизил тупроқ, ороллар намсевар тропик ўрмонлар билан қопланган. Ҳайвонот дунёси илон, калтакесак ва қушларнинг 30 га яқин тури, каламуш ва сичқон, тошбақа, денгиз моллюскаларидан иборат; балиқ кўп.

Аҳолиси

Аҳолисининг аксарияти (98%) – тонгалар ташкил этади. Бошқа ороллардан келган полинезлар ва европаликлар ҳам бор. Диндорларнинг кўпчилиги протестант; католиклар ҳам бор. Расмий тил – тонга ва инглиз тиллари. Аҳолининг 43% шаҳарларда яшайди.

аҳолисининг 70% дан ортиғи унинг асосий ороли Тонгатапуда истиқомат қилади. Тонганлар сони ортиб бораётган ягона шаҳар ва савдо маркази Нукуʻалофага кўчиб ўтган бўлса-да, у ерда Европа ва маҳаллий халқларнинг маданий ва турмуш тарзи уйғунлашган, қишлоқ ҳаёти ва қариндошлик алоқалари бутун мамлакат бўйлаб таъсирчанлигича қолмоқда. Тонга эмиграциясига қарамай, аҳолиси 1930-йилларда тахминан 32 000 кишидан 1976 йилга келиб 90 000 дан ошди

Этник гуруҳлар

Тонгадаги этник гуруҳлар
Этник гуруҳлар фоиз
Тонга   97,03%
Тонга қисми   0,79%
Хитой   0,73%
фижи   0,3%
европалик   0,25%
Ҳинд-Фижи   0,12%
Тинч океанининг бошқа ороллари   0,2%
Бошқа Осиё   0,19%
Бошқа   0,37%
Белгиланмаган   0,03%

Ҳукумат порталига кўра, этник келиб чиқиши бўйича полинезиялик меланезияликлар аралашмаси бўлган Тонганлар аҳолининг 98% дан ортиғини ташкил қилади. Тахминан 1,5% аралаш тонганлар, қолганлари эса европалик (кўпчилик Британия), аралаш европалик ва бошқа Тинч океани оролларидир . 2001-йилда у ерда 3000 дан 4000 гача хитойлар яшаган, бу умумий Тонган аҳолисининг 3-4% ни ташкил қилган. 2006-йил Нукуʻалофадаги тартибсизликлар асосан хитойликларга тегишли бўлган корхоналарни нишонга олди, бу эса бир неча юз хитойликларнинг кўчиб кетишига олиб келди, шундан атиги 300 га яқини қолган.

Тиллар

Тонга тили инглиз тили билан бир қаторда расмий тилдир . Тонган тили полинезия тили бўлиб, тонг тили бўлимининг бошқа тиллари билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, улар: Ниуэан ва Ниуафўоуан тилларидир. Тонган тили бошқа Полинезия тиллари, жумладан Гавайи, Самоа , Маори ва Таити тиллари билан узоқроқ боғлиқ .

Дин

Тонга расмий давлат динига эга эмас. Тонга Конституцияси (1998 йил қайта кўриб чиқилган) дин эркинлигини таъминлайди.

1928 йилда Тонга эркин Веслиян черковининг аъзоси бўлган қиролича Салоте Тупоу ИИИ Тонга давлат дини сифатида Фреэ Wеслеян черковини ўрнатди. Эркин Уэслеян черковининг бош руҳонийси Тонга қиролининг ёки маликасининг тож кийиш маросимида Тонга халқи ва черков вакили сифатида хизмат қилади ва у ерда монархни мойлайди ва тож кийдиради. Эркин Веслиан черковининг давлат дини сифатида ўрнатилишига қарши бўлиб, Тонга черкови 1928 йилда Эркин Веслиян черковидан ажралиб чиқди.

Тонгадаги ислом мамлакатдаги кичик озчилик динидир. Тонгадаги мусулмонлар сунний мазҳабга мансуб. Ал-Хадижа масжиди Тонгадаги машҳур масжиддир.

Кундалик ҳаётга Полинезия урф-одатлари ва христиан дини катта таъсир кўрсатади; масалан, барча савдо ва кўнгилочар тадбирлар якшанба куни ярим тунда куннинг бошидан ярим тунгача куннинг охиригача тўхтайди. Конституция Шаббатни абадий муқаддас деб эълон қилади. 2011 йилдаги сўнгги ҳукумат рўйхатидан олинган расмий рақамлараҳолининг 90% насроний черкови ёки мазҳабига аъзо эканлигини кўрсатиб, қиролликдаги тўртта асосий черковга тегишли:

  • Тонга бепул Wеслеян черкови (36,592 ёки 36%)
  • Исо Масиҳнинг охирги замон авлиёлари черкови (18554 ёки 18%)
  • Рим католиклари (15441 ёки 15%)
  • Тонга бепул черкови (11 863 ёки 12%)

Исо Масиҳнинг охирги замон авлиёлари черкови 1891 йилда қирол Сиаоси (Жорж) Тупога ташриф буюриш учун миссионерларни юборди ва у ерда ваъз қилиш учун рухсат олди.

Саломатлик

Баъзи нашр этилган сўровларга кўра, Тонга дунёдаги энг юқори семизлик даражасига эга. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг 2014 йилда нашр этилган маълумотлари шуни кўрсатадики, Тонга ўртача тана массаси индекси маълумотлари бўйича санаб ўтилган мамлакатлар бўйича тўртинчи ўринда туради . 2011 йилда катталар аҳолисининг 90 фоизи НИҲ томонидан тана массаси индекси (БМИ) маълумотларининг талқинидан фойдаланган ҳолда ортиқча вазнли деб ҳисобланган, уларнинг 60% дан ортиғи семириб кетган . 15-85 ёшдаги Тонган аёлларининг 70% семириб кетган. Тонга ва Науру дунёдаги энг юқори вазнли ва семириб кетган аҳолига эга.

2021-йил октабр ойи охирида Тонга Янги Зеландия ҳаво йўловчисининг ижобий синови асосида CОВИД-19 билан касалланган биринчи ҳолат ҳақида хабар берди.

Таълим

6 ёшдан 14 ёшгача бўлган бошланғич таълим давлат мактабларида мажбурий ва бепул. Миссия мактаблари бошланғич таълимнинг тахминан 8% ва ўрта даражадаги таълимнинг 90% ни таъминлайди. Қолганларини давлат мактаблари қоплайди. Олий таълим ўқитувчилар тайёрлаш, ҳамширалик ва тиббий кадрлар тайёрлаш, кичик хусусий университет, аёллар бизнес коллежи ва бир қатор хусусий қишлоқ хўжалиги мактабларини ўз ичига олади. Олий таълимнинг кўп даражалари чет элда таъминланади.

Тонганлар нисбатан юқори даражадаги таълимга эга, саводхонлик даражаси 98,9% ва олий маълумот, шу жумладан, тиббиёт ва магистратура даражасига (асосан чет элда таъқиб қилинади). Улар ўз олимлари томонидан яратилган академик билимлар тўпламини юксак қадрлайдилар ва Кукū Каунака тўплами бўлиб, у ҳар қандай мамлакатда Тонга томонидан ёзилган ҳар бир докторлик ва магистрлик диссертациясини Тонгадаги Таълим институтида Сеу’ула Ёханссон-Фуа томонидан архивланган.

Эмиграция

Замонавий Тонганлар кўпинча чет эл мамлакатлари билан мустаҳкам алоқага эга. Кўплаб тонганлар иш ва юқори турмуш даражасини излаш учун Австралия , Янги Зеландия ёки Қўшма Штатларга ҳижрат қилишган.

2018 йилда Янги Зеландияда 82 389 тонган яшаган. 2000 йил ҳолатига кўра, 36 840 тонган АҚШда яшаган. Австралияда 8000 дан ортиқ тонганлар яшайди. Тонга диаспораси уйда қариндошлари билан яқин алоқаларни сақлаб қолади, ва Тонга даромадининг муҳим қисми Тонгада қолишни афзал кўрган оила аъзоларига (кўпинча кекса) пул ўтказмалари ҳисобидан келади.

Тарихи

Милоддан аввалги 2-минг йилликда оролларга полинезлар кўчиб келган. Милодий Х асрда давлат уюшмалари пайдо бўлган, уларни қабила бошлиқлари идора қилган. Бу ерга ХВИИ асрда голланд денгизчи сайёҳлар етиб борган. 1845-йил Хаапай ороллари қабила бошлиғи ороллар гуруҳини бирлаштиришга эришди. Тонгани эгаллаш учун Буюк Британия, Германия ва АҚСҲ ўртасида кескин кураш бўлиб, натижада 1900-йил Тонга Буюк Британия протекторати остидаги ўзини ўзи идора қилувчи давлат деб эълон қилинди. 1967-йилги Буюк Британия – Тонга битими Буюк Британиянинг ороллар устидан назоратини чеклади. 1970-йил 4-июнда Тонга мустақилликка эришди. Тонга мифологиясига кўра, ярим худо Мауи океандан ороллар гуруҳини тузиб, биринчи бўлиб Тонгатапу, Ҳаъапаи ороллари ва Вавау ороллари пайдо бўлиб, замонавий Тонгага интеграциялашган.

Археологлар Меланезия оролидан Самоагача бўлган Лапита маданияти билан боғлиқ бўлган австронезия тилида сўзлашувчи гуруҳ, сўнгра Тонгада милоддан аввалги 1500-1000-йилларда яшаган. Олимлар ҳали ҳам Тонга қачон биринчи марта жойлашгани ҳақида баҳслашмоқда, аммо торий билан танишиш кўчманчилар энг қадимги аҳоли яшайдиган Нукулека шаҳрига милоддан аввалги 888-йилда ± 8 йил ичида келганлигини тасдиқлайди. Тонганинг алоқа олдидан тарихи оғзаки тарих орқали ўртоқлашди, бу авлоддан-авлодга ўтди.

ХИИ асрга келиб, Тонганлар ва Тонга монархи Туʻи Тонга Тинч океанининг марказий қисмида – Ниуэ, Самоа, Ротума, Уоллис ва Футуна, Янги Каледониядан Тикопиягача бўлган обрўга эга бўлиб, баъзи тарихчиларни Ту’и Тонга Эмписи ҳақида гапиришга мажбур қилишди. ўша даврда мавжуд бўлган. Тонгада ХВ—ХВИИ асрларда фуқаролар урушлари бўлганлиги маълум. Тонга халқи европаликлар билан биринчи марта 1616-йилда, Виллем Шоутен капитанлигидаги Голландиянинг Ээндрачт кемаси савдо билан шуғулланиш мақсадида оролларга қисқа муддатли ташриф буюрганида учрашган. Кейинчалик, бошқа голланд тадқиқотчилари, жумладан, Якоб Ле Маире (шимолий Ниуатопутапу оролига ташриф буюрган) келишди; ва 1643-йилда Абел Тасман (Тонгатапу ва Хаʻапайга ташриф буюрган). Кейинчалик эътиборга молик европалик ташриф буюрувчилар орасида 1773-, 1774- ва 1777-йилларда Британия Қироллик денгиз флотидан Жеймс Кук бор эди; Испания денгиз флоти тадқиқотчилари Франсиско Моурелле де ла Руа 1781-йилда; Алессандро Маласпина 1793-йилда; 1797-йилда биринчи Лондон миссионерлари; ва Уэслиян методист вазири, муҳтарам Валтер Лори, 1822-йилда.

Кит овлаш кемалари Ғарбнинг биринчи мунтазам ташриф буюрувчилари эди. Улардан биринчиси 1799-йил июн ойида Тонга ороллари орасида кўрилгани хабар қилинган Энн ва Ҳопедир. Сўнгги маълум бўлган кит овловчи 1899-йилда Албатрос бўлган . Ўша кема Тонгага қайта захира излаб келган. сув, озиқ-овқат ва ўтин. Ғарбликлар энг кўп ташриф буюрадиган ороллар Ата, 'Эуа, Ҳаъапаи, Тонгатапу ва Ваваъу эди. Баъзан бу кемаларда экипаж сифатида хизмат қилиш учун Тонган эркаклари ёлланган. Америка Қўшма Штатлари Эхплоринг Экспедицияси 1840 -йилда Тонга ташриф буюрди.

1845-йилда Тауфаъаҳау исмли шуҳратпараст ёш тонгалик жангчи, стратег ва нотиқ Тонгани қиролликка бирлаштирди. У Туʻи Канокуполу унвонига эга эди, лекин 1831-йилда методист миссионерлар томонидан Сиаоси („Жорж“) номи билан сувга чўмган эди. 1875-йилда миссионер Ширли Валдемар Бейкер ёрдамида у Тонгани конституциявий монархия деб эълон қилди. Ғарбий қироллик услуби, „крепостнойларни“ озод қилган, қонун кодекси, ерга эгалик қилиш ва матбуот эркинлигини мустаҳкамлади ва бошлиқларнинг ваколатларини чеклади. Тонга 1900-йил 18-майда Европа кўчманчилари ва рақиб Тонга бошлиқлари Тауфаъаҳаудан кейин ўринбосар бўлган одамни қиролликдан қувиб чиқаришга уриниб кўрганларида, 1900-йил 18-майда Буюк Британия билан Дўстлик шартномаси асосида ҳимояланган давлатга айланди . Шартнома Тонгада Британия консулидан (1901–1970) юқорироқ доимий вакилни жойлаштирмади. Британия ҳимояси остида Тонга ўз суверенитетини сақлаб қолди ва монархия ҳукуматини сақлаб қолган ягона Тинч океани давлати бўлиб қолди. Тонга монархияси бир оиладан бўлган ирсий ҳукмдорларнинг узлуксиз ворислигига эргашади.

1918-йилги грипп пандемияси , Янги Зеландиядан кема томонидан Тонга олиб келинган, 1800 Тонгани ўлдирди, ўлим даражаси тахминан 8% ни ташкил этди.

Дўстлик шартномаси ва Тонганинг ҳимоя мақоми 1970-йилда Тонга қироличаси Салоте Тупоу ИИИ томонидан ўлимидан олдин 1965-йилда ўрнатилган келишувлар бўйича якунланди. Британия алоқалари туфайли Тонга 1970-йилда Ҳамдўстликка қўшилди (одатда ўз давлатига эга бўлган давлат сифатида). билан бирга Бирлашган Қироллик монархига эга бўлишдан кўра монарх Малайзия , Бруней , Лесото ва Эсватини). Тонга 1999 йил сентябр ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилотига аъзо бўлди. Мустамлакачилик босимига дучор бўлган бўлса-да, Тонга ҳар доим ўзини бошқарган, бу эса уни Тинч океанида ноёб қилади.

2022-йил январ ойида Тонгатапу асосий оролидан 65 км (40 мил; 35 нми) шимолда жойлашган Хунга Тонга – Хунга Хаъапаи вулқони отилиб, цунамига сабаб бўлиб, архипелагнинг бир қисмини, жумладан, пойтахт Нукуʻалофани сув остида қолдирди. Отилиш қиролликка жиддий таъсир кўрсатди, аксарият алоқаларни узиб қўйди ва Тонгада тўрт кишини ўлдирди. Перуда икки аёл ғайритабиий сунами тўлқинлари туфайли чўкиб кетди. Интернет ва телефон алоқаси учун Тонга Кабел тизимида ишлатиладиган сув ости толали оптик кабелини таъмирлаш тахминан беш ҳафта давом этди. Тонга – 1999-йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами – 4 июн – Мустақиллик эълон қилинган кун (1970).

Сиёсат

Тонга – конституциявий монархия . Бу Тинч океани оролларида сақланиб қолган ягона маҳаллий монархиядир (яна қаранг: Гавайи). Монархга бўлган ҳурмат аввалги асрларда муқаддас бош бошлиқ Туʻи Тонга учун қилинган ҳурмат ўрнини эгаллади. Монархни танқид қилиш Тонган маданияти ва одоб-ахлоқ қоидаларига зид келади. Тонга ўз фуқароларига ҳамма учун бепул ва мажбурий таълим, фақат номинал тўловлар билан ўрта таълим ва ўрта таълимдан кейинги таълим учун чет эл томонидан молиялаштириладиган стипендияларни тақдим этади.

Тонгадаги демократия тарафдори ҳаракати ислоҳотларни, жумладан, парламентда оддий аҳолининг кўпчилиги учун яхши вакилликни ва давлат масалаларида яхши жавобгарликни қўллаб-қувватлайди. Монархияни ағдариш ҳаракатнинг бир қисми эмас ва монархия институти, ҳатто ислоҳотлар тарафдори бўлса ҳам, халқ томонидан қўллаб-қувватланади. Яқин вақтгача бошқарув масаласи бошқа мамлакатлар раҳбарлари томонидан умуман эътиборга олинмаган, аммо асосий ёрдам донорлари ва қўшнилари Янги Зеландия ва Австралия ҳозир Тонга ҳукуматининг айрим ҳаракатларидан хавотир билдирмоқда.

Қиролича Салоте прецедентлари ва кўплаб халқаро маслаҳатчиларнинг маслаҳатларидан сўнг, қирол Тауфаъаҳау Тупоу ИВ бошчилигидаги Тонга ҳукумати (1965-2006 йилларда ҳукмронлик қилган) иқтисодиётни монетизация қилди, тиббиёт ва таълим тизимини халқаролаштирди ва оддий аҳолига кўпайиб бораётган материаллар шаклларидан фойдаланиш имконини берди. бойлик (уйлар, машиналар ва бошқа товарлар), таълим ва чет элга саёҳат.

Эркак гомосексуализм Тонга ноқонуний ҳисобланади,[1] максимал жазо билан 10 йил қамоқ,[2] лекин қонун амалга оширилмайди[3]. Тонгаликлар миллий соғлиқни сақлаш тизимидан фойдаланиш имкониятига эга. Тонга Конституцияси ерга эгалик ҳуқуқини ҳимоя қилади; ер чет элликларга сотилмайди (гарчи ижарага берилиши ҳам мумкин).[4]

Сиёсий маданият

Қирол Тауфаъаҳау Тупоу ИВ ва унинг ҳукумати баъзи муаммоли иқтисодий қарорлар қабул қилди ва демократия фаоллари, жумладан, собиқ бош вазир ʻАкилиси Похива томонидан миллионлаб долларларни беҳуда сарфлаганликда айблашди . Муаммолар асосан турли схемалар орқали миллий даромадни оширишга уринишлар билан боғлиқ – Тонга ядровий чиқиндиларни кўмиладиган майдонга айлантириш (бу ғоя 1990-йилларнинг ўрталарида ҳозирги валиаҳд шаҳзода томонидан илгари сурилган),[5] ва Тонга ҳимояланган шахслар паспортларини сотиш. (бу охир-оқибат Тонга харидорларни табиийлаштиришга мажбур қилди, бу эса этник келиб чиқишига асосланган ташвишларни келтириб чиқарди. Тонга ичида).[6]

Схемалар, шунингдек, чет эл кемаларини рўйхатдан ўтказишни (улар ноқонуний фаолият билан шуғуллангани исботланган, жумладан, Ал-Қоида учун жўнатмаларни),[7] гео-орбитал сунъий йўлдош слотларига даъво қилишни ўз ичига олган (даромадлар Қироллик маликаси эмас, Принcесс Роялга тегишлидир). штат),[8] яроқсиз Боэинг 757 нинг узоқ муддатли чартерига эга бўлган Окленд аэропорти, Роял Тонган Аирлинес қулашига олиб келади[9], ва Хитойга сигареталар экспорт қилиш учун заводни тасдиқлаш (Тонган тиббиёт ходимларининг маслаҳати ва ўнлаб йиллар давомида соғлиқни сақлашни тарғиб қилиш хабарларига қарши).[10]

Қирол катта ваъдалар билан чайқовчилар олдида заиф бўлиб чиқди ва ўзини қирол саройининг масхарачиси деб атаган молиявий маслаҳатчи Жесси Богдоноффдан 26 миллион доллар йўқотди . Полиция демократия тарафдорлари раҳбарларини қамоққа ташлади ва ҳукумат Тҳе Тонган Тимес газетасини (Янги Зеландияда босилиб, Тонгада сотиладиган) бир неча бор мусодара қилди, чунки муҳаррир қиролнинг хатоларини қаттиқ танқид қилган.[11] Таъкидлаш жоизки, ҳукуматни танқид қилиш учун махсус ишлаб чиқарилган ва демократия тарафдори ʻАкилиси Похива томонидан Тонга тилида чоп этилган Келеъа ўша вақт ичида тақиқланмаган эди. Поҳива эса барратрия (тез-тез суд жараёнлари) шаклида таъқибга учраган .[12]

2003-йил ўрталарида ҳукумат монархия имиджини ҳимоя қилиш учун матбуот эркинлигини лицензиялаш ва чеклаш йўли билан матбуотни „тонганлаштириш“ учун радикал конституциявий тузатиш киритди. Тузатиш ҳукумат ва қироллик тарафдорлари томонидан анъанавий маданий қадриятлар асосида ҳимояланган. Лицензия мезонлари мамлакатда яшовчи Тонганларнинг 80% эгаликларини ўз ичига олади. 2004 йил феврал ҳолатига кўра, янги қонун бўйича лицензиялар рад этилган ҳужжатлар орасида Таимиʻо Тонга (Тонган Таймс), Келеъа ва Матанги Тонга бор эди – бу рухсат этилган лицензиялар бир хилда черковга асосланган ёки ҳукумат тарафдорлари эди.

Пойтахтдаги бир неча минг кишилик норозилик маршида бу қонун лойиҳасига қарши чиқди, Туʻи Пелеҳаке (шаҳзода, қиролнинг жияни ва сайланган парламент аъзоси) Австралия ва бошқа халқларни Тонга ҳукуматини демократлаштириш учун босим ўтказишга чақирди. сайлов тизими ва қонун лойиҳаси бўйича суд текширувини ўтказишни талаб қилувчи ҳуқуқий ҳужжат. Иккинчисини 160 га яқин имзо қўллаб-қувватлади, жумладан, сайланган тўққизта „Халқ вакиллари“дан етти нафари.

Ўша пайтдаги валиаҳд шаҳзода Тупоутуа ва қироллик малика Пилолеву бу масалада умуман жим туришган. Умуман олганда, ўзгаришлар сиёсатни беқарорлаштириш, статус-квони қўллаб-қувватлаш ва монархияга қўшимча босим ўтказиш билан таҳдид қилди.

2005 йилда ҳукумат бир неча ҳафта давомида иш ташлаган давлат хизматчилари билан музокаралар олиб бориб, келишувга эришди. Фуқаролик тартибсизликлари фақат Тонга билан чекланмаган; Янги Зеландия қиролининг қароргоҳи олдидаги намойишлар сарлавҳаларга айланди.

Бош вазир шаҳзода Тупоу ВИ ўз лавозимини тарк этди. Вақтинчалик унинг ўрнига сайланган меҳнат вазири Фелети Севеле келди.

2006 йил 5 июлда Калифорния штатининг Менло-Парк шаҳрида ҳайдовчи шаҳзода Туʻипелеҳаке ʻУлувалу, унинг рафиқаси ва ҳайдовчисининг ўлимига сабаб бўлди . 55 ёшли Туʻипелеҳаке конституциявий ислоҳотлар комиссиясининг ҳамраиси ва қиролнинг жияни эди.

Жорж Тупоу В 2006-йил сентабр ойида отасининг ўрнини эгаллаганида жамоатчилик баъзи ўзгаришларни кутган эди. 2006-йилнинг 16-ноябрида пойтахт Нукуʻалофада ғалаён кўтарилиб, парламент демократияни оширишда ҳеч қандай олға силжиш бўлмай, бир йилга танаффус қилади, деб туюлди. ҳукумат. Демократия тарафдорлари дўконлар, идоралар ва ҳукумат биноларини ёқиб, талон-тарож қилдилар. Натижада шаҳар марказининг 60% дан ортиғи вайрон бўлди ва олти киши ҳалок бўлди. Тартибсизликлар Тонга хавфсизлик кучлари ва Янги Зеландия бошчилигидаги қўшма ишчи гуруҳи қўшинларининг ҳаракатлари билан тугатилди.[13]

2008 йил 29 июлда сарой қирол Жорж Тупоу В ўз ваколатларининг катта қисмини тарк этишини ва кундалик ҳукумат ишларидаги ролини Бош вазирга топширишини эълон қилди. Қироллик палатаси бу биринчи парламентнинг аксарияти сайланадиган 2010 йилга монархияни тайёрлаш учун қилинаётганини айтди ва қўшимча қилди: "Ягона Полинезия қироллигининг суверенитети … демократик интилишларни қондириш учун ўз ваколатларини ихтиёрий равишда топширмоқда. унинг кўп одамлари „. Аввалги ҳафта ҳукумат қирол қирол оиласи бойлигининг катта қисмига ҳисса қўшган давлат активларини сотганини айтди.[14]

2012- йил 15-мартда қирол Жорж Тупоу В пневмония билан касалланган ва Гонконгдаги Қиролича Мери касалхонасига олиб келинган . Кейинчалик унга лейкемия ташхиси қўйилган. Кўп ўтмай унинг соғлиғи сезиларли даражада ёмонлашди ва у 2012-йил 18-март куни соат 15:15 да вафот этди.[15] Унинг ўрнига 2015-йил 4-июлда тож кийган акаси Тупоу ВИ келди.[16]

Ташқи алоқалар

2009 йил январ ойидаги Тонга ташқи сиёсати Матанги Тонга томонидан „Шарққа қара“ деб таърифланган – хусусан, Осиё билан яқинроқ дипломатик ва иқтисодий муносабатлар ўрнатиш (аслида Тинч океани қироллигининг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган). 2021 йил ҳолатига кўра, Хитой Тонга катта таъсирга эга бўлиб, инфратузилма лойиҳаларини, шу жумладан янги қироллик саройини молиялаштирди ва мамлакат ташқи қарзининг учдан икки қисмига эга.[17]

Тонга Қўшма Штатлар билан самимий муносабатларни сақлаб қолади. Бирлашган Қироллик билан яхши муносабатда бўлса-да, икки давлат айниқса яқин муносабатларни сақлаб қолмайди. Бирлашган Қироллик Тонгадаги Олий комиссиясини 2006 йилда ёпиб қўйди, гарчи у 14 йиллик танаффусдан кейин 2020 йил январ ойида қайта ташкил этилган бўлса ҳам. Тонга Океаниянинг минтақавий давлатлари Австралия ва Янги Зеландия билан алоқалари яхши.[18]

Тонга Тинч океанида кучли минтақавий алоқаларни сақлаб туради. Тинч океани ороллари форуми , Жанубий Тинч океани амалий геоилмий комиссияси , Жанубий Тинч океани туризм ташкилоти , Тинч океани минтақавий атроф-муҳит дастури ва Тинч океани ҳамжамиятининг котибиятининг тўлиқ аъзоси .

2023-йилда Тонга ва иқлим ўзгаришига заиф бўлган бошқа ороллар (Фиджи , Ниуэ , Соломон ороллари , Тувалу ва Вануату) ҳукуматлари „Порт-Вила Тинч океанига қазилма ёқилғидан холи ўтиш учун“ чақирувини бошлаб, босқичма-босқич бекор қилишга чақиришди. фотоалбом ёқилғилар ва қайта тикланадиган энергияга "тез ва адолатли ўтиш „ ва атроф-муҳит қонунчилигини мустаҳкамлаш, шу жумладан экоцид жиноятини киритиш.[19][20][21]

Ҳарбий

Тонга ҳукумати Американинг Ироқдаги " холис коалиция „ ҳаракатини қўллаб-қувватлади ва 2004 йил охирида 40 дан ортиқ аскарни (Америка кучлари таркибида) жойлаштирди. Контингент 2004 йил 17 декабрда уйига қайтди.[22] 2007 йилда иккинчи контингент Ироққа йўл олди ва яна иккитаси 2008 йилда коалицияни қўллаб-қувватлашнинг бир қисми сифатида юборилди. Тонга иштироки 2008 йил охирида ҳеч қандай қурбонларсиз якунланди.

2010 йилда Тонга Мудофаа Хизматлари қўмондони бригада генерали Тауʻаика ʻУтаъату Лондонда Афғонистондаги Британиянинг халқаро хавфсизлик кучлари билан ҳамкорлик қилиш учун камида 200 нафар аскарни жалб қилиш тўғрисидаги шартномани имзолади . Вазифа 2014-йил апрел ойида якунланди ва Буюк Британия Тонгадаги парадда қатнашган ҳар бир аскарга Операцион хизматлари медалларини топширди.[23]

Тонга Папуа-Янги Гвинеядаги Боугаинвилле можаросига ва Соломон оролларидаги Австралия бошчилигидаги РАМСИ кучларига қўшин ва полицияни қўшган.

Маъмурий бўлинмалар

Тонга бешта маъмурий бўлинмага бўлинган: Эуа , Хаапаи , Ниуас , Тонгатапу ва Вавау .[24][24][25]

Сиёсий партиялари

Сиёсий партиялари: Инсон ҳуқуқлари ва демократия учун ҳаракат; Халқ партияси, 1994-йил тузилган. Тонгада касаба уюшмалари йўқ.

Хўжалиги

Т. – иқтисодий жиҳатдан заиф аграр мамлакат. Иқтисодиётининг асоси қишлоқ хўжалиги. (ялпи ички маҳсулотнинг 32%). Аҳолининг 90% шу соҳада банд.

Экспорт учун банан, ананас, кокос палмаси (копра), ситрус мевалар, маҳаллий эҳтиёж учун батат, ямс, маниок, таро етиштирилади. Қорамол, чўчқа, эчки, уй паррандаси боқилади, балиқ овланади, ёғоч тайёрланади.

Саноати қишлоқ хўжалиги хом ашёсини қайта ишлайдиган ва тахта тиладиган майда корхоналар, тикув фабрикасидан иборат. Автомобил йўллари узунлиги – 650 км дан зиёд. Асосий денгиз портлари (савдо марказлари) – Нукуалофа ва Неиафу. Т. четга копра, банан, тропик мевалар, денгиз маҳсулотлари, қовун, ванил, помидор чиқаради, четдан машина ва ускуна, озиқ-овқат (қанд, чой, қаҳва ва бошқалар), саноат моллари олади. Янги Зеландия, Австралия, АҚСҲ, Буюк Британия, Япония билан савдо қилади. Пул бирлиги – паанга.

Маорифи. Бошланғич таълим бепул, 6-14 ёшдаги болалар учун мажбурий. Бошланғич мактаб ўқитувчилари педагогика коллежида тайёрланади. Океан соҳилидаги оромбахш пляжлар ва Нукуалофадаги қирол саройи Т.нинг диққатга сазовор жойларидир.

Матбуоти ва радиоэшиттириши. „Тонга кроникл“ („Тонга воқеалари“, инглиз ва тонга тилларида чиқадиган ҳукумат ҳафтаномаси, 1964-йилдан), „Тонга Тайме“, („Тонга вақти“, инглиз ва тонга тилларида чиқадиган ҳафтанома, 1989-йилдан); „Келеъа“ („Чиганоқ“, тонга тилида йилига 6 марта чиқадиган сиёсий-иқтисодий журнали, 1986-йилдан). Т. радиоэшиттириш комиссияси ҳукуматга қарашли бўлиб, 1961-йил ташкил этилган.


  1. ↑ "Ошпазлар тўғрисидаги қонун лойиҳаси Тинч океанидаги гейларга қарши қонунларга эътибор қаратади" . РНЗ Неwс . 21 август 2017 йил. Асл нусхадан архивланган 2019 йил 31 июл . 2019-йил 1-августда олинди .
  2. ↑ "Тонгада жинсий ориэнтация ва гендер идентификаторига асосланган ижтимоий суиистеъмоллар, дискриминация ва зўравонлик ҳаракатлари" (ПДФ) . Асл нусхадан архивланган (ПДФ) 2019-йил 24-май . 2020-йил 8-апрелда олинди .
  3. ↑ "Тонгада жинсий ориэнтация ва гендер идентификаторига асосланган ижтимоий суиистеъмоллар, дискриминация ва зўравонлик ҳаракатлари" (ПДФ)
  4. ↑ "Мақолалар: Тонга ро'йхати" . Тонга мулки. 2016 йил 16 декабрда асл нусхадан архивланган. 2016-йил 20-сентабрда олинган.. 
  5. ↑ Тонга қироли корейс денгиз суви орқали табиий газни алдаб олди . мичаэлфиэлд.орг (1997 йил декабр).
  6. ↑ "Тонга: чуқурликда: тарих" . Фроммерс.cом. 2011 йил 6 июнда асл нусхадан архивланган . 2010-йил 27-июнида олинган .
  7. ↑ "Уятдан ўлган кемалар" . смҳ.cом.ау . 14 январ 2003 йил. Асл нусхадан 2009 йил 2 июнда архивланган . 2010-йил 27-июнида олинган .
  8. ↑ "Тонгасат" . Мендоса.cом. 30 декабр 1996 йил. Асл нусхадан 2010 йил 17 декабрда архивланган . 2010-йил 27-июнида олинган .
  9. ↑ иСите Интераcтиве Лимитед. „Авиакомпаниянинг қулаши учун ҳеч қандай давлат ёрдами айбланмаган“ . Ороллар бизнеси. 2009 йил 1 июлда асл нусхадан архивланган . 2010-йил 27-июнида олинган .
  10. ↑ "Мақолалар: Тонга рўйхати" . Тобаccо.орг. 2012 йил 14 мартда асл нусхадан архивланган . 2010-йил 27-июнида олинган .
  11. ↑ Роби, Девид (1996 йил ноябр). „Тонган учлиги“ га нисбатан нафрат иши" . Паcифиc Жоурналисм Ревиэw . 3 (2). Асл нусхадан 2006 йил 24 августда архивланган . 2006 йил 14 сентябрда олинган .
  12. ↑ "Ноқонуний қамоққа олиш бўйича Тонга суди иши" . Радио НЗ. 31 июл 2002. Асл нусхадан архивланган 2016 йил 16 сентябр . 2016-йил 7-сентябрда олинди .
  13. ↑ "АДФнинг Тонгага жойлаштирилиши, 2006 йил" . 2012 йил 17 январ. Асл нусхадан архивланган , 2017 йил 19 май . 2017-йил 6-сентябрда олинди .
  14. ↑ “Тонга қироли асосий ваколатларни беради" . ББC Неwс . 29 июл 2008 йил. Асл нусхадан 2011 йил 8 февралда архивланган . 2008 йил 31 июлда олинган .
  15. ↑ Аппле Даилй – 20120319 – Тонга қироли бир неча кун давомида қон саратони ва пневмониядан азият чекиб, Қиролича Мери касалхонасида вафот этди.. Аппледаилй Неwс ҲК . 19 март 2012 йил. Асл нусхадан 2012 йил 21 мартда архивланган . 2012 йил 19 мартда олинган .
  16. ↑ "Тонга қирол Тупоу ВИ га дабдабали давлат тожини кийдиради, зиёфатлар" . АБC Неwс . 4 июл 2015 йил. Асл нусхадан 2015 йил 6 июлда архивланган . 2015-йил 8-июлда олинган .
  17. ↑ Лути, Сюзанна (2021 йил 29 август). „Метҳ, Ванилла ва“ Гулагс „: Қандай қилиб Хитой Тинч океанининг жанубий оролини бир вақтнинг ўзида босиб олди“ . Сиёсат . 2021-йил 29-августда асл нусхадан архивланган . 2021-йил 29-августда олинди .
  18. ↑ "Тонга дипломатик ҳамжамияти ўсиб бормоқда" 2021 йил 10 августда Wайбаcк машинасида архивланган , Матанги Тонга, 2009 йил 12 январ.
  19. ↑ .“Олтита орол давлатлари" Тинч океанининг қазилма ёқилғисиз бўлишини таъминлаш мажбуриятини олади ва глобал адолатли ўтишни талаб қилади" . www.cоммондреамс.орг . 2023 йил 16 июнда асл нусхадан архивланган . 2023-йил 1-июлда олинди .
  20. ↑ "Порт Вила қазиб олинадиган ёқилг'идан воз кечишга чақиради" . РНЗ . 22 март 2023 йил. Асл нусхадан 2023 йил 1 июлда архивланган . 2023-йил 1-июлда олинди .. 
  21. ↑ Лигаиула, Пита (2023 йил 17 март). „Порт Вила Тинч океанининг қазилма ёқилғига адолатли ўтишга чақиради | ПИНА“ . 2023-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган . 2023-йил 1-июлда олинди .
  22. ↑ "Тонга денгиз пиёдалари Рождество учун эсон-омон қайтиб келишади" . Матанги Тонга. 21 декабр 2004 йил. Асл нусхадан 2023 йил 9 декабрда архивланган . 2023-йил 14-мартда олинди .. 
  23. ↑ “Тонга қўшинлари Буюк Британия ва Афғонистондаги бошқа ИСАФ кучлари билан ҳамкорлик қилади" . Мудофаа вазирлиги. 22 сентябр 2010 йил. Асл нусхадан 2012 йил 3 апрелда архивланган . 2012 йил 1 июнда олинган .
  24. ↑ 24,0 24,1 Аҳолини рўйхатга олиш 2006: Аҳоли сони, тенденцияси, тақсимоти ва тузилиши , Тонга статистика департаменти
  25. ↑ Тонга бўлимлари 2013-йил 2-ноябрда Wайбаcк Мачине -да архивланган , Статоидс.cом 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tonga" dan olindi