Tuproqqalʼa
 Тупроққалъа харобалари | |
  Ғарбий ва Марказий Осиё ҳудудида кўрсатилган  Тупроққалъа (Узбекистан) | |
| Муқобил номлар | Тупроққалъа |
|---|---|
| Манзилгоҳ | Қорақалпоғистон, Ўзбекистон |
| Координаталар | 41°55′37.9″Н 60°49′19.8″Э / 41.927194°Н 60.822167°Э |
| Тури | Манзилгоҳ |
| Тарих | |
| Даврлар | Парфия, Сосонийлар |
| Макон қайдлари | |
| Қазиш саналари | 1938-йил |
| Вазият | Вайрон бўлган |
Тупроққалъа — Хоразмнинг қадимги шаҳарқалъа харобаси; милодий ИИИ—ИВ асрлардаги хоразмшоҳлар қароргоҳи. Ҳозирги Тупроққалъа Қорақалпоғистоннинг Беруний шаҳри атрофидаги ҳудудда жойлашган ва „Эллик қалъа воҳаси“ таркибига киради[1]. У ерда девор расмлари, тангалар ва архивлар топилган[1][2]. Унинг тарихи милодий И—В асрларни ўз ичига олади[1].
Тузилиши
Тупроққалъа 1938—1950-йилларда С. П. Толстое раҳбарлигидаги Хоразм археология-этнография экспедицияси томонидан ўрганилган. Унинг тарҳи тўғри бурчакли (500×350 м) бўлиб, гумбазсимон йўлакли ва буржли мудофаа девори билан ўралган. Деворнинг мустаҳкам жанубий дарвозасидан оташкада томонга марказий кўча ўтган. Кўндаланг тушган кўчалар шаҳарни 10 та кварталга (маҳалла) ажратган. Тупроққалъанинг маданий қатламидан милод бошларидан ВИ асргача бўлган даврга оид ашёвий материаллар чиққан. Тупроққалъанинг шимоли-шарқий қисмида махсус кўтарма супа (баландлиги 14 м, майдони 80*80 м) устига хом ғиштдан сарой қурилган. Унга ёндош қилиб баландлиги 25 м ли 3 та минораси бўлган арк биноси (майдони 40×40 м) бунёд этилган. Аркка шарқ томонидан кўтарма йўлак орқали кирилган. Тупроққалъадан 100 га яқин турар жой, хўжалик бинолари ва 8 та сарой хоналари топилган.
Хоналар девори бўртма нақшлар ва релефли рангли ҳайкаллар билан безатилган (қаранг Тупроққалъа деворий расмлари ва ҳайкаллари). Тупроққалъанинг шарқий қисмида қурол-аслаҳа устахонаси бўлган, у ердан темир найзалар, 3 парракли ўқлар, саройнинг емирилиб кетган 2-қаватидаги подшо архивидан эса тери ва ёғоч тахтачаларга ёзилган 100 дан ортиқ ҳужжатлар топилган. Улар қадимий хоразмий тилида битилган (И—ИИИ асрлар). Тупроққалъадан жун, шойи, ип газлама парчалари, бўйра, рангли гилам, кўплаб ҳайкал бўлаклари, сопол буюмлар ва Кушон тангалари топилган. Қалъа суғориш иншоотларининг бузилиши, ҳарбий тўқнашувлар натижасида харобага айланган.
Тупроққалъа шаҳри саройи
Тупроққалъа эрамизнинг И—ИИ асрларида Хоразм ҳукмдори Артав (Артабан) томонидан қурилган[3]. Қалъанинг ташкил этилиши, эҳтимол, жануби-ғарбдан 14 км узоқликда жойлашган Ақчахон-Қалъанинг тарк этилишидан кейин содир бўлган[4].
._Circa_1st-2nd_century_CE.jpg)
Шаҳар харобалари 1938-йилда Сергей Толстов раҳбарлигидаги Хоразм экспедицияси томонидан ўрганилган[1]. Саройнинг қурилган санаси Кушон империяси ҳукмдорлари Вима Кадфиз ва Канишка тангалари, шунингдек, Хоразм шоҳи Артав (Артабан) тангалари топилганлиги орқали аниқланган[5]. Саройда зардуштийлик худоларини ифодаловчи деворий расмлар топилган[1].
Тупроққалъа ва бутун Хоразмия милодий ИИ асрда маълум вақт Кушон империяси назорати остида бўлган бўлиши керак, чунки қалъадан Вима Кадфиз ва Канишка тангалари топилган, лекин улардан олдинги ва кейинги бир қатор Хоразм ҳукмдорларининг тангалари топилмаган[6]. Бошқа тадқиқотчилар танга зарб қилинганлиги тўғрисидаги далилларни таҳлил қилиб, кушонлар Хоразмни назорат қилмаганлигини кўрсатадилар[7][8].
Тупроққалʻа харобаларидан Гандҳарадаги юнон-буддист санъати услубидан келиб чиққан ва Кушон империяси таъсирини акс эттирувчи эллинистик услубдаги либосларга ўралган тик турган ҳайкалларнинг бир қанча баланд релефи топилган[4]. Бу мўл-кўл ҳайкалтарошлик иши Юнон-Бақтрия подшолиги давридан бери эллинистик санъат услуби фаол сақланиб қолган яқин атрофдаги Бақтриядан келган ҳунармандлар томонидан ҳам амалга оширилган бўлиши мумкин. Ҳайкаллар ҳозир Санкт-Петербургдаги Эрмитаж музейида сақланмоқда[4].
Сергей Толстов қадимий шаҳарнинг реконструксиясини чизган[9].
_banner.jpg)
-
Тупроққалъа харобалари -
Тупроққалъа харобалари (сарой ва дўконлар майдони) -
Тупроққалъа харобалари -
Тупроққалъадан топилган деворий расм (милодий ИИ—ИИИ асрлар)
.jpg)
.jpg)
Яқин манзилгоҳлар
Тупроққалъанинг жануби-шарқ томонидан 30 км узоқликда жойлашган бошқа археологик ёдгорликлар ҳам мавжуд бўлиб, улар қаторига „Эллик қалъа воҳаси“нинг яна бир муҳим таркибий қисми бўлган Қўйқирилган қалъа киради[1]. Яна бир шу каби манзилгоҳ Аёз қалъадир.
Хоразм пойтахти милоддан аввалги 305-йилдан сўнг, африғийлар сулоласи даврида Кат (замонавий Беруний) шаҳрига ўзгартирилган, аммо Тупроққалъа шаҳри милодий ВИ асргача гуллаб-яшнашда давом этган[10].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Адрианов, Борис В.; Мантеллини, Симоне. Анcиэнт Ирригатион Сйстемс оф тҳе Арал Сеа Ареа: Анcиэнт Ирригатион Сйстемс оф тҳе Арал Сеа Ареа (эн). Охбоw Боокс, Лимитед, 31 Деcембер 2013 — 38-бет. ИСБН 978-1-78297-167-2.
- ↑ Неразик, Е. Е., Лапиров-Скобло, М. С., Трудновская, С. А. & Вайнберг, Б. И. (1981). Городищэ Топрак-кала (раскопки 1965-1975 гг.) (ТХАЭЭ, т. 12). Москва.
- ↑ "Тҳе сеcонд кинг оф тҳе дйнастй wас Артав (' ри ' w " тҳе жуст „ ; Ваинберг , 1977 , п . 52). Ҳе аппеарс то ҳаве бегун cонструcтион оф а неw cапитал, тҳе руинс оф wҳич wере дисcоверед бй Сергей Толстов ин 1938 ат Топрак – кала“ Яр-Шатер, Эҳсан. Энcйcлопаэдиа Ираниcа (эн). Роутледге & Кеган Паул, 1982 — 514-бет. ИСБН 9780710090904.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Минарди, Мичеле (Жануарй 2020). „Тҳе Анcиэнт Чорасмиан Унбакед-cлай Моделлед Сcулптурес: Ҳелленистиc Cултурал 'Импаcц' он ан Эастерн Ираниан Политй“. Религион, Соcиэтй, Траде анд Кингшип. Арт анд Арчаэологй ин Соутҳ Асиа Алонг тҳе Силк Роад 5500 БCЕ-5тҳ Cентурй CЕ (Соутҳ Асиан Арчаэологй анд Арт 2016, Волуме 1) (инглизча). 195–205, Фигс. 7, 9, 11-бет.
- ↑ "Апарт фром пурелй арчаэологиcал анд артистиc эвиденcе, тҳе дате ҳас беэн детерминед фром cоинс оф тҳе Кушан кингс Вима Кадпҳисес анд Канишка, анд оф тҳе Кҳwаразмиан кинг Артав, тҳат wере фоунд он тҳе лоwер флоорс оф соме струcтурес . Соме эcономиc доcуменц фоунд ин тҳе Палаcе wере датед то бетwеэн 188 анд 252 оф тҳе Кҳwаразмиан эра, и.э., то wитҳин тҳе тҳирд cентурй А. Д. Ит шоулд бе борне ин минд тҳат онлй ан инсигнифиcант портион оф тҳе арчиве ҳас сурвивед." ин „Буллетин оф тҳе Асиа Институте“ (инглизча). Wайне Стате Университй Пресс. 1996. 183-бет.
{{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес|магазине=(ёрдам) - ↑ Башам, Артҳур Ллеwеллйн. Паперс он тҳе Дате оф Каниṣка: Субмиттед то тҳе Cонференcе он тҳе Дате оф Каниṣка, Лондон, 20-22 Април 1960 (эн). Брилл Арчиве, 1969 — 414-бет.
- ↑ "Тҳеориэс тҳат Чорасмиа wас инcорпоратед инто тҳе Кушан эмпире аре рефутед бй тҳе нумисматиc эвиденcе; тҳере wас но интерруптион ин тҳе лоcал минтинг оф силвер cоинс, анд манй Кушан cоинс беар Чорасмиан оверстрикес, офтен облитератинг тҳе рулерс' портраиц." Яр-Шатер, Эҳсан. Энcйcлопаэдиа Ираниcа (эн). Роутледге & Кеган Паул, 1982 — 514-бет. ИСБН 9780710090904.
- ↑ „CҲОРАСМИА и. Арчеологй анд пре-Исламиc ҳист. – Энcйcлопаэдиа Ираниcа“. ираниcаонлине.орг.
- ↑ Жеттмар, Карл (1967). „Тҳе Миддле Асиатиc Ҳеритаге оф Дардистан. (Исламиc Cоллеcтиве Томбс ин Пунял анд Тҳеир Баcкгроунд)“ (ПДФ). Эаст анд Wест. 17-жилд, № 1/2. 59–82, Фиг. 11-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29755106.
- ↑ Башам, Артҳур Ллеwеллйн. Паперс он тҳе Дате оф Каниṣка: Субмиттед то тҳе Cонференcе он тҳе Дате оф Каниṣка, Лондон, 20-22 Април 1960 (эн). Брилл Арчиве, 1969 — 204 ва 414-бет.
 |
Викиомборда „Топрак Кала“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
Адабиётлар
- Толстов С. П., Древний Кҳорезм, М., 1448;
- Толстов С. П., Қадимги Хоразм маданиятини излаб. Т., 1964.
- Дзҳаббаров И. Древний Кҳорезм – страна вйсокой кул’турй и уникал’ной дукҳовности (Этно-исторические очерки) Москва : Институт этнологии и антропологии РАН, 2014.
Ҳаволалар
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
.jpg)