Vaqt mintaqasi
- Географик вақт минтақаси – (ўртача меридиан ° 7,5 ± нисбий) аниқ 15 ° Ернинг юзаси кенглигидан анъанавий стрип. Ўртача нол меридиан соат минтақаси Гринвич меридиан деб қабул қилинади.
- Маъмурий вақт минтақаси Ер юзасининг қисм бўйича қайси баъзи қонун ҳужжатларига мувофиқ муайян маъмурий вақт белгиланган. УТC-10 ва УТC + 14: 00.][1]
Вақт минтақаларида шу каби маҳаллий вақт билан майдони (минтақа вақтини) аниқлаш учун, ҳисобга ўз ўқи атрофида ва бошқа томондан ер юзида қайтишини олиб, вақт фарқи ўртасидаги шунчалик бир соат нинг кўпайтмаси бўлиши. Натижада, бир қарор 24 маъмурий вақт минтақалари мавжуд бўлиши керак, деб келишиб олинди ва уларнинг ҳар бири кўпроқ ёки камроқ географик вақт минтақаси билан мос бўлди. Бошланғич нуқтаси Гринвич меридиандан, охирги меридиан, нол меридиан минтақа вақтини қабул қилинди.[2] ГМТ УТC билан алмаштириш учун жорий этилди мувофиқлаштирилган умумжаҳон соат (УТC) ёрдамида белгиланган вақт ҳисобланади. УТC кўламли атом вақт ягона шкала (қатиқ) асосланган ва фуқаролик фойдаланиш учун янада қулай ҳисобланади. Бутун дунё бўйлаб Тиме минтақалари УТC офсет ижобий ва салбий сифатида ифода этилади. (Салбий ғарбида меридиан вақт минтақаларида, ижобий офсет -. Шарққа) УТC вақти қиш ҳам ёз ҳам таржима эмас эканлигини ёдда тутмоқ керак.[3] Халқаро келишувга кўра, ер юзаси шартли равишда 24 соат минтақасига бўлинган (360°: 24 = 15°). Минтақа доирасида шу минтақанинг ўрта қисмидан ўтган меридианнинг маҳаллий вақти қабул қилинган. Бир соат минтақасидаги вақт минтақа вақти деб аталади. 0ʻртасидан бош меридиан ўтадиган соат минтақаси нолинчи (йигирма тўртинчи) минтақа деб қабул қилинган. Минтақалар ҳисоби ана шу меридиандан бошланади. Нолинчи минтақадан шарқда 7°30′ шқ. уз. билан 22°30′ шқ. уз.даги меридианлар ораси биринчи минтақа, 22°30′ ва 37°30′ узунликдаги меридианлар ораси иккинчи минтақа бўлади ва ҳоказо.[4]
Минтақалар биринчи минтақадан 24-(нолинчи) минтақагача давом этади. Ҳар бир минтақа вақти қўшни минтақа вақтидан бир соатга фарқ қилади. Ўрта Осиё иккита соат минтақасида жойлашган (4-ва 5-соат минтақаларида). Минтақа чегаралари айнан меридианлардан ўтказилмайди. Вақт ҳисобида қийинчилик туғдирмаслик учун баъзан унинг чегаралари йирик шаҳарларни айланиб ўтади, ёки давлат чегараларига тўғри келади. Янги сутканинг бошланиши 12-соат минтақасининг ўртасидаги 180° узунликдан бошланади, деб қабул қилинган. Бу шегара сана ўзгариши чизиги деб аталади. Ҳар бир янги сутка ана шу чизиқдан бошланади. Бу чизиқ икки орол ёки икки шаҳар оралиғидан ўтганда, бу ороллар ва шаҳарларнинг бирида янги сана бўлса, бошқасида кечаги сана бўлади. Баъзи давлатларда кундузги вақтдан тўла фойдаланиш ва бошқа мақсадларда минтақа вақти маълум бир вақтга олдинга ёки орқага сурилади.[5].
Ўзбекистонда илгари вақт ўлчови икки минтақа доирасида олиб борилар эди (Тошкент ва Самарқанд вақти). Ўзбекистон ҳукуматининг махсус қарори асосида мамлакатимизнинг бутун ҳудудида бир хил минтақа вақти қабул қилинган.