Verona Arena
Верона Аренаси – Италиянинг Верона шаҳрининг тарихий марказида жойлашган Рим даврига оид амфитеатр. У замонавий давргача сақланиб қолган энг яхши қадимий амфитеатрлардан бири ҳисобланади. Иншоотнинг ажойиб даражада сақланиб қолиши асосан ХВИ асрда бошланган тизимли реставрация ишлари билан боғлиқ[1].
| Верона Арена | |
|---|---|
 Аренанинг Пиазза Бра дан ко'риниши | |
| Умумий маълумот | |
| Тури | Амфитеатр |
| Жойлашуви | Верона Италия |
| Мамлакат | Италия |
| Қурилиши тугаган | 1996-йил (30 йил олдин) |
Ёз ойларида Арена Арена ди Верона опера фестивалига мезбонлик қилади. Опера мавсумлари 1913-йилдан буён, уруш йилларидан ташқари, деярли узлуксиз давом этиб келмоқда. Йилнинг қолган даврида эса арена консертлар ва бошқа маданий тадбирлар учун фойдаланилади.
Тарихи
Қурилиш санаси билан боғлиқ мунозаралар
Амфитеатрнинг қурилиши ҳақида ёзма манбалар сақланиб қолмаганлиги сабабли, унинг барпо этилган вақти бўйича тарихий тахминлар милодий И–ИИИ асрларга тўғри келади. Тарихчи Пирро Маркони амфитеатр қурилишини милодий И асрнинг иккинчи ва учинчи ўн йилликларига – яъни Август ҳукмронлигининг охири ва Тиберий ҳукмронлигининг бошланғич даврига мансуб деб ҳисоблаган. Сўнгги тадқиқотларда эса Луиги Бесчи иншоотни милодий И асрнинг ўрталарида қурилган бўлиши эҳтимолини илгари сурган[2].
Аренанинг қурилиш даврини аниқлаштириш мақсадида олимлар уни меъморий услуб ва қурилиш техникаси жиҳатидан Верона билан ўхшаш бўлган Пула амфитеатри билан таққослаганлар. Ҳар иккала иншоот ҳам бир хил географик ва маданий ҳудудга мансуб бўлиб, айрим тадқиқотчилар уларни бир ме’мор томонидан лойиҳалаштирилган ҳамда бир хил ишчи кучи томонидан қурилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилишган[2].
Пула амфитеатри Август даврига мансуб. Бу эса Верона аренаси ҳам тахминан шу даврда қурилган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Аренанинг санасини аниқлашга ёрдам берувчи қўшимча далиллар қаторига унинг безак унсурлари ҳам киради. Хусусан, туфф тошидан ишланган, табиий ўлчамдаги гладиатор боши тасвирланган ҳайкал муҳим аҳамиятга эга. Ҳайкалдаги дубулға икки думалоқ тешикка эга бўлиб, улар жангчининг кўзларини очиб кўрсатади; ниқоб қисми эса юзнинг ўрта чизиғида туташадиган икки бўлакдан иборат.
Қулоқ ёнидан тор ёноқ ҳимоялари пастга томон кенгайиб, кўзлардан ташқари бутун юзни қоплайди ва ияк остида иккита тасма билан маҳкамланган. Бундай турдаги дубулға услуби милодий 10–20-йиллар атрофида, яъни Август даврининг охирида пайдо бўлган.
Бу белгилар амфитеатр қурилиш вақтини Август ҳукмронлигининг сўнгги йиллари ҳамда Клавдий ҳукмронлигининг дастлабки даври билан боғлаш имконини беради. Одатда ҳайкаллар иншоот қурилиши якунига яқин тайёрланганини инобатга олиб, тарихчи Пирро Маркони Арена тахминан милодий 30-йилларга келиб, яъни Клавдий даврининг бошларига яқин битказилган деган хулосага келган[3].
Қадимги тарихи
Император Галлиэн ИИИ асрдаги варварлар босқинларига қарши узоқ муддат давомида курашган. У ўзининг инновацион мослашувчан мудофаа стратегиясида Медиоланум, Верона ва Аквилея каби асосий шаҳарларга таяниб, Веронадан фойдаланган. 265-йилда у Веронанинг сўнгги республика даврида қурилган деворларини қайта таъмирлаган ва Аренани қамраб олиш учун янги 550 метрлик парда девор қурган. Бу эса Аренанинг илгариги республика мудофаасидан ташқарида жойлашган устун мавқеи муаммосини ҳал қилган[4]. 1874-йилда Антонио Помпей Арена атрофида қазишмалар ўтказиб, амфитеатрдан 5 метр узоқликда жойлашган Галлиэнус деворларининг пойдеворларини топган. Шунингдек, бу деворлар ёмғир сувлари оқадиган каналларни кесиб ўтганлиги аниқланган. Бироқ, ХВИИИ асрда аниқланган катта марказий қудуқ туфайли Арена томошалар учун яроқли ҳолатда бо'лган. Шундай бўлса-да, дренаж тизимининг самарадорлиги пасайганлиги сабабли Арена захлашни бошлаган ва бу амфитеатрнинг инқирози бошланганидан дарак берарди[5].
Тасдиқланмаган бўлса-да, амфитеатрдан христианларни шаҳид қилиш учун фойдаланилган бўлиши эҳтимоли бор. Маркиз Ссипионе Маффейнинг тахминига кўра, 304-йилда Фирм ва Рустикус айнан шу ерда шаҳид этилган. Ўша воқеа пайтида епископ Прокул ҳам ўзини шаҳид қилишларини сўраган, бироқ унинг ўрнига кексалиги сабабли масхара қилиниб, ҳайдаб юборилган[6].
Манбалар
- ↑ Cорбетта (2013, с. 11).
- ↑ 2,0 2,1 Cоарелли & Франзони (1972, с. 32).
- ↑ Cоарелли & Франзони (1972, с. 34).
- ↑ Cавалиэри Манассе & Ҳудсон (1999, с. 75).
- ↑ Cоарелли & Франзони (1972, с. 68).
- ↑ Cоарелли & Франзони (1972, с. 69).