Xiva sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi       = Xiva
| mavqe                = shahar
| tasvir               = {{Photomontage
| photo1a = View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg
| photo2a = Muhammad Amin Khan Madrasa.jpg 
| photo2b = Alla Kouli Khan madrasa.jpg
| photo3a = Islom-Hoja Minaret (8145421671).jpg
| photo3c = Tombes autour du mausolée Pakhlavan Makhmoud (Khiva, Ouzbékistan) (5596932909).jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
| mamlakat             = Oʻzbekiston
| mintaqa turi         = viloyat
| mintaqa              = Xorazm viloyati
| jadvalda mintaqa     = 
| shahar turi          = shahar
| shahar               = Xiva shahar
| jadvalda tuman       = 
| jamoat turi          = 
| jamoat               = 
| jadvalda jamoat      = 
| qaram                = 
| gerb                 = 
| bayroq               = 
| lat_dir              = N
| lat_deg              = 41
| lat_min              = 23
| lat_sec              = 0
| lon_dir              = E
| lon_deg              = 60
| lon_min              = 22
| lon_sec              = 0
| CoordAddon           = 
| CoordScale           = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi    = 
| mintaqa xaritasi     = 
| tuman xaritasi       = 
| ichki bolinishi      = 
| rahbar turi          = 
| rahbar               = 
| asos solingan        = mil. av. <nowiki>V</nowiki> asrda
| ilk eslatilishi      = 
| avvalgi nomlari      = 
| qachondan beri       = 
| maydon               = 
| balandlik turi       = 
| AP markazi balandligi = 
| iqlim                = 
| rasmiy til           = 
| aholi                = 100 000
| sanalgan yil         = 2025
| zichlik              = 
| aglomeratsiya        = 150 000
| milliy tarkib        = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim           = 
| vaqt mintaqasi       = +5
| DST                  = 
| telefon kodi         = 
| pochta indekslari    = 
| sayt                 = 
| avtomobil kodi       = 90
| identifikator turi   = 
| raqamli identifikator = 
}}
'''Xiva''' – Oʻzbekiston Respublikasining [[Xorazm viloyati]]dagi [[shahar]]. [[Oʻzbekiston]]ning shimoliy gʻarbida, Xorazm viloyatning janubida, [[Amudaryo]]ning chap sohilida, daryodan 40&nbsp;km janubida, Urganch shahridan 30&nbsp;km uzoqda 95 m balandlikda joylashgan. Shahar yonidan Polvonyop (qadimiy Xeykaniq) kanali oʻtgan. Maydoni 2,8 ming gektar. 2025-yil 1-yanvar holatiga Xiva shahri aholisi 100 ming kishini tashkil qilgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.xorazmstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/7452-viloyat-shahar-va-tumanlarining-doimiy-aholisi-soni |qaralgan sana=2022-05-21 |arxivsana=2022-06-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220625024002/https://www.xorazmstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/7452-viloyat-shahar-va-tumanlarining-doimiy-aholisi-soni }}</ref>. Shaharning qadimgi qismidagi juda koʻp arxitektura yodgorliklariga boy boʻlgan [[Ichan qalʼa|Ichan-Qal’a]] Sharqning ekzotik shahar timsolini oʻzida saqlab qolgan afsonaviy shahardir<ref>Abdurasulov, Abdulla; Karimov, Ibrohim. „Xiva“ ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/Oʻzbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20X%20harfi.pdf X-harfi]{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.(Siz ham Xivaga albatta borib koʻring.)

== Tarixi ==
[[Tasvir:Khiva Узбекистан panorama2.JPG|thumb|500px|right]][[Tasvir:Khiva Узбекистан panorama.JPG|thumb|500px|right]]
=== Qadimgi davrda ===
Xiva – [[Oʻzbekiston]]<nowiki/>ning qadim shaharlaridan biri. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, shahar miloddan avval V asrda barpo etilgan. Uning nomi shaharning qadimiy qismida joylashgan Xivaq (Xeyvaq) qudugi bilan bogʻliq. Baʼzi tadqiqotchilar shahar nomini [[xorazmiy tili]]ga yaqin boʻlgan qadimgi [[osetin tili]]dagi „Xiauv“ – [[qalʼa]] soʻzidan, boshqalari bu atamani [[antik davr]]dan Xiva hududidan okib oʻtgan Xeykaniq (hozirgi Polvonyop) kanalining oʻzgartirilgan (Xeykaniq-Xeyvaniq-Xeyvaq-Xeva-Xiva) nomidan kelib chiqqan deydilar. [[Xorazm]]lik tarixchi solnomachi Xudoyberdi Qoʻshmuhammad oʻzining 1831-yilda yozgan „Dili Gʻaroyib“ asarida Xorazmning qadimiy shaharlarini nomma-nom sanar ekan, „Bu mamlakatning yana bir qalʼasi – Qalʼai Ramldir. Bu qalʼaga Som ibn Nuh asos solgan boʻlib, u hozirgi Xivaq nomi ila mashhurdir“ deydi.

Xalq rivoyatlarida ham shaharning bunyod etilishi [[Nuh]] zamonlariga borib taqaladi. Bunda Nuhning oʻgʻli Som boʻlajak shahar yoniga kelib quduq qazdirgan va shu bilan Xivaga asos solgan. Haqiqatan ham Xivaning Ichan qalʼasida qadimiy Xeyvaq (Xivak) qudugʻi saqlanib qolgan.

Xiva haqidagi dastlabki ishonchli maʼlumotlar X asrdan boshlab [[Arab tili|arab]] va [[Fors tili|fors]] tilidagi tarixiy-geografik manbalarda uchraydi.

[[Istaxriy]] ([[930]]) Xivani oʻsha davrdagi eng yirik 30 ta shahar roʻyxatiga kiritgan. U Xivani [[Hazorasp]]dan 8 farsax masofada [[Jurjon]]iya (Gurganj) yoʻlida joylashganligini qayd qiladi. [[Muqaddasiy]]ning maʼlumotlariga koʻra esa Xiva bilan Hazorasp oʻrtasidagi masofa 8 dovon (10 farsax)dan iborat boʻlgan. Xiva [[Yoqut Hamaviy|Yoqut Xamaviy]] ([[XIII asr|XIII-asr]]), [[Nizomiddin Shomiy]] ([[XIV asr|XIV-asr]]) [[asar]]larida ham [[karvon]] yoʻlida joylashgan shahar sifatida eslatib oʻtiladi.

Xiva oʻzining tarixiy oʻtmishi, [[meʼmor]]iy tuzilishi, [[obida]]larining yaxlit saqlanganligi jihatidan mazkur qad. shaharlar orasida alohida oʻrin tutadi. Yer kurrasida mashhur boʻlgan [[Qohira]] shahriga tengdosh boʻlgan bu shaharning Ichan qalʼa qismi (1990) [[Jahon merosi]] roʻyxatiga kiritilgan 100 shahar boʻlib, dunyoga [[al-Xorazmiy]], [[Najmiddin Kubro]], Shihabuddin Xivaqiy, [[Pahlavon Mahmud]], Muhammad Rahimxon ([[Feruz]]), [[Munis Xorazmiy|Munis]] va [[Ogahiy]] kabi buyuk zotlarni yetkazib bergan azim zamin hisoblanadi.

Miloddan avval <nowiki>V</nowiki> asr oxirigacha Xiva [[Xorazm]] tarkibida [[Axomaniylar davlati|Ahamoniylar davlati]] tasarrufida, soʻngra mustaqil [[Xorazm]] davlati tarkibida boʻlgan. Ilk oʻrta asrlarda Xiva orqali Sharqni Gʻarb bilan bogʻlovchi [[Buyuk ipak yoʻli]] oʻtgan. <nowiki>IV</nowiki> asr boshlaridan Xiva – [[Xorazm]] bilan birga [[Sosoniylar davlati]] tarkibiga kirgan. Budavrda u qalʼa devori bilan oʻrab olingan.

[[712]]-yil Xivani [[arablar]] istilo qilgan. Arab sayyohlari [[Istaxriy]] va Muqaddasiy qoʻlyozmalarida keltirilishicha, Xiva <nowiki>X</nowiki> asrda [[Xorazm vohasi]]da eng yirik shaharlardan biri boʻlgan. 1221-yildan [[moʻgʻullar davlati|moʻgʻullar imperiyasi]], [[1388]]-yildan [[temuriylar davlati]] tarkibida, [[XVI asr|<nowiki>XVI</nowiki> asr]] boshlaridan [[1920]]-yil 2-fevralgacha [[Xiva xonligi]] [[poytaxt]]i boʻlgan. Xonlik [[1873]]-yil rus [[qoʻshin]]lari tomonidan zabt qilinib, [[Gandimiyon shartnomasi]]ga koʻra, [[Rossiya imperiyasi]] protektoratiga aylantirilgan. 1920-[[1924|24]]-yillarda Xiva [[Xorazm Xalq Sovet Respublikasi]] poytaxti boʻlib turgan.

Xivani arxeologik jihatdan oʻrganish qisman [[Tolstov Sergey Pavlovich|S. P. Tolstov]], [[Yahyo Gʻulomov]], A. I. Terenojkin va boshqa tomonidan <nowiki>XX</nowiki> asr oʻrtalarigacha olib borilgan. 1984-1993-yillarda arxeologik kazishma ishlari [[reja]]li [[ravish]]da keng miqyosda olib borildi. Qazishmalar [[Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi|Oʻzbekiston Fanlar Akademiasi]] Qoraqalpogʻiston boʻlimi arxeologlari va xorazmlik arxeologlar hamkorligida amalga oshiridi. Shahar hududida 6 ta stratigrafik qazilma va 7 [[shurf]] belgilandi. Xivaning qadimiy qismi – Ichan qalʼada 1200 m² boʻlgan maydon qazib oʻrganildi. Arxeologik ashyolarning 7 metrgacha chuqurlikdan topilganligi, shaharning paydo boʻlish davri qadimiy ekanligidan dalolat beradi. Shahar tarixiy taraqqiyotining ilk davrida [[Ichan qalʼa]] oʻrnida odamlar yashay boshlagan. Arxeologik materiallarning shahodaticha, bu davr miloddan avval <nowiki>V</nowiki> asrga toʻgʻri keladi. Kulolchilik charxida tayyorlangan sopol buyumlar majmuasi, shuningdek, paxsa devor qoldiqlari shu davrga mansub. Miloddan avval <nowiki>V</nowiki> asr oxirida [[Xorazm]] [[Eron]]ning siyosiy tazyiqidan xalos boʻlgach, Xivada shahar sistemasining asosiy elementlari shakllana boshladi.

Miloddan avval <nowiki>IV—III</nowiki> asrlarda qalʼa atrofi 2 qavatli qalin devor bilan oʻrab olindi. Devor oldin paxsa, uning ustiga xom [[gʻisht]] terilib, bunyod etilgan. Gʻishtlarning aksariyatiga tamga bosilgan. Devor orasida (ichida) eni 2 m li yoʻlak boʻlgan. Devor boʻylab, har 22– 27 m masofada [[minora]]lar tiklangan. Devordagi minoralar [[toʻgʻri burchak]]li boʻlgan. Qalʼa devorining butun tizimi asosiy devordan 4,4-8,5 m masofadagi qoʻshimcha toʻsiq – devor bilan oʻrab chiqilgan.

Devor ichi va [[yoʻlak]]lardan topilgan sopol buyumlar miloddan avval <nowiki>IV—III</nowiki> asrlarga taalluqli. Boʻyin qismi ingichka, nozik kilib ishlangan [[xum]] va xumchalarning [[sirt]]iga och pushti rangda gul naqshi solingan. Yana bir nodir topilma – [[koʻza]]chaning sher kallasi shaklidagi dastasidir. Qadimiy qalʼa devori va yoʻlaklar Xiva oʻsha davrda vohada yirik shaharlardan biri sifatida Xeykaniq (Polvonyop) kanali sohillari hamda sohilga yaqin hududlarni nazorat qilib turganligini tasdiqlovchi dalildir.

Xiva dastlab [[agrar]][[hunarmand]] shahar sifatida rivojlandi. Miloddan avval <nowiki>II</nowiki> asrda Xivaning katta qismi [[qum]] ostida qolgach, aholi shaharni tark etdi. Ichan qalʼa devorlari vayron boʻldi.

Milod boshlarida shaharda hayot yana tiklana boshladi. Qalʼa devorining gʻarbiy qismida ark bunyod etildi. <nowiki>I—III</nowiki> asrlarda ([[Kushonlar]] davri) Xiva Ichan qalʼa devorlari tashqarisidan qalin gʻishtin devor bilan mustahkamlandi, natijada shahar devori qalinligi 7,5– 9 m ga yetdi.

Arxeologik tadqiqotlarning koʻrsatishicha, milodiy <nowiki>IV—V</nowiki> asrlarda shaharni yana qum bosgan. <nowiki>VI—VIII</nowiki> asrlarda Xiva qayta tiklana boshladi. Xiva xududida [[zamindor]]larning dastlabki [[koʻshk]]lari paydo boʻla boshladi. Ichan qalʼada shunday koʻshklardan 2 tasi topilgan.

== Etimologiyasi ==
Xiva nomi dastlab Xivak deya aytilgan. Mahalliy aholi Xiva soʻzini Xavo soʻzidan kelib chiqqan daydi. Aholi oʻrasida Xeyvak soʻzining asl maʼnosi Xey-voh boʻlgani yaʼni charchagan va chanqagan yoʻlovchi suv topganidan soʻng shu soʻzni aytgan deydi<ref name="Xorazmliklar. Umid Bekmuhammad 2023">Xorazm va Xorazmliklar. Umid Bekmuhammad. Buxoro. 2023.</ref>. Z.Doʻsimovning fikriga koʻra, nomning etimologiyasini Xorazmiy tilidan izlash kerak, chunki nomning qadimiyligi buni taqozo qiladi. Xorazmiy tili bilan qarindosh deb hisoblangan osetin tilida koʻpgina xorazmiy soʻzlar saqlangan. Bu toponimiyada ham oʻz aksini topadi. Nuxos, Pirnaxos, Darxos toponimlari Osetiyada ham uchraydi. Shunday ekan, Xiva toponimini hozirgi Osetiya toponimiyasidagi Xiauv – „qishloq“ soʻzi bilan bogʻlash mumkin. Demak Xiva atamasi kichik qishloq maʼnosini anglatadi<ref>Doʻsimov Z., Egamov X. Joy nomlarining qisqacha izohli lugʻati, –T., 1977.</ref>. Oʻzbek tilining toponimlarining oʻquv izohli lugʻati kitobida Xiva soʻzi xiauv – qoʻrgʻoncha, kichik qal’a degan maʼnoni anglatadi deyilgan<ref>Oʻzbek tilining toponimlarining oʻquv izohli lugʻati. Toʻra Nafasov, Vazira Nafasova. Toshkent. 2007.</ref>. Rus olimi N. I. Berezin oʻz asarida Xiva atamasini Xayva yoki Xavak soʻzlaridan kelib chiqqandeydi. Bu soʻzlarni quruq boʻshliq qoʻrgʻon deya talqin qiladi<ref name="Xorazmliklar. Umid Bekmuhammad 2023"/>.

=== IX-XIII asrlarda ===
[[Fayl:KHIVA 7.jpg|thumb|left|Xiva manzarasi]]
Shahar [[Xorazmshohlar davlati|Xorazmshoxdar]] davri ([[XII asr|12]]-[[XIII asr|<nowiki>XIII</nowiki> asr]] boshi) ravnaq topib, hududi kengaydi. 1220-21 yillarda Xiva [[Chingizxon]] [[qoʻshin]]lari tomonidan vayron etildi. Keyinroq qayta tiklana boshladi. [[Hunarmandchilik]] (kulolchilik, [[koshinkorlik]] va boshqalar) rivojlandi.

== Oʻzbek xonliklari davrida ==
1511-yilda Xiva arabshohiylar oʻzbek sulolasi boshqargan davlat tarkibiga kirdi.
1598-yilda, shahar ilk marta Xiva xonligining poytaxtiga aylanganda, bu kichik mustahkam shahar edi. Abulgʻoziyxon (1643-1663) davrida Xivaga poytaxt maqomi berildi.

<nowiki>XVI—XIX</nowiki> asrlarda shahar jadal taraqqiy eta bordi. [[Volga|Quyi Volga]], [[Oʻrta Sharq|Oʻrta]] va [[Yaqin Sharq]] shaharlari bilan savdo aloqalari oʻrnatildi.

<nowiki>XVII</nowiki> asrda yashab oʻtgan Mahmud ibn Valiy bu shahar toʻgʻrisida shunday yozadi: „Xiva keng va bahavo shahar. U shayx [[Najmiddin Kubro]]ning vatanidir“. [[Abulgʻoziy Bahodirxon]]ning „[[Shajarayi turk|Shajarai turk]]“ va „[[Shajarayi tarokima|Shajarai tarokima]]“ asarlaridagi Xiva xususidagi fikrlari ham ana shu davrga mansub.

Xiva <nowiki>XVI</nowiki> asrning 2-yarmidan Xorazmning poytaxtiga aylangach, har tomonlama rivojlandi. Meʼmoriy qiyofasi ham oʻzgara bordi. Shahardan oʻzaro koʻndalang kesishgan 2 ta katta koʻcha va 4 darvoza ([[Ota darvoza|Otadarvoza]], [[Polvon darvoza|Polvondarvoza]], [[Bogʻcha darvoza|Bogʻchadarvoza]], [[Toshdarvoza]]) orqali [[Dishan qalʼa]] (rabod) ga chiqiladi. Ichan qalʼa devorining uzunligi 2200 metr, balandligi 6- 8 metr, tag zaminining qalinligi 5-6 metr. Qalʼa toʻgʻri toʻrtburchak shaklida qurilgan boʻlib, uzunligi 650 metr, eni 400 metr, jami 26 gektar maydonga ega.

Xivaning rabod qismi Dishan qalʼa 1842-yil [[Olloqulixon]] davrida ([[1825]]- [[1842|42]]) baland devor bilan oʻrab olingan. Oʻsha davrda Ichan qalʼada 33 mahalla (machitqavm) va Dishan qalʼada 34 mahalla boʻlgan. [[Mahalla]]lar nomi shu yerda yashayotgan aholining kasbkori (Chitkarlik, Elakchilik, Kulollar, Misgarlik, Gʻassollar) yoki shaxs lavozimi ([[Otamurod matriza qushbegi masjidi|Otamurod qushbegi]], Yoqub mehtar, [[Yusuf yasovulboshi madrasasi|Yusuf yasovulboshi]]) bilan atalgan. Shaharda 109 kattakichik koʻcha, 79 [[masjid]] va 120 [[qorixona]] boʻlgan. Xivada <nowiki>XIX</nowiki> asr oʻrtalarida 20 ming kishi yashagan. Shahar, asosan, <nowiki>XIX</nowiki> asrning 2-yarmidan kengaya bordi.

=== XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida ===
[[Fayl:Costumes of Uzbek men.jpg|thumb|left|200px|Xiva [[oʻzbeklar]]i, 1913-yil.]]
1874-yilda shahar maʼmuriy jihatdan Qumyosqa, Kaptarxona, Oʻr, Koʻhnabozor, [[Kaltaminor]], Amin chorsu, Mevaston, Qoraaʼlam va Yangi qalʼa [[mavze]]lariga boʻlingan. Xiva xonning „mulki xolisasi“ hisoblanib shaxsan uning oʻzi tomonidan boshqarilgan. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri – <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Xivada 64 [[Madrasa]], 79 masjid boʻlgan. 1924-yil shaharda olingan aholi roʻyxatida 4029 xonadonda 18145 kishi qayd qilingan.

Xivaning ilk tarixi [[1740]]-yilda chizilgan. Shahar tarhi uzunasiga 1000 metr, eniga 400 metr boʻlib, 40 gektar maydonni egallagan. Uning butun tevarak atrofi suvli xandaq bilan oʻrab olingan. Shaharga sharq tomondan maxsus koʻprik orqali kirish mumkin boʻlgan. Koʻprik kechalari koʻtarib qoʻyilgan. Koʻprik yonidagi darvozadan boshlangan katta koʻcha toʻppatoʻgʻri [[Ark]] darvozasiga borib taqalgan. Ark shaharning gʻarbiy qismida joylashgan. Shaharning asosiy koʻchasi uni 2 qism (shimol va janub) ga ajratgan. Arkda xon saroyi, [[haram]]xona, aslahaxona boʻlib, ular maxsus qalʼa devori bilan oʻralgan. Lekin, oʻsha davrdagi baʼzi inshootlar chizmaga kirmay qolgan. Shaharning yana bir tarhi Rossiyadan maxfiy topshiriq bilan kelgan topograf G. N. Zelenin tomonidan 1839-yilda chizilgan. Zeleninning maʼlumotlariga koʻra, shaharda oʻsha davrda 17 ta masjid, 22 ta mahalla va 260 savdo rastasi boʻlgan. Shaharning juda aniq va mukammal boʻlgan soʻnggi tarhi [[1873]] yilgi rus istilosidan soʻng rus topograflari tomonidan tuzilgan va oʻsha yiliyoq „1873-yilgi Xiva yurishlari“ maqolasiga ilova tarzida bosilgan.

Bu davrda ilk oʻzbek matbaachisi va noshiri [[Otajon Abdalov]] (1856-1939) oʻz faoliyatini boshladi. Matbaachilik faoliyatini 1874-yildan Xiva shahrida Xiva xoni Muhammad Rahimxon II saroyida tashkil etilgan toshbosmada ishlashdan boshlagan. Otajon Abdalov 1876-yilda Abdunosir Farohiyning „Nisabussibyon“ asarini toshbosmada bosib xonga taqdim etdi. Bu kitob Xivadagina emas, balki butun Oʻrta Osiyo miqyosida birinchi bosma kitob hisoblanadi.

[[Asfandiyorxon]] (1910—18) Rossiyadagi oʻzgarishlar sabab Xiva xonligida zulmni kuchaytirgan. Shu bilan birga Rossiya hukumati talabi bilan 1910—13 yillarda vazir [[Islomxoʻja]] boshchiligida islohotlar oʻtkazishga harakat qilgan.

Meʼmoriy [[ansambl]]ining yaxlitligi jihatidan shahar [[Oʻrta Osiyo]]da yagona hisoblanadi. 1967-yilda Oʻrta Osiyoda ilk bor Xivaning Ichan qalʼa ([[shahriston]]) qismi tarixiymeʼmoriy yodgorliklar qoʻriqxonasi deb eʼlon qilindi. Xivaning jahon madaniyati taraqqiyotida tutgan oʻrni [[UNESCO|YUNESKO]] Bosh konferensiyasining (1995-yil oktabr-noyab.) 28sessiyasida alohida qayd qilindi. Oʻzbekiston Respublikasi [[Vazirlar Mahkamasi]]ning 1996-yil 3 yanvardagi qarori bilan Xivaning 2500-yilligi 1997-yilda jahon miqyosida keng nishonlandi.

== Sanoat va ishlab chiqarish ==
Shaharda „XivaKarpet“ [[qoʻshma korxona]]si, sopol buyumlar, [[paxta tozalash sanoati|paxta tozalash]], [[gʻisht]] [[zavod]]lari, [[tikuvchilik sanoati|tikuvchilik]], „Xiva gidami“ [[aksiyadorlik jamiyati]] va boshqa [[gilam]] toʻqish korxonalari, [[non]] kti, [[dehqon bozori]], madaniy, savdo va [[maishiy xizmat]] koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. [[Urganch davlat universiteti|Urganch universiteti]]ning agromenejment [[fakultet|ft]]i, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining [[Xorazm Maʼmun Akademiyasi|Xorazm Maʼmun akademiyasi]] boʻlimi, Qoraqum ilmiy tadqiqot stansiyasi, pedagogika, tibbiyot, turizm [[kasb-hunar kolleji|kasb-hunar kollejlari]], kasbhunar [[litsey]]i, [[gimnaziya]], 15 [[umumiy taʼlim]] [[maktab]]i, [[mehribonlik uyi]], 2 [[maxsus internat maktablar|maxsus internat]], viloyat [[qoʻgʻirchoq teatri]], [[sanʼat]] maktabi, 2 [[kutubxona]] va uning tarmoqdari, madaniyat va istirohat [[bogʻ]]i mavjud. AlXorazmiy, Feruz yodgorliklari, birinchi oʻzbek [[kinooperator]]i [[Xudoybergan Devonov]] muzeyi, markaziy stadion, sport majmuasi, tennis korti, [[sport zali|sport zallari]] va boshqa [[sport inshootlari]] bor.

Tuman markaziy [[kasalxona]]si, [[poliklinika]], [[tugʻruqxona]], [[bola]]lar kasalxonasi, [[tish]] davolash markazi, markaziy [[dorixona]], xususiy dorixonalar va boshqa [[tibbiyot|tibbiy]] muassasalar mavjud.

Tarixiy-meʼmoriy [[obida]]lardan [[Said Aloviddin Maqbarasi|Sayd Aloviddin maqbarasi]], [[Pahlavon Mahmud majmuasi|Pahlavon Maxmud majmuasi]], [[Juma masjid (Xiva)|Juma masjid]], [[Koʻhna Ark]], Oqshayx bobo koʻshki, [[Toshhovli]], [[Nurullaboy saroyi]], [[Muhammad Aminxon madrasasi]], [[Muhammad Rahimxon madrasasi]], [[Islomxoʻja madrasasi va minorasi]], [[Olloqulixon madrasasi]], [[Qutlugʻmurod inoq madrasasi]], [[Olloqulixon karvonsaroyi va timi]], [[Anushaxon hammomi|Anushaxon xammomi]], [[Oq masjid (meʼmoriy yodgorlik)|Oq masjid]], [[Polvon darvoza]], [[Ota darvoza]], [[Bogʻcha darvoza]], [[Toshdarvoza|Tosh darvoza]], Hazorasp darvoza, Kush darvoza va boshqa saqlanib qolgan.

Shaharda „Xiva-Sharq gavhari“ jurnali (2001-yildan), „Xiva tongi“ tuman gaz. nashr etiladi. Shahar jahon turizmi markazlaridan birga aylangan. Xivaga har yili 200 mingdan ziyod sayyoh, shu jumladan, 7 mingga yaqin xorijlik sayyoh va mehmonlar tashrif buyuradi. Shaharda „Oʻzbekturizm“ milliy kompaniyasiga qarashli va bir necha xususiy [[mehmonxona]]lar ishlab turibdi.

Xivadan Urganch shahriga [[trolleybus]] katnovi yoʻlga qoʻyilgan (1997). Xiva-[[Toshkent]], Xiva-[[Buxoro]], Xiva-[[Navoiy]]-[[Samarqand]]-Toshkent yoʻnalishida, shuningdek, Urganch, [[Qoʻshkoʻpir]], [[Yangiariq]], [[Bogʻot]], [[Hazorasp]] va viloyatdagi boshqa shahar va yirik aholi punktlariga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

== Xivaning tarixiy va arxitektura yodgorliklari ==
[[Fayl:Xiva.jpg|thumb|Xiva shahriga kirishdagi yoʻl belgisi]]

* Ichan-Qalʼa: Masjid va Saidboy madrasasi (18asr oxiri – 19asr boshlari)
* Polvon Darvoza darvozasi atroflari
* Allaqulixon madrasasi (1834/35)
* Qutlugʻ Murod Inoq madrasasi (1804/12)
* Tim va Allaqulixon Karvon saroyi (19asr)
* Abdullaxon madrasasi (1865)
* Anushxon masjidi va saroyi (1657)
* Tosh Hovli(Allaqulixon saroyi) (1830/36)
* Oq masjid (1832/42)
* Juma masjid minorasi (1788/89)
* Said Alovuddin maqbarasi (14asr)
* Muhammad Aminxon madrasasi (1851/52)
* Kalta Minor minorasi (1855)
* Koʻhna Ark (1868/88)
* Toʻra Murodtur minorasi (1888)
* Muhammad Aminxon madrasasi (1871)
* Shergʻozixon madrasasi (1718/20)
* Bogʻlandi masjidi (19asr)
* Arabxona madrasasi (1838)
{{clear}}
<!-- [[Tasvir:Panorama-view_Khiva-%28Uzbekistan%29_.jpg||thumb|center|1000px|alt=Panorama view of Khiva| Xiva]] -->

== Adabiyotlar ==
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; Abdurasulov A., Xiva, T., 1997; Zaxidov P.Sh., Xiva, T., 1980; Mamedov M. A., Muradov R. G., Srednevekovie pismennie istochniki o drevnem Urganche, Ashxabad, 2000.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

{{Turk dunyosi madaniyat va san'at poytaxti}}
{{Oʻzbekiston shaharlari}}
{{Xorazm viloyati}}
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}

[[Turkum:Oʻzbekiston shaharlari]]
[[Turkum:Xorazm viloyati]]
[[Turkum:Xiva| ]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]