Yadro klubi
Ядро клуби — сиёсацҳунослик атамаси бўлиб, ядровий қуролни ишлаб чиқиш, ишлаб чиқариш ва синовдан ўтказган „ядровий давлатлар“ гуруҳини англатади.
Ядровий давлатлар
Мавжуд расмий маълумотларга кўра, қуйидаги давлатлар ядро қуролига эга ёки тарихда унга эга бўлган давлатлар (биринчи ядровий синов йили ёки қуролга эгалик муддати бўйича):
| № | Давлат | Синов йили | Қайдлар |
|---|---|---|---|
| 1 | 1945-йил | Инсоният тарихида ягона бўлган бошқа давлат ҳудудида портлатилган иккита жанговар бомба (Япониянинг Хиросима ва Нагасаки шаҳарлари)
АҚШ ҳудудида (51-майдон, Аламогордо) ва Бикини атоллидаги синовлар | |
| 2 | 1949-йил | Синовларни фақат ўз ҳудудида ўтказган (СССР)
Новая Земля, Семипалатинск, Сари-Шаган, Капустин Яр, Тоцкий полигон ороллари | |
| 3 | 1952-йил | Монтебелло[эн] оролларидаги синовлар (Ғарбий Австралия), Рождество (Кирибати) | |
| 4 | 1960-йил | Синовларни фақат ўз ҳудудида ўтказган (Регган воҳаси, Муруроа атолли). | |
| 5 | 1964-йил | Синовларни фақат ўз ҳудудида ўтказган (Лобнор кўли) | |
| 6 | 1974-йил | Покхран[эн] полигон (Жаисалмер) | |
| 7 | 1979-йил | Ядровий қуролга эга эканлигини рад этади | |
| - | 1979—1989-йилларда эгалик қилган | 1989-йилда ядро қуролидан ихтиёрий равишда воз кечган дунёдаги биринчи давлат | |
| - | 1991—1992 йилларда эгалик қилган | АҚСҲ кўмагида ўзининг ядровий арсеналини протокол асосида Россия Федерациясига топширган. | |
| - | 1991—1992-йилларда эгалик қилган | АҚСҲ кўмагида ўзининг ядровий арсеналини протокол асосида Россия Федерациясига топширди. | |
| - | 1991—1994-йилларда эгалик қилган | Ядро арсеналини Россия Федерациясига топширди | |
| 8 | 1998-йил | Рас коҳ тоғи[эн] (Чагай) | |
| 9 | 2006-йил | Синовларни фақат ўз ҳудудида ўтказган (Хамгёнгбук — Килжу[эн] полигони) |
Бундан ташқари, НАТОга аъзо бўлган бир қанча давлатлар (Германия, Италия, Туркия, Белгия, Нидерландия, Канада) ва бошқа иттифоқчилар (тахминан расман рад этилган — Япония, Жанубий Корея) ҳудудида АҚШ ядро қуроллари мавжуд. Баъзи экспертлар маълум бир шароитларда бу давлатлар ушбу қуролдан фойдаланиши мумкин деб ҳисоблайдилар[1].
1994-йилга келиб Қозоғистон, 1996-йилга келиб эса Украина ва Белоруссия СССР парчаланганидан кейин ядро қуролини 1992-йилда имзоланган Лиссабон протоколига биноан Россияга топширди. Жанубий Африка ҳам ўзининг ядро қуролига эга эди, лекин 1990-йилларнинг бошларида апартеид режимининг йўқ қилиниши сабабли ихтиёрий равишда ундан воз кечди.
„Эски“ ядровий давлатларнинг (АҚШ, Буюк Британия, Франсия, Хитой ва Россия) Ядро клубининг ягона „қонуний“ аъзолари сифатида халқаро ҳуқуқий даражадаги мақоми Ядро қуроли тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома қоидаларидан келиб чиқади. 1968 йилдаги Ядро қуролининг тарқалиши — ушбу ҳужжатнинг ИХ-моддаси 3-бандида шундай дейилган: "Ушбу Шартнома мақсадлари учун ядро қуролига эга давлатлар — 1967-йил 1-январгача ядро қуролини ёки бошқа ядровий портловчи мосламани ишлаб чиқарган ва портлатган давлатлар ҳисобланади. Шу муносабат билан, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва ушбу бешта „эски“ ядровий давлатлар (улар БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари сифатида ҳам буюк давлатлардир) кейинчалик пайдо бўлган 4 та „ёш“ ядро клуби аъзоларини ноқонуний деб ҳисоблайдилар.
Синовлар

АҚШ 1945-йил 16-июлда Аламогордо чўлидаги (Ню-Мексико) АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларининг полигонида 20 килотон қувватга эга биринчи ядровий портлашни амалга оширди. 1945-йил 6- ва 9-августда Япониянинг Хиросима ва Нагасаки шаҳарларига ядровий бомбалар ташланди. Биринчи термоядровий синов (биринчи марта) 1952-йил 1-ноябрда Энеwетак атоллида ўтказилди.
СССР 1949-йил 29-августда Семипалатинск полигонида 22 килотон қувватга эга биринчи ядровий қурилмасини синовдан ўтказди. Биринчи термоядровий синов — 1953-йил 12-августда худди шу жойда ўтказилди. 1961-йилда Новая Земля архипелагида СССР энг кучли ядро қуролини — „Цар Бомба“сини синовдан ўтказди. СССР парчалангач Россия Совет Иттифоқи ядровий арсеналининг халқаро миқёсда тан олинган ягона меросхўри бўлди.
Буюк Британия 1952-йил 3-октябрда Монтебелло ороллари ҳудудида (Барроу оролининг шимолида) 25 килотон қувватга эга биринчи ядровий портлашни амалга оширди. Термоядровий синов эса 1957-йил 15-майда Полинезиядаги Рождество оролида ўтказилди.
Франсия 1960-йил 13-февралда Жазоирдаги Регган воҳасида 20 килотонналик ядро зарядининг синовларини ўтказди. Термоядровий синов — 1968-йил 24-августда Муруроа атоллида ўтказилди.
Хитой 1964-йил 16 октябрда Лоп Нор кўли яқинида 20 килотонналик ядро бомбасини портлатди. 1967-йил 17-июнда айнан шу жойда термоядровий бомба синовдан ўтказилди.
Ҳиндистон 1974-йил 18-майда Ражастандаги Похран полигонида 20 килотонналик ядро зарядининг биринчи синовини ўтказди, бироқ ўзини ядро қуроли эгаси сифатида расман тан олмади. 1998-йил 11—13-май кунлари Похран полигонида бўлиб ўтган бешта ядровий портловчи қурилма, шу жумладан 32 килотон термоядро бомбасининг ер ости синовлари амалга оширилгандан сўнг ўз ядровий моқомини маълум қилди.
Покистон Ҳиндистоннинг 1998-йилги ядро синовларига симметрик жавоб сифатида 1998-йил 28- ва 30-май кунлари Балужистон провинсиясидаги Рас-Коҳ полигонида олтита ядровий қуролнинг ер ости синовларини ўтказди.
КХДР 2005-йил ўрталарида ядро қуролини ишлаб чиққанини эълон қилди ва 2006-йил 9-октабрда тахминий рентабеллиги 1 килотон (афтидан, қисман энергия портлаши) ва иккинчиси 2006-йилда қуввати 1 килотон бўлган ядровий бомбанинг биринчи ер ости синовини ўтказди. 2009-йил 25-майда тахминан 12 килотон қувватига эга бомба синовдан ўтказилди. 2012-йил май ойида мамлакат Конституциясига тегишли ўзгартиришлар киритиб, КХДР ўзини расман ядровий давлат деб эълон қилди. 2022-йил 7-сентабрда КХДР ҳукумати республикага расман ядровий давлат мақомини берувчи, шунингдек, ушбу турдаги қуролнинг мақсади ва қўлланилиши бўйича қоидаларни ўз ичига олган „Ядро қуроли бўйича сиёсат“ қарорини қабул қилди. Бу ҳақда Жанубий Кореянинг Ёнҳап агентлиги Шимолий Корея давлат ОАВларига таяниб хабар берди[2].
Исроил ўзининг ядро қуролига эга эканлиги ҳақидаги маълумотни изоҳламайди, бироқ экспертларнинг фикрига кўра, у 1960-йилларнинг охири ва 1970-йилларнинг бошида ўз ядро каллакларига эга бўлган. Исроил ядровий дастурининг гувоҳлари ва экспертлар унинг ядровий арсеналини 200 та бомба деб баҳолайдилар. Баъзи тахминларга кўра — 150 дан 400 гача (АҚШ собиқ президенти Жимми Картер[3] фикрига кўра) бўлиши ҳам мумкин. Баъзи маълумотларга кўра, Исроил Жанубий Африка билан биргаликда ядро синовларини ўтказган[4], улардан энг машҳури 1979-йил синови бўлиб, ушбу синов „Вела ҳодисаси“ номи билан машҳур. Исроилнинг ядровий арсенали уран танқислиги сабабли атом электр станциялари учун ёқилғи сифатида қайта ишланмоқда (уран ишлаб чиқарилиши стеъмол ҳажмининг атиги 28 фоизни ташкил этади. Ураннинг қолган қисми эса эски ядро каллакларидан олинади). МАГАТЕнинг собиқ директори Муҳаммад ал-Барадей Исроилни ядро қуролига эга давлат деб ҳисоблаган[5].
Жанубий Африка Республикасида кичик ядровий арсенал мавжуд эди (яратилган, шунингдек, унинг ташувчилари — ҳарбий баллистик ракеталар, эҳтимол Исроил ёрдами билан). 1990-йилларнинг бошлари апартеид режимини демонтаж қилиш пайтида олтита ядро қуролининг барчаси ихтиёрий равишда йўқ қилинган (ва ракета дастури ҳам тўхтатилган). Жанубий Африка мустақил равишда ядро қуролини ишлаб чиққан ва кейинчалик ихтиёрий равишда ундан воз кечган ягона давлатдир.
Совет Иттифоқи парчаланган пайтда Украина ҳудудида муҳим ядро арсенали сақланиб қолган, аммо мамлакат халқаро хавфсизлик кафолатлари остида ундан воз кечган[6].
1993-йил 4-февралда Беларус СҲҚ-1 шартномасини ва Лиссабон протоколини ратификация қилди, 1993-йил 22-июлда эса НПТга ядросиз давлат сифатида қўшилди. Бунинг эвазига Белорус АҚШнинг ҳамкорликдаги таҳдидларни камайтириш дастури („Нунн-Лугар дастури“) доирасида давлат ҳудудида жанговар каллаклар ва уларнинг ташувчиларини йўқ қилиш учун маблағ олди. Шунингдек, Германия, Швеция ва Япония томонидан Беларусдаги хавфли ядровий об’эктларда хавфсизлик даражасини ошириш учун бир қатор ёрдам дастурлари тақдим этилди.
Қозоғистон ядро каллаклари сони бўйича 4-ўринни эгаллаган. Аммо Билл Cлинтон (АҚШ) ва Нурсултон Назарбоев (Қозоғистон) ўртасида имзоланган келишув натижасида ихтиёрий равишда[манба керак] ядровий қуролдан воз кечган.
Исроил, АҚШ, Буюк Британия ва бошқа баъзи давлатлар ҳукуматлари Ироқни яширин равишда ядро қуролини ишлаб чиқишда ва унга эгалик қилишда айблаган. 1981-йилда Исроил Ироқнинг ядровий дастурига аралашиш учун ядровий марказга ҳаво-ракета ҳужумини амалга оширган. Бу айбловлар, шунингдек, 2003-йилда Ироққа қарши ҳарбий ҳаракатлар учун баҳона бўлиб хизмат қилган, аммо маълум бўлишича ва расман тасдиқланганидек, улар дезинформация бўлиб чиқди.
Эрон мустақил атом энергетика саноатини яратиш ниқоби остида ядро қуролига эга бўлишга интилаётган ва бу мақсадга яқинлашиб қолганликда айбланмоқда. Эрон бир неча бор ядро қуролини яратишга қодирлигини, лекин уларни яратмаслигини ва фақат уранни тинч мақсадларда бойитиш билан чекланиб қолганлигини, 2010-йилларнинг бошларида ушбу жараённи мустақил равишда ўзлаштирганини бир неча бор таъкидлаган. 2020-йилда АҚШнинг Бағдод халқаро аэропортига ҳаво ҳужуми ва Қосим Сулаймонийнинг ўлдирилишидан сўнг Эрон атом ва ядро қуролларини яратишни чекловчи келишувлар доирасидан чиқаётганини эълон қилди.
Айни пайтда [манба керак] Мянма 1995-йил 15-декабрда имзоланган ва 1997-йил 28-мартда кучга кирган „Бангкок шартномаси“га қарамай, ядровий қурол ишлаб чиқариш технологиясини яратиш бўйича ишларда гумон қилинмоқда.
Бундан олдин, турли йилларда қуйидаги мамлакатларда ҳарбий ядро дастурлари ёки ўзгаришлар мавжудлиги ҳақида ҳам маълумотлар мавжуд эди:
Жазоир,
Аргентина,
Беларус,
Бразилия[7],
Миср,
Испания Франко даврида[8],
Ливия[9][манба керак],
Мексика,
Руминия Чаушеску даврида,
Саудия Арабистони,
Сурия Асадлар даврида,
Тайван,
Швеция,
Корея Республикаси.
Барча ядровий давлатлар, шунингдек, Австралия, Аргентина, Белгия, Бразилия, Германия, Испания, Италия, Нидерландия, Япония, тинч ядровий энергия учун ҳам ядровий қурол, ҳам ядро ёқилғисини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган уранни бойитиш технологиясининг турли усулларига эга (ўтмишда Ливия ҳам).
1968-йилги ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартномани фақат „ёш“ ядровий давлатлар: Исроил, Ҳиндистон, Покистон имзоламаган. Шимолий Корея ядро қуроли яратилишини расман эълон қилишдан олдин уни имзолашдан бош тортган. Эрон, Сурия ва Мянма бу шартномани имзолаган.
1996-йилги Ядровий синовларни кенг қамровли тақиқлаш шартномасини „ёш“ ядровий давлатлар: Ҳиндистон, Покистон, Шимолий Корея имзоламаган. Бошқа ядровий кучлар: Қўшма Штатлар, Хитой, шунингдек, ядровий қурол яратишда гумон қилинган Эрон, Миср, Сурия ва Мянма томонидан имзоланган, аммо ратификация қилинмаган
Тарихан фашистлар Германияси иккинчи ёки ҳатто биринчи ядровий давлатга айланиш потенциалига эга эди. Бироқ, уран лойиҳаси етарли даражада молиялаштирилмаганлиги, ташкилий ҳисоб-китобларнинг нотўғрилиги, иш бошида олимлар томонидан йўл қўйилган бир қатор хатолар, бир қатор асосий олимларнинг мамлакатдан қочиб кетиши ва уран лойиҳасини фашистлар Германияси мағлубиятга учрагунга қадар тугалланмаган.
Ядро қуроллари нодавлат ташкилотлар ва тан олинмаган давлатлар қўлига ўтиши
„Ядро клуби“га террористик ташкилотлар ҳам қўшилиб олиш хавфини англаган ҳолда, клубга аъзо етакчи давлатлар бир қатор халқаро шартномалар ва қонуний кучга эга бўлган ҳужжатларни, жумладан, Ядро терроризмига қарши кураш бўйича халқаро конвенцияни (2005-йил), Оммавий қирғин қуролларининг тарқалишига қарши кураш бўйича хавфсизлик ташаббуси (2003-йил), Ядро терроризмига қарши кураш бўйича глобал ташаббус (2006-йил), БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 1540- ва 1887-резолюциялари (мос равишда 2004-йил ва 2009-йил) ва бошқа ҳужжатларни ишлаб чиққанлар.
Статистика
| Давлат | Жанговар каллаклар сони (фаол/жами) |
Биринчи синов санаси | Синов майдони | Ташиш воситаси | Синовлар | Ҳаволалар |
|---|---|---|---|---|---|---|
| "Эски" ядро давлатлари | ||||||
| 1644/5428 | 16-июл 1945-йил ("Тринити") | Андоза:Cоунтрй дата Кирибати Очиқ денгиз |
Ядровий трида | 1,054 | [10] | |
| Андоза:Cоунтрй дата Россия (до 1991 года — Андоза:Cоунтрй дата СССР) | 1588/5977 | 29-август 1949-йил ("РДС-1") | Андоза:Cоунтрй дата Россия Андоза:Cоунтрй дата Узбекистан (СССР таркибида) Андоза:Cоунтрй дата Украина (СССР таркибида) |
Ядровий трида | 715 | [10] |
| 120/225 | 3-октабр 1952-йил ("Ураган") | Андоза:Cоунтрй дата Австралия Андоза:Cоунтрй дата Кирибати |
Денгиз базаси | 45 | [11] | |
| 280/290 | 13-феврал 1960-йил ("Синий тушканчик") | Ҳаво ва денгидаги жойлашуви | 210 | [11] | ||
| ?/350 | 16-октабр 1964-йил ("596") | Ядровий трида | 45 | [11] | ||
| "Ёш" ядровий давлатлар | ||||||
| 0/160 | 18-май 1974-йил ("Кулаётган Будда") | Ядро триадаси | 6 | [11] | ||
| 0/90 | тахминан 22-сентабр 1979-йил (Вела ҳодисаси) | тахминан |
Тахминий ядровий трида | М/Й | ||
| Андоза:Cоунтрй дата Пакистан | 0/165 | 28-май 1998-йил ("Чагай-И") | Андоза:Cоунтрй дата Пакистан | Ер ва денгидаги жойлашуви | 6 | |
| 0/20 | тахминан 9-октабр 2006-йил 25-май 2009-йил |
Ер ва денгидаги жойлашуви | 6 | [11] | ||
Дунё харитасида ядровий кучлар



СИПРИ ҳисоботи
- 2013-йил 3-июнда Стокголм тинчлик тадқиқотлари институти (шведча: Стоcкҳолмс интернатионелла фредсфорскнингсинститут, инглизча: Стоcкҳолм Интернатионал Пеаcе Ресеарч Институте) ядровий қуролга эга бўлган 8 давлат — Россия Федерацияси, Хитой, Буюк Британия, Франсия, Ҳиндистон, АҚШ, Покистон ва Исроилда ядро зарядини олиб юришга қодир 4400 та ҳарбий техника сақланаётгани ҳақида ҳисобот чоп этди. Улардан 2000 таси доимий юқори жанговар шай ҳолатда эканлиги қайд этилган. Умуман олганда, бу мамлакатларда 17270 та ядро қуроли мавжуд. Ҳисоботда, шунингдек, Исроилнинг қўлида 80 та шундай қурол борлиги кўрсатилган бўлиб, булар: ўрта масофага мўлжалланган „Ерихон-3“ ракеталари учун 50 та каллак ва самолётдан ташлашга тайёр 30 та бомба. Институт шунингдек, Россия Федерацияси бугунги кунда 7000 дан ортиқ ядровий қуролга эга эканлигини таъкидлайди. Швеция институти ҳар йили оммавий қирғин қуроллари ва хусусан, ядровий қуроллар соҳасидаги ўзгаришларни кузатиб борадиган ҳисоботларни эълон қилади[12].
Манбалар
- ↑ „Неофициальные ядерные державы Европы“. 2014-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-декабр.
- ↑ 김지헌. „北, 공세적 '핵무력법령' 채택…"지휘부 공격땐 자동 핵타격"“ (ко). 연합뉴스 (2022-йил 9-сентябр). Қаралди: 2022-йил 9-сентябр.
- ↑ Джимми Картер посчитал ядерниэ боэголовки Израиля (лента.ру, 26.05.2008)
- ↑ „Оружие Массового Поражения Государства Израиль.“. Қаралди: 2013-йил 21-ноябр.
- ↑ Моҳамед ЭлБарадеи. „Трансcрипт оф тҳе Диреcтор Генерал'с Интервиэw wитҳ Ал-Аҳрам Неwс“. Интернатионал Атомиc Энергй Агенcй (2004-йил 27-июл). Қаралди: 2007-йил 3-июн.
- ↑ „Прощай, оружие: 20 лет назад Украина вышла из ядерного клуба“. ЛІГА.Новости (2016-йил 1-июн). Қаралди: 2017-йил 30-январ.
- ↑ Бразилия доброволно прекратила воэнно-ядерную программу в 1990 году на близкой к завершению фазе (готовност ядерного полигона с шахтой для подземного испитания и сборка первого ядерного устройства), а к началу 2010-х годов освоила для мирних селей полний сикл обогащэния урана
- ↑ Как Испания при диктатура Франко почти смогла создат ядерноэ оружиэ
- ↑ Муаммар Қаззофий 2003-йилда ядро дастуридан ихтиёрий равишда расман воз кечган
- ↑ 10,0 10,1 „Нуcлеар Wеапонс: Wҳо Ҳас Wҳат ат а Гланcе“. Армс Cонтрол Ассоcиатион (2019-йил 1-июл). — „Индиа, Исраэл, анд Пакистан невер сигнед тҳе НПТ анд поссесс нуcлеар арсеналс.“. Қаралди: 2020-йил 5-август., Ласт ревиэwед Жануарй 2022. Фор отҳер cредибле соурcес wитҳ слигҳтлй дифферент нумберс анд эарлиэр датес, сеэ „ФАС Wорлд Нуcлеар Форcес“. Федератион оф Америcан Сcиэнтисц (2020-йил 1-апрел). Қаралди: 2020-йил 18-июн., cуррент дате 2021-10-07, анд „Wорлд Нуcлеар Форcес, СИПРИ еарбоок 2020“. Стоcкҳолм Интернатионал Пеаcе Ресеарч Институте. Стоcкҳолм Интернатионал Пеаcе Ресеарч Институте (2020-йил 1-январ). Қаралди: 2020-йил 18-июн., cуррент дате: 2020.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 „ФАС Wорлд Нуcлеар Форcес“. Федератион оф Америcан Сcиэнтисц (2020-йил 1-апрел). Қаралди: 2020-йил 18-июн.
- ↑ „Сколько атомных бомб есть у Израиля?“. 2013-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-июн.
Адабиётлар
- Халқаро стратегик тадқиқотлар институти ; Ҳаcкетт, Жеймс (таҳр.) (2012-йил 7-март). Ҳарбий баланс 2012. Лондон: Роутледге . ИСБН 1857436423 .
- Фарр, Wарнер Д (1999-йил сентябр), Учинчи ибодатхонанинг муқаддаслиги: Исроилнинг ядровий қуроллари (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-11-19 санасида архивланган), Ядро қуролларининг тарқалишига қарши ҳужжатлар, Келажакдаги урушлар серияси, 2, УСАФ қуролларнинг тарқалишига қарши маркази, Ҳаво уруш коллежи, Ҳаво университети, Максвелл ҳаво кучлари базаси, 2006-йил 2-июлда олинган.
Ҳаволалар
- Ядро қуролини яратиш дастурига эга бўлган ёки мавжуд бўлган мамлакатлар Атом энергиясининг муқаррар равишда атом қуроллари билан боғланиши. ЛЕКИН. ДА. Яблоков, РАС.
- Ядровий апартеид Михаил Саяпин, Россия журнали 11.02.05
- „Ядровий апартеид“ ва ядровий қуролсизланиш (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-11-02 санасида архивланган) Харалд Мюллер, „Россия глобал ишларда“. № 5, 2006-йил
- Европанинг норасмий ядро кучлари