Yalpi talab

Yalpi talab (inglizcha: Aggregate demand) — iqtisodda yakunlangan mahsulotlar va xizmatlar uchun maʼlum bir paytda va narxda boʻlgan umumiy talab. Yalpi talab barcha mumkin boʻlgan narx darajalarida sotib olinadigan mahsulotlar va xizmatlar qiytmatini belgilaydi. Yalpi talab biror bir mamlakatning Yalpi ichki maxsulotga boʻlgan talabdir.

Yalpi talab egri chiziqlari

Yalpi talab egri chizig‘ini tushunish, uning daromad o‘zgarishi yoki narx o‘zgarishi natijasida talab o‘zgarishiga asoslangan holda tekshirilishiga bog‘liq.

Ba’zan, ayniqsa darsliklarda, "yalpi talab" odatdagi Marshallian talab va taklif diagrammasidagiga o‘xshab ko‘rinadigan butun talab egri chizig‘iga ishora qiladi.

Yalpi taklif/talab grafigi

Shunday qilib, biz har qanday berilgan yalpi o‘rtacha narx darajasida (masalan, YaIM deflyatori), $P$ da "yalpi talab qilinadigan miqdor"ga ($Y^d = C + I_p + G + NX$ real yoki inflyatsiyaga tuzatilgan shartlarda) murojaat qilishimiz mumkin.

Ushbu diagrammalarda, odatda $Y^d$ o‘rtacha narx darajasi ($P$) pasayganda ko‘tariladi, xuddi diagrammadagi $AD$ chizig‘i kabi. Buning asosiy nazariy sababi shundaki, agar nominal pul taklifi (M^s) doimiy bo‘lsa, pasayuvchi $P$ real pul taklifining ($\frac{M^s}{P}$) oshishini anglatadi, bu esa pastroq foiz stavkalari va yuqori xarajatlarni rag‘batlantiradi. Bu ko‘pincha "Keyns effekti" deb ataladi.

Talab va taklif nazariyasidan g‘oyalarni sinchkovlik bilan qo‘llagan holda, yalpi taklif yalpi talabning oshishi real mahsulotning oshishiga yoki buning o‘rniga narxlarning oshishiga (inflyatsiya) qanchalik olib kelishini aniqlashga yordam beradi. Diagrammada $AD$ ning har qanday tarkibiy qismining oshishi (har qanday berilgan $P$ da) $AD$ egri chizig‘ini o‘ngga siljitadi. Bu real ishlab chiqarish darajasini ($Y$) ham, o‘rtacha narx darajasini ($P$) ham oshiradi.

Ammo iqtisodiy faoliyatning turli darajalari mahsulot va narx oshishining turli aralashmalarini anglatadi. Ko‘rsatilganidek, real yalpi ichki mahsulotning juda past darajalari va shuning uchun katta hajmdagi foydalanilmayotgan resurslar bilan, Keyns maktabi iqtisodchilarining ko‘pchiligi o‘zgarishning asosiy qismi mahsulot va bandlik oshishi shaklida bo‘ladi deb ta’kidlaydilar. Iqtisodiyot potentsial mahsulotga ($Y^*$) yaqinlashganda, $AD$ oshgan sari mahsulot oshishidan ko‘ra ko‘proq va ko‘proq narx oshishlarini ko‘ramiz.

$Y^*$ dan tashqarida bu yanada kuchayadi, shuning uchun narx oshishlari ustunlik qiladi. Bundan ham yomoni, $Y^*$ dan katta mahsulot darajalarini uzoq vaqt davomida saqlab bo‘lmaydi. $AS$ bu yerda qisqa muddatli munosabatdir. Agar iqtisodiyot potentsialdan yuqori ishlashda davom etsa, $AS$ egri chizig‘i chapga siljiydi, bu esa real mahsulotdagi oshishlarni vaqtinchalik qiladi.

$Y$ ning past darajalarida dunyo murakkabroq. Birinchidan, ko‘pgina zamonaviy sanoat iqtisodiyotlari narxlarning bir necha, hatto hech qanday pasayishini boshdan kechirmaydi. Shuning uchun $AS$ egri chizig‘ining pastga yoki o‘ngga siljishi ehtimoldan yiroq. Ikkinchidan, ular narxlarning pasayishiga duchor bo‘lganda (Yaponiyadagi kabi), bu halokatli deflyatsiyaga olib kelishi mumkin.

Yana qarang

• Yalpi taklif