Yanalif sahifasining manbasini koʻrish

{{Yozuv bilgiqutisi
| ismi                   = Yangi turkiy alifbo<br/>Yanalif
| misol                  = Tatar Latin Janalif Arabic 1928.png
| oʻlcham                = 
| tagyozuv               = 
| tip                    = Undosh-unli yozuv
| tillar                 = [[Turkiy tillar|Turkiy]], [[eroniy tillar|eroniy]], [[Shimoliy Kavkaz tillari|Shimoliy Kavkaz]], [[moʻgʻul tillari|moʻgʻul]], [[Fin-ugor tillari]], [[tungus-manjur tillari|tungus-manjur]], [[paleoosiyo tillari]]
| qayerda paydo boʻlgan  = [[SSSR]]
| hudud                  = [[SSSR]], [[Mongoliya Xalq Respublikasi]], [[Tuva Xalq Respublikasi]]
| sana                   = 1928-yil
| davr                   = 	1928—1940-yillar
| yoʻnalishi             = Chapdan o‘ngga
| belgilar soni          = 40 ga yaqin
| maqomi                 = 
| yaratuvchi             = 
| hujjat                 = 
| kelib chiqishi         = Kirill elementlari kiritilgan lotin alifbosi
| avlodlari              = 
| qardoshlari            = Birlashgan Shimoliy alifbo
| yunikod                = Lotin alifbosining bir qismi, ba’zi harflar mavjud emas
| ISO                    = 
}}
'''Yanalif''' ({{lang-tt|яңа әлифба / jaꞑa əlifʙa}}, {{lang-ba|яңы әлифба}}, soʻzma-soʻz: „yangi alifbo“) – rasmiy sovet matbuotida – '''Yangi turkiy [[alifbo]] (NTA)''' – 1920-yillar oxirida umumittifoq lotinlashtirish loyihasi doirasida barcha [[turkiy tillar]]<nowiki/>ni [[lotin alifbosi]]<nowiki/>ga asoslangan yagona yozuvga oʻtkazish taklifi ilgari surilgan edi. 1928-yilda SSSRning turkiy tilli respublikalari va avtonom respublikalarida [[arab yozuvi]]<nowiki/>ga asoslangan [[Arab alifbosi|alifbo]]<nowiki/>lar oʻrniga rasman joriy etilgan. 1938—1940-yillarda esa tezkor sur’atda kirill yozuviga asoslangan alifbolarga qayta oʻzgartirilgan. Hozirgi kunda qoʻllanilmaydi.

Alifbo 33 ta belgidan iborat boʻlib, ularning 9 tasi unlilar uchun edi. Apostrof hiqildoq tutilishini ifodalash uchun ishlatilgan (arabcha hamza belgisiga oʻxshash) va baʼzan alohida harf sifatida qabul qilingan. Chet el ismlari uchun baʼzan qoʻshimcha harflar qoʻllanilgan. B harfining kichik shakli harfi bilan adashtirmaslik uchun ʙ koʻrinishida, Y harfining bosh shakli esa kirilchadagi U harfi kabi yozilgan. 33-raqamli harf [[Unicode|Yunikod]]<nowiki/>da mavjud emas, ammo [[Ь]] kirilchadagi yumshoq belgi kabi koʻrinadi. Bosh harf Ə baʼzi shriftlarda kirill alifbosidagi E harfiga oʻxshab ketadi.

== Tarix ==
[[Lotin alifbosi]]<nowiki/>da yozilgan [[Turkiy tillar|turkiy til]]<nowiki/>ning eng qadimgi namunasi qipchoq tilida yozilgan '''Codex Cumanicus''' ([[Kuman kitobi|Kuman kodeksi]]) dir. Ushbu yozuv Oltin Oʻrdaning bir nechta katoliklari orasida keng tarqalgan va u yoʻqolganidan keyin tez orada unutilgan, chunki katoliklik turklar orasida tarqalmagan.

Koʻp asrlar davomida [[tatar tili]] va Kavkaz hamda [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyo]]<nowiki/>dagi bir qator turkiy tillar [[arab alifbosi]]<nowiki/>dan foydalanib kelgan. Bu alifbo turkiy [[fonetika]]<nowiki/>ni juda nomukammal tarzda aks ettirgan – xususan, aksariyat turkiy tillarga xos boʻlgan unlilar [[Singarmonizm|uygʻunligini]] ifodalay olmagan. Uni takomillashtirish urinishlari ancha kech, XIX-XX asrlarda, usmonli va [[Fors tili|fors tillari]]<nowiki/>dagi imlo islohotlariga asoslanib paydo boʻlgan. Shu bilan birga, XIX asr oʻrtalarida turkiy tillarni kirill yoki lotin alifbosida yozishga intilishlar boshlangan – bu jarayon, avvalo, [[Ozarbayjon]]<nowiki/>da kuzatilgan<ref name="zakiev">M. Z. Zakiev. Tyurko-tatarskoe pismo. Istoriya, sostoyanie, perspektivi. Moskva, „Insan“, 2005</ref>. Shu bilan birga, rus missioneri [[Nikolay Ilminskiy]] bir guruh hamfikrlari bilan birgalikda Volga-Ural mintaqasidagi barcha xalqlar ([[tatarlar]], [[boshqirdlar]] va boshqalar) uchun oʻzgartirilgan rus alifbosi asosida yangi alifbo ishlab chiqdi. Zamonaviy tatar alifbosi Ilminskiy loyihasidan bir qator belgilari bilan farq qilsa-da (Ә oʻrniga Ӓ, [[Ө (kirill)|Ө]] oʻrniga Ӧ, Ү oʻrniga Ӱ, [[Җ]] oʻrniga [[Ж (kirill)|J]], Ң oʻrniga Ҥ), umumiy tamoyillar aynan Ilminskiy tomonidan yaratilgan edi. Shunday boʻlsa-da, Ilminskiyning loyihasi muvaffaqiyatsizlikka uchragan, chunki uning maqsadi [[musulmon]] turkiy xalqlari orasida [[Nasroniylik (Xristianlik)|nasroniylik]]ni tarqatish edi. Shu sababli, ular bu alifbodan foydalanishdan bosh tortdilar. Bundan faqat [[kryashen]]lar mustasno boʻlib, ular orasida mazkur alifbo keng tarqaldi.

{{Iqtibos boshi}}
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida [[Turkiy til|eski turkiy til]] asosida arab yozuviga asoslangan tatar yozma-adabiy tili shakllanib, rivojlandi.

Turkiy adabiy tilda Akmullaning sheʼrlari, XX asr boshlaridagi yozuvchi va shoirlar – [[Majid Gʻofuriy]], D. Yultiy, [[Shayxzoda Muhametzakirovich Babich|Sh. Babich]] va boshqalarning asarlari bitilgan. Tatar tilida kitoblar, gazetalar va jurnallar chop etilgan, teatrlarda spektakllar sahnalashtirilgan, madrasa va maktablarda taʼlim berilgan. Bu koʻp jihatdan gʻarbiy boshqirdlar tilining oʻzga tillarga singib ketishiga sabab boʻldi.

19-asrning oʻrtalaridan boshlab boshqird milliy tilida yozuv tizimini yaratishga urinishlar boshlangan. 1859-yilda Mirsalih Bikchurin boshqird tilining janubiy shevasi asosida arab yozuvida „Podsho-bahodir ertagi“ni nashr ettirdi. Keyinchalik rus grafikasi kirill alifbosi asosida boshqird tilidagi dastlabki alifbolar ham yaratildi: [[Vasiliy Katarinskiy|V Katarinskiy]]ning „Boshqirdlar uchun alifbo“ ([[1892]]) va Bessonov A. G.ning „Boshqirdlar uchun alifbo“ (1907) kitoblari shular jumlasidandir.

Boshqirdlarning milliy tilida arab yozuvi asosidagi yozma tizim faqatgina [[1924-yil]]da yaratilgan. Shu bois, avval tatar tilida chop etilgan „Bashqoʻrtoston“ gazetasining boshqird tilidagi ilk soni 1924-yil avgustda nashrdan chiqdi.

Boshqird tilidagi yozuv tizimi 1924—1929-yillarda arab yozuvida, 1929—1940-yillarda lotin alifbosida, 1940-yildan boshlab esa boshqirdlar rus alifbosidan foydalanib kelmoqdalar.{{Iqtibos yakuni|manba=[http://www.excavacionesplc.com/DswMedia/otech/Column%20With%20Contents%20%208.htm "Birlik, birodarlik, do‘stlik va farovonlikning 450 yilligi!" maqolasi]}}

1908—1909-yillarda tatar shoiri [[Sagit Ramiyev]] oʻz asarlarida lotin alifbosidan foydalana boshlagan. U ä uchun ea, ü uchun eu, ö uchun eo, i uchun ei digraflaridan foydalanishni taklif qilgan. Arablar uning loyihasini rad etishgan. 1920-yillarning boshlarida ozarbayjon olimlari lotin alifbosiga asoslangan oʻz loyihasini ishlab chiqdilar, ammo tatarlar bunga unchalik qiziqmadilar; 1920—1927-yillarda mavjud boʻlgan yana imla („yangi alifbo“) deb nomlangan arabcha iske imla („eski alifbo“) asosidagi isloh qilingan alifbodan foydalanishni afzal koʻrdilar<ref name="zakiev" />.

Lotin alifbosiga asoslangan tatar va boshqird alifbosining birinchi loyihasi 1924-yilda Eshche (Ishchi) gazetasida chop etilgan. Digraflar boshqird tilining noyob tovushlari uchun ishlatilgan. Biroq, bu loyiha qoʻllab-quvvatlanmagan<ref name="zakiev" /><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=MsUOAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B5 |title=Вопросы совершенствования алфавитов тюркших языков СССР: Сборник статей |year=1972}}</ref>.

1926-yilda [[Boku]]<nowiki/>da boʻlib oʻtgan Butunittifoq turkologiya qurultoyi barcha turkiy tillarni lotin alifbosiga oʻtkazishni tavsiya qildi. 1926-yil aprel oyida Qozonda ''{{Lang-tt|Jaꞑa tatar əlifʙasь/Яңа татар әлифбасы}}'' („Yangi tatar alifbosi“) jamiyati ish boshladi<ref name="TES">{{TES|Jaŋalif/Яңалиф}}</ref>.

1927-yil 3-iyulda Tatar partiyasi rahbariyati arab yozuviga asoslangan Yaʼna imla oʻrniga „yanalif“ (''Jaꞑalif'') tatar tilining rasmiy yozuvi deb eʼlon qilindi. Yanalifning birinchi versiyasida K va Q (ikkalasi ham K deb belgilangan), G va Ğ (ikkalasi ham G deb belgilangan), V va W (ikkalasi ham V deb belgilangan) uchun alohida harflar yoʻq edi. Sh oʻrniga kirill alifbosidagi Sh harfi ishlatilgan. C va Ç harflari turk alifbosidagi kabi maʼnoga ega boʻlib, keyinchalik yanalifning oxirgi variantiga koʻchirildi<ref name="zakiev" />. Sovet matbuotida alifbo „oktyabr alifbosi“ deb ham atalgan<ref>Sharq madaniyati va yozuvi. 2-kitob.</ref>.
[[Fayl:Alfavit2.jpg|right|282x282px|Birlashtirilgan yangi turkiy alifbo]]
{| class="Unicode wikitable" style="text-align:center;background:white;"
|+ Jaꞑalif (1928—1940)
! № !! Belgi !! ''[[Tatar yozuvi#Yangi imlo|Yangi imlo]]''<br />asosida arab yozuvi
! Qabul qilinmagan zamonaviy 
tatar alifbosi lotin yozuvi asosida
!Zamonaviy tatar tili alifbosi 
kirill alifbosi asosida
|-
! 1
| [[A (lotin)|A a]]|| style="font-size: 135%" | ئا || A a || <nowiki>А а</nowiki>
|-
! 2
| [[B (lotin)|B ʙ]]|| style="font-size: 135%" | ب || B b || <nowiki>Б б</nowiki>
|-
! 3
| [[C (lotin)|C c]]|| style="font-size: 135%" | چ || Ç ç || <nowiki>Ч ч</nowiki>
|-
! 4
| [[Ç (lotin)|Ç ç]]|| style="font-size: 135%" | ج || C c || <nowiki>Җ җ</nowiki>
|-
! 5
| [[D (lotin)|D d]]|| style="font-size: 135%" | د || D d || <nowiki>Д д</nowiki>
|-
! 6
| [[E (lotin)|E e]]|| style="font-size: 135%" | ئ || E e || <nowiki>Е е (э)</nowiki>
|-
! 7
| [[Ə|Ə ə]] ||style="font-size: 135%" | ئه || Ä ä || <nowiki>Ә ә</nowiki>
|-
! 8
| [[F (lotin)|F f]]|| style="font-size: 135%" | ف || F f || <nowiki>Ф ф</nowiki>
|-
! 9
| [[G (lotin)|G g]]|| style="font-size: 135%" | گ || G g || <nowiki>Г г (гь)</nowiki>
|-
! 10
| [[Ƣ (lotin)|Ƣ ƣ]]|| style="font-size: 135%" | ع || Ğ ğ || <nowiki>Г г (гъ)</nowiki>
|-
! 11
| [[H (lotin)|H h]]|| style="font-size: 135%" | ه || H h || <nowiki>Һ һ</nowiki>
|-
! 12
| [[I (lotin)|I i]]|| style="font-size: 135%" | ئی || İ i || <nowiki>И и</nowiki>
|-
! 13
| [[J (lotin)|J j]]|| style="font-size: 135%" | ى || Y y || <nowiki>Й й</nowiki>
|-
! 14
| [[K (lotin)|K k]]|| style="font-size: 135%" | ک || K k || <nowiki>К к (кь)</nowiki>
|-
! 15
| [[L (lotin)|L l]]|| style="font-size: 135%" | ل || L l || <nowiki>Л л</nowiki>
|-
! 16
| [[M (lotin)|M m]]|| style="font-size: 135%" | م || M m || <nowiki>М м</nowiki>
|-
! 17
| [[N (lotin)|N n]]|| style="font-size: 135%" | ن || N n || <nowiki>Н н</nowiki>
|-
! 18
| [[Ꞑ|Ꞑ ꞑ]] ||style="font-size: 135%" | ڭ || Ñ ñ || <nowiki>Ң ң</nowiki>
|-
! 19
| [[O (lotin)|O o]]|| style="font-size: 135%" | ئۇ, || O o || <nowiki>О о</nowiki>
|-
! 20
| [[Ɵ|Ɵ ɵ]] ||style="font-size: 135%" | ئۇ || Ö ö || <nowiki>Ө ө</nowiki>
|-
! 21
| [[P (lotin)|P p]]|| style="font-size: 135%" | پ || P p || <nowiki>П п</nowiki>
|-
! 22
| [[Q (lotin)|Q q]]|| style="font-size: 135%" | ق || Q q || <nowiki>К к (къ)</nowiki>
|-
! 23
| [[R (lotin)|R r]]|| style="font-size: 135%" | ر || R r || <nowiki>Р р</nowiki>
|-
! 24
| [[S (lotin)|S s]]|| style="font-size: 135%" | س || S s || <nowiki>С с</nowiki>
|-
! 25
| [[Ş|Ş ş]] ||style="font-size: 135%" | ش || Ş ş || <nowiki>Ш ш</nowiki>
|-
! 26
| [[T (lotin)|T t]]|| style="font-size: 135%" | ت || T t || <nowiki>Т т</nowiki>
|-
! 27
| [[U (lotin)|U u]]|| style="font-size: 135%" | ئو, || U u || <nowiki>У у</nowiki>
|-
! 28
| [[V (lotin)|V v]]|| style="font-size: 135%" | و || W w || <nowiki>В в (в, у)</nowiki>
|-
! 29
| [[X (lotin)|X x]]|| style="font-size: 135%" | ح || X x || <nowiki>Х х</nowiki>
|-
! 30
| [[Y (lotin)|U y]]|| style="font-size: 135%" | ئو || Ü ü || <nowiki>Ү ү</nowiki>
|-
! 31
| [[Z (lotin)|Z z]]|| style="font-size: 135%" | ز || Z z || <nowiki>З з</nowiki>
|-
! 32
| [[Ƶ|Ƶ ƶ]] ||style="font-size: 135%" | ژ || J j || <nowiki>Ж ж</nowiki>
|-
! 33
| [[Ь ь]]|| style="font-size: 135%" | ئ, || I ı || <nowiki>Ы ы</nowiki>
|-
! (34.1)
| [[Апостроф|']] ||style="font-size: 135%" | ء || ' || <nowiki>ъ, ь, э</nowiki>
|-
! (34.2)
| [[ьj]]|| style="font-size: 135%" | ئی, || (Í í) || <nowiki>ый</nowiki>
|}

1928-yilda yanalifning yakuniy islohoti boʻlib oʻtdi (jadvalga qarang), keyingi 12 yil davomida faol foydalanildi. Baʼzi manbalarga koʻra, alifbo 34 ta harfni oʻz ichiga olgan, lekin aslida oxirgi „harf“ jj tegishli tatar diftongining digrafi edi. Boshqa manbalarda apostrof 34 ta harfdan iborat. Turli manbalarda alifbo saralanishi farqlanadi (A dan keyin Ə, E dan keyin L).

{| class="Unicode wikitable" style="text-align:center;background:white;"
|+ 1924-07-18 ''Eshche'' alifbosi
! № !! Belgi !!Yanalifnning yakuniy versiyasi
!Zamonaviy lotinlashtirilgan tatar alifbosi va boshqird tilini romanlashtirish loyihasi
! Kirill alifbosiga asoslangan zamonaviy tatar alifbosi!!Kirill alifbosiga asoslangan zamonaviy boshqird alifbosi!! Izohlar
|-
! 1
| [[A (lotin)|A a]]|| A a || A a || A a || A a ||
|-
! 2
| [[B (lotin)|B ʙ]]|| B ʙ || B b || B b || B b || hozirgi alifbodagidek

|-
! 3
| [[C (lotin)|C c]]|| C c || Ç ç || Ch ch || (Ch ch) || Yanalifda boʻlgani kabi; boshqird tilida – faqat rus tilidan oʻzlashgan soʻzlarda
|-
! 4
| [[Ç (латиница)|Ç ç]] || Ş ş || Ş ş || Sh sh || Sh sh || oʻziga xos variant
|-
! 5
| [[D (lotin)|D d]]|| D d || D d || D d || D d ||
|-
! 6
| [[Dh (digraf)|Dh dh]]|| Đ đ || Ź ź || - – || Ҙ ҙ || hozirgi boshqird alifbosidagi kabi; tatar tilida yoʻq
|-
! 7
| [[E (lotin)|E e]]|| Ə ə || Ä ä || <nowiki>Ә ә</nowiki> || <nowiki>Ә ә</nowiki> || hozirgi tatar va boshqird alifbosidagi kabi
|-
! 8
| [[F (lotin)|F f]]|| F f || F f || <nowiki>Ф ф</nowiki> || <nowiki>Ф ф</nowiki> ||
|-
! 9
| [[G (lotin)|G g]]|| G g || G g || <nowiki>Г г (гь)</nowiki> || <nowiki>Г г</nowiki> ||
|-
! 10
| [[Ĝ|Ĝ ĝ]] || Ƣ ƣ || Ğ ğ || <nowiki>Г г (гъ)</nowiki> || <nowiki>Ғ ғ</nowiki> || hozirgi boshqird tilidagi alohida harf
|-
! 11
| [[H (lotin)|H h]]|| H h || H h || <nowiki>Һ һ</nowiki> || <nowiki>Һ һ</nowiki> ||
|-
! 12
| [[I (lotin)|I i]]|| I i ||<nowiki>İ i</nowiki> || <nowiki>И и</nowiki> || <nowiki>И и</nowiki> || xuddi yanalifdagidek
|-
! 13
| [[J (lotin)|J j]]|| Ç ç || C c || <nowiki>Җ җ</nowiki> || - – || transliteratsiyada boʻlgani kabi, boshqird tilida yoʻq
|-
! 14
| [[K (lotin)|K k]]|| K k || K k || <nowiki>К к (кь)</nowiki> || <nowiki>К к</nowiki> ||

|-
! 15
| [[L (lotin)|L l]]|| L l || L l || <nowiki>Л л</nowiki> || <nowiki>Л л</nowiki> ||
|-
! 16
| [[M (lotin)|M m]]|| M m || M m || <nowiki>М м</nowiki> || <nowiki>М м</nowiki> ||
|-
! 17
| [[N (lotin)|N n]]|| N n || N n || <nowiki>Н н</nowiki> || <nowiki>Н н</nowiki> ||
|-
! 18
| [[Ꞑ|Ꞑ ꞑ]] || Ŋ ŋ || Ñ ñ || <nowiki>Ң ң</nowiki> || <nowiki>Ң ң</nowiki> ||
|-
! 19
| [[O (lotin)|O o]]|| O o || O o || <nowiki>О о</nowiki> || <nowiki>О о</nowiki> ||
|-
! 20
| [[Ö|Ö ö]] || Ɵ ɵ || Ö ö || <nowiki>Ө ө</nowiki> || <nowiki>Ө ө</nowiki> || hozirgi alifbodagidek
|-
! 21
| [[P (lotin)|P p]]|| P p || P p || <nowiki>П п</nowiki> || <nowiki>П п</nowiki> ||
|-
! 22
| [[Q (lotin)|Q q]]|| Q q || Q q || <nowiki>К к (къ)</nowiki> || <nowiki>Ҡ ҡ</nowiki> ||hozirgi boshqird tilidagi alohida harf
|-
! 23
| [[R (lotin)|R r]]|| R r || R r || <nowiki>Р р</nowiki> || <nowiki>Р р</nowiki> ||
|-
! 24
| [[S (lotin)|S s]]|| S s || S s || <nowiki>С с</nowiki> || <nowiki>С с</nowiki> ||
|-
! 25
| [[T (lotin)|T t]]|| T t || T t || <nowiki>Т т</nowiki> || <nowiki>Т т</nowiki> ||
|-
! 26
| [[Th (digraf)|Th th]]|| <nowiki>Ѣ ѣ</nowiki> || <nowiki>Ś ś</nowiki> || - – || <nowiki>Ҫ ҫ</nowiki> || hozirgi boshqird alifbosida alohida harf; tatar tilida yoʻq
|-
! 27
| [[U (lotin)|U u]]|| U u || U u || <nowiki>У у</nowiki> || <nowiki>У у</nowiki> ||
|-
! 28
| [[Ü|Ü ü]] || U y || Ü ü || <nowiki>Ү ү</nowiki> || <nowiki>Ү ү</nowiki> || hozirgi alifbodagidek
|-
! 29
| [[W (lotin)|W w]]|| V v || W w || <nowiki>В в (в, у)</nowiki> || <nowiki>У у (в)</nowiki> || hozirgi alifbodagidek
|-
! 30
| [[V (lotin)|V v]]|| V v || V v || <nowiki>В в (в)</nowiki> || <nowiki>В в (в)</nowiki> || hozirgi alifbodagidek
|-
! 31
| [[X (lotin)|X x]]|| X x || X x || <nowiki>Х х</nowiki> || <nowiki>Х х</nowiki> ||
|-
! 32
| [[Y (lotin)|Y y]]|| <nowiki>Ьj ьj</nowiki> || Í í (ıy) || <nowiki>ый</nowiki> || <nowiki>(и)</nowiki> || oʻziga xos variant; arabcha versiyada diftong uchun bitta harf ishlatilgan.
|-
! 33
| [[Z (lotin)|Z z]]|| Z z || Z z || <nowiki>З з</nowiki> || <nowiki>З з</nowiki> ||
|-
! 34
| [[Ƶ (lotin)|Ƶ ƶ]]|| Ƶ ƶ || J j || <nowiki>Ж ж</nowiki> || <nowiki>Ж ж</nowiki> || kirill alifbosidagi kabi
|-
! 35
| [[Ə|Ə ə]] || <nowiki>Ь ь</nowiki> || I ı || <nowiki>Ы ы</nowiki> || <nowiki>Ы ы</nowiki> || oʻziga xos variant
|-
! 36
| [[E (lotin)|E e]]|| <nowiki>E e</nowiki> || <nowiki>E e</nowiki> || <nowiki>Е е (э)</nowiki> || <nowiki>Е е (Э э)</nowiki> || kirill alifbosidagi kabi
|}

== Kirill alifbosiga oʻtish (1938—1940) ==
1939-yilda SSSR milliy yozuvlarini to‘liq [[kirilllashtirish]] jarayoni boshlandi. E’lon qilinishicha, lotin alifbosining kirill alifbosiga o‘zgartirilishi "mehnatkashlarning iltimosi asosida" amalga oshirilgan.

Kirilllashtirishning bir nechta loyihalari taklif etildi, biroq Ilminskiyning "diniy o‘tmishi bilan yuki og‘ir" loyihasi ular orasida tilga olinmadi.

1938-yilda professor M. Fazlullin tatar tili uchun qo‘shimcha belgilarsiz moslashtirilgan rus alifbosini taklif etdi. Maxsus tatar tovushlarini [[Ъ]] va <nowiki/>[[Ь]] harflari qo‘shilgan rus harflaridan tashkil topgan [[digraf]]<nowiki/>lar bilan ifodalash taklif qilindi.

1939-yilda Gorbangaliyev va Ramazanov kirill alifbosining qo‘shimcha harflaridan foydalangan holda o‘z loyihalarini taklif etishdi. Ө, Ә, Ү, Һ harflari yanalifdan meros qolgan bo‘lsa, [[Җ]] va [[Ң]] harflari [[Щ]] va [[Ц (kirill)|Ц]] harflariga o‘xshatib ixtiro qilingan. Ƣ va Q harflariga o‘xshash qilib [[Гъ]] va [[Къ]] digraflarini ishlatish mo‘ljallangan edi. Ushbu loyihaga ko‘ra, ƣədət ("{{Lang-ru|обычай}}") so‘zi gъәdәt, qar ("{{Lang-ru|снег}}") so‘zi esa k’ar shaklida yozilgan. Ramazanov loyihasida W (yanalifda - V) bo‘g‘in boshida V va bo‘g‘in oxirida <nowiki>У, Ү</nowiki> bilan ifodalangan, masalan: ''<nowiki>vaq — вакъ; tav — тау; dəv — дәү</nowiki>''. 1939-yil 5-mayda ushbu loyiha Tatariston ASSR Oliy Kengashi tomonidan rasman tasdiqlangan. Hayratlanarli tomoni shundaki, "tatar jamiyati loyihaga qarshilik bildirgan" va 1940-yil iyul oyida bo‘lib o‘tgan anjumanda kirill alifbosiga asoslangan yozuv tizimi yana bir bor isloh qilingan. 1941-yil 10-yanvarda bu yangi loyiha tasdiqlangan. Yangi talqinga ko‘ra, <nowiki>ƣədət</nowiki> so‘zi "<nowiki>гадәт</nowiki>" tarzida, qar esa "kar" shaklida yozila boshlangan.

Boshqird tiliga mos keladigan tovush yoʻqligi sababli [[Җ]] harfi kerak emas edi; [[Ҡ]] va [[Ғ]] lar Q va Ƣ ning analoglari sifatida, Đ va <nowiki>Ѣ</nowiki>ning oʻxshashlari sifatida esa <nowiki>Ҙ</nowiki> va <nowiki>Ҫ</nowiki> harflari ixtiro qilingan. Shunday qilib, boshqird tilida ƣəđət so‘zi ғәҙәт tarzida, qar so‘zi esa ҡар shaklida yozila boshlandi. Umuman olganda, boshqird tili uchun kirill alifbosi loyihasini tatar tiliga nisbatan haqiqiy tovushli til [[fonetika]]sini ifodalash jihatidan muvaffaqiyatliroq deb hisoblash mumkin: masalan, səƣət so‘zi zamonaviy [[imlo]]da {{lang-tt|сәгать}}, {{lang-ba|сәғәт}} tarzida yoziladi. Ko‘rinib turibdiki, boshqird yozuvida qator uyg‘unligi to‘liq saqlanib qolgan, yumshoq va qattiq belgilar esa faqat rus tilidan o‘zlashtirilgan so‘zlardagina qo‘llaniladi.

{| class="Unicode wikitable" style="text-align:center;background:white;"
|+ Tatar tili uchun kirill alifbosi (1940-yil)
! № !! Belgi !! Fazlullin loyihasi !! Ilminskiy alifbosi !! Yanalif !!1990-yillar loyihasi

lotin alifbosi asosida
! Izohlar
|-
! 1
| [[А (kirill)|A a]]|| <nowiki>А а</nowiki> || <nowiki>А а</nowiki> || A a || A a ||
|-
! 2
| [[Б (kirill)|B b]]|| <nowiki>Б б</nowiki> || <nowiki>Б б</nowiki> || B ʙ || B b ||
|-
! 3
| [[В (kirill)|V v]]|| <nowiki>В в</nowiki> || <nowiki>В в</nowiki> || V v || W w, V v || ruscha soʻzlarda [v] tatarcha soʻzlarda [w]
|-
! 4
| [[Г (kirill)|G g]]|| <nowiki>Г г</nowiki> || <nowiki>Г г</nowiki> || <nowiki>G g, Ƣ ƣ</nowiki> || <nowiki>G g, Ğ ğ</nowiki> ||
|-
! 5
| [[Д (kirill)|D d]]|| <nowiki>Д д</nowiki> || <nowiki>Д д</nowiki> || D d || D d ||
|-
! 6
| [[Е (kirill)|Ye e]]|| <nowiki>Е е</nowiki> || <nowiki>Е е</nowiki> || <nowiki>E e, Je, Jь</nowiki> || <nowiki>E e, ye, yı</nowiki> ||
|-
! 7
| [[Ё|Yo yo]] || <nowiki>Е е</nowiki> || || <nowiki>Jo</nowiki> || <nowiki>Yo</nowiki> || faqat ruscha oʻzlashmalarda
|-
! 8
| [[Ж (kirill)|J j]]|| <nowiki>Ж ж</nowiki> || <nowiki>Ж ж</nowiki> || <nowiki>Ƶ ƶ</nowiki> || <nowiki>J j</nowiki> ||
|-
! 9
| [[З (kirill)|Z z]]|| <nowiki>З з</nowiki> || <nowiki>З з</nowiki> || Z z || Z z ||
|-
! 10
| [[И (kirill)|I i]]|| <nowiki>И и</nowiki> || <nowiki>И и</nowiki> || I i || İ i ||
|-
! 11
| [[Й (kirill)|Y y]]|| <nowiki>Й й</nowiki> || <nowiki>Й й</nowiki> || <nowiki>J j</nowiki> || <nowiki>Y y</nowiki> ||
|-
! 12
| [[К (kirill)|K k]]|| <nowiki>К к</nowiki> || <nowiki>К к</nowiki> || K k, Q q || K k, Q q ||
|-
! 13
| [[Л (kirill)|L l]]|| <nowiki>Л л</nowiki> || <nowiki>Л л</nowiki> || L l || L l ||
|-
! 14
| [[M (lotin)|M m]]|| <nowiki>М м</nowiki> || <nowiki>М м</nowiki> || M m || M m ||
|-
! 15
| [[Н (kirill)|N n]]|| <nowiki>Н н</nowiki> || <nowiki>Н н</nowiki> || N n || N n ||
|-
! 16
| [[О (kirill)|O o]]|| <nowiki>О о</nowiki> || <nowiki>О о</nowiki> || O o || O o ||
|-
! 17
| [[П (kirill)|P p]]|| <nowiki>П п</nowiki> || <nowiki>П п</nowiki> || P p || P p ||
|-
! 18
| [[Р (kirill)|R r]]|| <nowiki>Р р</nowiki> || <nowiki>Р р</nowiki> || R r || R r ||
|-
! 19
| [[С (kirill)|S s]]|| <nowiki>С с</nowiki> || <nowiki>С с</nowiki> || S s || S s ||
|-
! 20
| [[Т (kirill)|T t]]|| <nowiki>Т т</nowiki> || <nowiki>Т т</nowiki> || T t || T t ||
|-
! 21
| [[У (kirill)|U u]]|| <nowiki>У у</nowiki> || <nowiki>У у</nowiki> || U u || U u ||
|-
! 22
| [[Ф (kirill)|F f]]|| <nowiki>Ф ф</nowiki> || <nowiki>Ф ф</nowiki> || F f || F f ||
|-
! 23
| [[Х (kirill)|X x]]|| <nowiki>Х х</nowiki> || <nowiki>Х х</nowiki> || X x || X x ||
|-
! 24
| [[Ц (kirill)|Ts s]]|| <nowiki>Ц ц</nowiki> || <nowiki>Ц ц</nowiki> || Ts || Ts || faqat ruscha oʻzlashmalarda
|-
! 25
| [[Ч (kirill)|Ch ch]]|| <nowiki>Ч ч</nowiki> || <nowiki>Ч ч</nowiki> || C c || Ç ç ||
|-
! 26
| [[Ш (kirill)|Sh sh]]|| <nowiki>Ш ш</nowiki> || <nowiki>Ш ш</nowiki> || Ş ş || Ş ş ||
|-
! 27
| [[Щ (kirill)|Щ щ]]|| <nowiki>Щ щ</nowiki> || <nowiki>Щ щ</nowiki> || Şc || Şç || faqat ruscha oʻzlashmalarda
|-
! 28
| [[Ъ|Ъ ʼ]] || <nowiki>Ъ ъ</nowiki> || <nowiki>Ъ ъ</nowiki> || || ||
|-
! 29
| [[Ы (kirill)|I i]]|| <nowiki>Ы ы</nowiki> || <nowiki>Ы ы</nowiki> || || I ı ||
|-
! 30
| [[Ь| ]] || <nowiki>Ь ь</nowiki> || <nowiki>Ь ь</nowiki> || || ||
|-
! 31
| [[Э (kirill)|E e]]|| <nowiki>Э э</nowiki> || <nowiki>Э э</nowiki> || E e || E e ||
|-
! 32
| [[Ю (kirill)|Yu yu]]|| <nowiki>Ю ю</nowiki> || <nowiki>Ю ю</nowiki> || Ju/Jy || Yu/Yü ||
|-
! 33
| [[Я (kirill)|Ya ya]]|| <nowiki>Я я</nowiki> || <nowiki>Я я</nowiki> || Ja/Jə || Ya/Yä ||
|-
! 34
| [[Ә (kirill)|Ә ә]]|| <nowiki>Аъ аъ</nowiki> || <nowiki>Ӓ ӓ (Я я)</nowiki> || Ә ә || Ä ä ||
|-
! 35
| [[Ө (kirill)|Ө ө]]|| <nowiki>Оъ оъ</nowiki> || <nowiki>Ӧ ӧ</nowiki> || Ө ө || Ö ö ||
|-
! 36
| [[Ү (kirill)|Ү ү]]|| <nowiki>Уъ уъ</nowiki> || <nowiki>Ӱ ӱ (Ю ю)</nowiki> || U y || Ü ü ||
|-
! 37
| [[Җ (kirill)|Җ җ]]|| <nowiki>Жъ жъ</nowiki> || <nowiki>Ж ж</nowiki> || Ç ç || C c ||
|-
! 38
| [[Ң (kirill)|Ң ң]]|| <nowiki>Нъ нъ</nowiki> || <nowiki>Ҥ ҥ</nowiki> || Ꞑ ꞑ || Ñ ñ ||
|-
! 39
| [[Һ (kirill)|Һ һ]]|| <nowiki>Хъ хъ</nowiki> || <nowiki>Х х</nowiki> || H h || H h ||
|}

1955, 1958, 1959 va 1989-yillarda tatar kirill alifbosini isloh qilish boʻyicha muvaffaqiyatsiz urinishlar boʻldi, xususan: tatar tilini pronunellatsiyaga yaqinlashtirish uchun [q], [ ɣ ] (ğ) va [w] tovushlarini ifodalash uchun [[Қ (kirill)|Q]], [[Ғ (kirill)|Gʻ]] va [[Ў (kirill)|Oʻ]] harflarini qoʻshish taklif qilindi. Oʻ oʻrniga V dan foydalanish ham taklif qilindi.

<nowiki>А Ә Б В [Ў] Г [Ғ] Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К [Қ] Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я</nowiki>

Kvadrat qavs ichidagi harflarni 1989-yilda qoʻshish taklif qilingan. 1997-yil yanvar oyida Tatar parlamenti kirill alifbosining yangi versiyasini tasdiqlagan.

<nowiki>А Ә Б В Г Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я</nowiki>

== Tatar tili uchun yanalifni jonlantirishga urinishlar (1990-yillar boshi) ==
[[File:Ь-Яңалиф.jpg|thumb|Kirill alifbosidagi [[Fayl:Latin_capital_letter_I_with_bowl.svg|link=I_s_poluovalom|9x9px]] harfiga oʻxshash koʻrinishdagi harf hozirgi kunda [[Unicode|Yunikod]]da mavjud emas. U baʼzi tatar shriftlarida qoʻllaniladi.]]
[[File:Ng Janalif.jpg|thumb|[[Unicode]] 6.0 versiyasiga kiritilgan pastki chiqiq elementli N harfi (U+A790 va U+A791 pozitsiyalari). Baʼzi tatar shriftlarida bu belgi Ñ oʻrnida ishlatiladi.]]
1990-yillarda Tataristonda tatar fonetikasini toʻliqroq aks ettirish uchun V harfini qoʻshib Yanalifni jonlantirishga urinishlar boʻlgan. Biroq urinishlar qator texnik nosozliklar, xususan, bosmaxonalarda zarur shriftlar yoʻqligi va „Yanalif“ning foydalanishdan olib tashlanishi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 2000-yilda Tataristonda zamonaviy turk alifbosiga yaqinroq boʻlgan lotin alifbosining yangi versiyasi qabul qilindi, ammo 2002 yilda Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyaviy sudining qarori bilan rasmiy foydalanish taqiqlandi.

== Xotira ==
Yangi alifbo sharafiga boshqirdlar va tatarlar qishloqlar va koʻchalarni nomladilar.

== Yana qarang ==

* [[Birlashgan shimoliy alifbo]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

{{Turkiy tillar}}
{{Turkiy yozuvlar}}

[[Turkum:Tatar tili]]
[[Turkum:Lotin alifbosi]]
[[Turkum:Tatariston tarixi]]
[[Turkum:Yangi turkiy alifbo]]