Yanalif

Яналиф (татарча: яңа әлифба / жаꞑа əлифʙа, бошқирдча: яңы әлифба, сўзма-сўз: „янги алифбо“) – расмий совет матбуотида – Янги туркий алифбо (НТА) – 1920-йиллар охирида умумиттифоқ лотинлаштириш лойиҳаси доирасида барча туркий тилларни лотин алифбосига асосланган ягона ёзувга ўтказиш таклифи илгари сурилган эди. 1928-йилда СССРнинг туркий тилли республикалари ва автоном республикаларида араб ёзувига асосланган алифболар ўрнига расман жорий этилган. 1938—1940-йилларда эса тезкор сур’атда кирилл ёзувига асосланган алифболарга қайта ўзгартирилган. Ҳозирги кунда қўлланилмайди.

Янги туркий алифбо Яналиф
Ёзув типи	Ундош-унли ёзув
Тиллар	Туркий, эроний, Шимолий Кавказ, мўғул, Фин-угор тиллари, тунгус-манжур, палеоосиё тиллари
Пайдо бўлиш жойи	СССР
Ҳудуд	СССР, Монголия Халқ Республикаси, Тува Халқ Республикаси
Яратилган санаси	1928-йил
Давр	1928—1940-йиллар
Ёзув йўналиши	Чапдан ўнгга
Белгилар сони	40 га яқин
Келиб чиқиши	Кирилл элементлари киритилган лотин алифбоси
Қардошлари	Бирлашган Шимолий алифбо
Униcоде кўлами	Лотин алифбосининг бир қисми, ба’зи ҳарфлар мавжуд эмас

Алифбо 33 та белгидан иборат бўлиб, уларнинг 9 таси унлилар учун эди. Апостроф ҳиқилдоқ тутилишини ифодалаш учун ишлатилган (арабча ҳамза белгисига ўхшаш) ва баъзан алоҳида ҳарф сифатида қабул қилинган. Чет эл исмлари учун баъзан қўшимча ҳарфлар қўлланилган. Б ҳарфининг кичик шакли ҳарфи билан адаштирмаслик учун ʙ кўринишида, Й ҳарфининг бош шакли эса кирилчадаги У ҳарфи каби ёзилган. 33-рақамли ҳарф Юникодда мавжуд эмас, аммо Ь кирилчадаги юмшоқ белги каби кўринади. Бош ҳарф Ə баъзи шрифтларда кирилл алифбосидаги Э ҳарфига ўхшаб кетади.

Тарих

Лотин алифбосида ёзилган туркий тилнинг энг қадимги намунаси қипчоқ тилида ёзилган Cодех Cуманиcус (Куман кодекси) дир. Ушбу ёзув Олтин Ўрданинг бир нечта католиклари орасида кенг тарқалган ва у йўқолганидан кейин тез орада унутилган, чунки католиклик турклар орасида тарқалмаган.

Кўп асрлар давомида татар тили ва Кавказ ҳамда Ўрта Осиёдаги бир қатор туркий тиллар араб алифбосидан фойдаланиб келган. Бу алифбо туркий фонетикани жуда номукаммал тарзда акс эттирган – хусусан, аксарият туркий тилларга хос бўлган унлилар уйғунлигини ифодалай олмаган. Уни такомиллаштириш уринишлари анча кеч, ХИХ-ХХ асрларда, усмонли ва форс тилларидаги имло ислоҳотларига асосланиб пайдо бўлган. Шу билан бирга, ХИХ аср ўрталарида туркий тилларни кирилл ёки лотин алифбосида ёзишга интилишлар бошланган – бу жараён, аввало, Озарбайжонда кузатилган. Шу билан бирга, рус миссионери Николай Илминский бир гуруҳ ҳамфикрлари билан биргаликда Волга-Урал минтақасидаги барча халқлар (татарлар, бошқирдлар ва бошқалар) учун ўзгартирилган рус алифбоси асосида янги алифбо ишлаб чиқди. Замонавий татар алифбоси Илминский лойиҳасидан бир қатор белгилари билан фарқ қилса-да (Ә ўрнига Ӓ, Ө ўрнига Ӧ, Ү ўрнига Ӱ, Җ ўрнига Ж, Ң ўрнига Ҥ), умумий тамойиллар айнан Илминский томонидан яратилган эди. Шундай бўлса-да, Илминскийнинг лойиҳаси муваффақияцизликка учраган, чунки унинг мақсади мусулмон туркий халқлари орасида насронийликни тарқатиш эди. Шу сабабли, улар бу алифбодан фойдаланишдан бош тортдилар. Бундан фақат кряшенлар мустасно бўлиб, улар орасида мазкур алифбо кенг тарқалди.

ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида эски туркий тил асосида араб ёзувига асосланган татар ёзма-адабий тили шаклланиб, ривожланди.

Туркий адабий тилда Акмулланинг шеърлари, ХХ аср бошларидаги ёзувчи ва шоирлар – Мажид Ғофурий, Д. Юлтий, Ш. Бабич ва бошқаларнинг асарлари битилган. Татар тилида китоблар, газеталар ва журналлар чоп этилган, театрларда спектакллар саҳналаштирилган, мадраса ва мактабларда таълим берилган. Бу кўп жиҳатдан ғарбий бошқирдлар тилининг ўзга тилларга сингиб кетишига сабаб бўлди.

19-асрнинг ўрталаридан бошлаб бошқирд миллий тилида ёзув тизимини яратишга уринишлар бошланган. 1859-йилда Мирсалиҳ Бикчурин бошқирд тилининг жанубий шеваси асосида араб ёзувида „Подшо-баҳодир эртаги“ни нашр эттирди. Кейинчалик рус графикаси кирилл алифбоси асосида бошқирд тилидаги дастлабки алифболар ҳам яратилди: В Катаринскийнинг „Бошқирдлар учун алифбо“ (1892) ва Бессонов А. Г.нинг „Бошқирдлар учун алифбо“ (1907) китоблари шулар жумласидандир.

Бошқирдларнинг миллий тилида араб ёзуви асосидаги ёзма тизим фақатгина 1924-йилда яратилган. Шу боис, аввал татар тилида чоп этилган „Башқўртостон“ газетасининг бошқирд тилидаги илк сони 1924-йил августда нашрдан чиқди.

Бошқирд тилидаги ёзув тизими 1924—1929-йилларда араб ёзувида, 1929—1940-йилларда лотин алифбосида, 1940-йилдан бошлаб эса бошқирдлар рус алифбосидан фойдаланиб келмоқдалар.

"Бирлик, биродарлик, дўстлик ва фаровонликнинг 450 йиллиги!" мақоласи

1908—1909-йилларда татар шоири Сагит Рамиев ўз асарларида лотин алифбосидан фойдалана бошлаган. У ä учун эа, ü учун эу, ö учун эо, и учун эи диграфларидан фойдаланишни таклиф қилган. Араблар унинг лойиҳасини рад этишган. 1920-йилларнинг бошларида озарбайжон олимлари лотин алифбосига асосланган ўз лойиҳасини ишлаб чиқдилар, аммо татарлар бунга унчалик қизиқмадилар; 1920—1927-йилларда мавжуд бўлган яна имла („янги алифбо“) деб номланган арабча иске имла („эски алифбо“) асосидаги ислоҳ қилинган алифбодан фойдаланишни афзал кўрдилар.

Лотин алифбосига асосланган татар ва бошқирд алифбосининг биринчи лойиҳаси 1924-йилда Эшче (Ишчи) газетасида чоп этилган. Диграфлар бошқирд тилининг ноёб товушлари учун ишлатилган. Бироқ, бу лойиҳа қўллаб-қувватланмаган.

1926-йилда Бокуда бўлиб ўтган Бутуниттифоқ туркология қурултойи барча туркий тилларни лотин алифбосига ўтказишни тавсия қилди. 1926-йил апрел ойида Қозонда татарча: Жаꞑа татар əлифʙась/Яңа татар әлифбасы' („Янги татар алифбоси“) жамияти иш бошлади.

1927-йил 3-июлда Татар партияси раҳбарияти араб ёзувига асосланган Яъна имла ўрнига „яналиф“ (Жаꞑалиф) татар тилининг расмий ёзуви деб эълон қилинди. Яналифнинг биринчи версиясида К ва Қ (иккаласи ҳам К деб белгиланган), Г ва Ğ (иккаласи ҳам Г деб белгиланган), В ва W (иккаласи ҳам В деб белгиланган) учун алоҳида ҳарфлар йўқ эди. Ш ўрнига кирилл алифбосидаги Ш ҳарфи ишлатилган. C ва Ç ҳарфлари турк алифбосидаги каби маънога эга бўлиб, кейинчалик яналифнинг охирги вариантига кўчирилди. Совет матбуотида алифбо „октябр алифбоси“ деб ҳам аталган.

Бирлаштирилган янги туркий алифбо

Жаꞑалиф (1928—1940)

№	Белги	Янги имло асосида араб ёзуви	Қабул қилинмаган замонавий татар алифбоси лотин ёзуви асосида	Замонавий татар тили алифбоси кирилл алифбоси асосида
1	А а	ئا	А а	А а
2	Б ʙ	ب	Б б	Б б
3	C c	چ	Ç ç	Ч ч
4	Ç ç	ج	C c	Җ җ
5	Д д	د	Д д	Д д
6	Э э	ئ	Э э	Е е (э)
7	Ə ə	ئه	Ä ä	Ә ә
8	Ф ф	ف	Ф ф	Ф ф
9	Г г	گ	Г г	Г г (гь)
10	Ƣ ƣ	ع	Ğ ğ	Г г (гъ)
11	Ҳ ҳ	ه	Ҳ ҳ	Һ һ
12	И и	ئی	İ и	И и
13	Ж ж	ى	Й й	Й й
14	К к	ک	К к	К к (кь)
15	Л л	ل	Л л	Л л
16	М м	م	М м	М м
17	Н н	ن	Н н	Н н
18	Ꞑ ꞑ	ڭ	Ñ ñ	Ң ң
19	О о	ئۇ,	О о	О о
20	Ɵ ɵ	ئۇ	Ö ö	Ө ө
21	П п	پ	П п	П п
22	Қ қ	ق	Қ қ	К к (къ)
23	Р р	ر	Р р	Р р
24	С с	س	С с	С с
25	Ş ş	ش	Ş ş	Ш ш
26	Т т	ت	Т т	Т т
27	У у	ئو,	У у	У у
28	В в	و	W w	В в (в, у)
29	Х х	ح	Х х	Х х
30	У й	ئو	Ü ü	Ү ү
31	З з	ز	З з	З з
32	Ƶ ƶ	ژ	Ж ж	Ж ж
33	Ь ь	ئ,	И ı	Ы ы
(34.1)	'	ء	'	ъ, ь, э
(34.2)	ьж	ئی,	(Í í)	ый

1928-йилда яналифнинг якуний ислоҳоти бўлиб ўтди (жадвалга қаранг), кейинги 12 йил давомида фаол фойдаланилди. Баъзи манбаларга кўра, алифбо 34 та ҳарфни ўз ичига олган, лекин аслида охирги „ҳарф“ жж тегишли татар дифтонгининг диграфи эди. Бошқа манбаларда апостроф 34 та ҳарфдан иборат. Турли манбаларда алифбо сараланиши фарқланади (А дан кейин Ə, Э дан кейин Л).

1924-07-18 Эшче алифбоси

№	Белги	Яналифннинг якуний версияси	Замонавий лотинлаштирилган татар алифбоси ва бошқирд тилини романлаштириш лойиҳаси	Кирилл алифбосига асосланган замонавий татар алифбоси	Кирилл алифбосига асосланган замонавий бошқирд алифбоси	Изоҳлар
1	А а	А а	А а	А а	А а
2	Б ʙ	Б ʙ	Б б	Б б	Б б	ҳозирги алифбодагидек
3	C c	C c	Ç ç	Ч ч	(Ч ч)	Яналифда бўлгани каби; бошқирд тилида – фақат рус тилидан ўзлашган сўзларда
4	Ç ç	Ş ş	Ş ş	Ш ш	Ш ш	ўзига хос вариант
5	Д д	Д д	Д д	Д д	Д д
6	Дҳ дҳ	Đ đ	Ź ź	- –	Ҙ ҙ	ҳозирги бошқирд алифбосидаги каби; татар тилида йўқ
7	Э э	Ə ə	Ä ä	Ә ә	Ә ә	ҳозирги татар ва бошқирд алифбосидаги каби
8	Ф ф	Ф ф	Ф ф	Ф ф	Ф ф
9	Г г	Г г	Г г	Г г (гь)	Г г
10	Ĝ ĝ	Ƣ ƣ	Ğ ğ	Г г (гъ)	Ғ ғ	ҳозирги бошқирд тилидаги алоҳида ҳарф
11	Ҳ ҳ	Ҳ ҳ	Ҳ ҳ	Һ һ	Һ һ
12	И и	И и	İ и	И и	И и	худди яналифдагидек
13	Ж ж	Ç ç	C c	Җ җ	- –	транслитерацияда бўлгани каби, бошқирд тилида йўқ
14	К к	К к	К к	К к (кь)	К к
15	Л л	Л л	Л л	Л л	Л л
16	М м	М м	М м	М м	М м
17	Н н	Н н	Н н	Н н	Н н
18	Ꞑ ꞑ	Ŋ ŋ	Ñ ñ	Ң ң	Ң ң
19	О о	О о	О о	О о	О о
20	Ö ö	Ɵ ɵ	Ö ö	Ө ө	Ө ө	ҳозирги алифбодагидек
21	П п	П п	П п	П п	П п
22	Қ қ	Қ қ	Қ қ	К к (къ)	Ҡ ҡ	ҳозирги бошқирд тилидаги алоҳида ҳарф
23	Р р	Р р	Р р	Р р	Р р
24	С с	С с	С с	С с	С с
25	Т т	Т т	Т т	Т т	Т т
26	Тҳ тҳ	Ѣ ѣ	Ś ś	- –	Ҫ ҫ	ҳозирги бошқирд алифбосида алоҳида ҳарф; татар тилида йўқ
27	У у	У у	У у	У у	У у
28	Ü ü	У й	Ü ü	Ү ү	Ү ү	ҳозирги алифбодагидек
29	W w	В в	W w	В в (в, у)	У у (в)	ҳозирги алифбодагидек
30	В в	В в	В в	В в (в)	В в (в)	ҳозирги алифбодагидек
31	Х х	Х х	Х х	Х х	Х х
32	Й й	Ьж ьж	Í í (ıй)	ый	(и)	ўзига хос вариант; арабча версияда дифтонг учун битта ҳарф ишлатилган.
33	З з	З з	З з	З з	З з
34	Ƶ ƶ	Ƶ ƶ	Ж ж	Ж ж	Ж ж	кирилл алифбосидаги каби
35	Ə ə	Ь ь	И ı	Ы ы	Ы ы	ўзига хос вариант
36	Э э	Э э	Э э	Е е (э)	Е е (Э э)	кирилл алифбосидаги каби

Кирилл алифбосига ўтиш (1938—1940)

1939-йилда СССР миллий ёзувларини тўлиқ кирилллаштириш жараёни бошланди. Э’лон қилинишича, лотин алифбосининг кирилл алифбосига ўзгартирилиши "меҳнаткашларнинг илтимоси асосида" амалга оширилган.

Кирилллаштиришнинг бир нечта лойиҳалари таклиф этилди, бироқ Илминскийнинг "диний ўтмиши билан юки оғир" лойиҳаси улар орасида тилга олинмади.

1938-йилда профессор М. Фазлуллин татар тили учун қўшимча белгиларсиз мослаштирилган рус алифбосини таклиф этди. Махсус татар товушларини Ъ ва Ь ҳарфлари қўшилган рус ҳарфларидан ташкил топган диграфлар билан ифодалаш таклиф қилинди.

1939-йилда Горбангалиев ва Рамазанов кирилл алифбосининг қўшимча ҳарфларидан фойдаланган ҳолда ўз лойиҳаларини таклиф этишди. Ө, Ә, Ү, Һ ҳарфлари яналифдан мерос қолган бўлса, Җ ва Ң ҳарфлари Щ ва Ц ҳарфларига ўхшатиб ихтиро қилинган. Ƣ ва Қ ҳарфларига ўхшаш қилиб Гъ ва Къ диграфларини ишлатиш мўлжалланган эди. Ушбу лойиҳага кўра, ƣəдəт ("русча: обычай") сўзи гъәдәт, қар ("русча: снег") сўзи эса к’ар шаклида ёзилган. Рамазанов лойиҳасида W (яналифда - В) бўғин бошида В ва бўғин охирида У, Ү билан ифодаланган, масалан: вақ — вакъ; тав — тау; дəв — дәү. 1939-йил 5-майда ушбу лойиҳа Татаристон АССР Олий Кенгаши томонидан расман тасдиқланган. Ҳайратланарли томони шундаки, "татар жамияти лойиҳага қаршилик билдирган" ва 1940-йил июл ойида бўлиб ўтган анжуманда кирилл алифбосига асосланган ёзув тизими яна бир бор ислоҳ қилинган. 1941-йил 10-январда бу янги лойиҳа тасдиқланган. Янги талқинга кўра, ƣəдəт сўзи "гадәт" тарзида, қар эса "кар" шаклида ёзила бошланган.

Бошқирд тилига мос келадиган товуш йўқлиги сабабли Җ ҳарфи керак эмас эди; Ҡ ва Ғ лар Қ ва Ƣ нинг аналоглари сифатида, Đ ва Ѣнинг ўхшашлари сифатида эса Ҙ ва Ҫ ҳарфлари ихтиро қилинган. Шундай қилиб, бошқирд тилида ƣəđəт сўзи ғәҙәт тарзида, қар сўзи эса ҡар шаклида ёзила бошланди. Умуман олганда, бошқирд тили учун кирилл алифбоси лойиҳасини татар тилига нисбатан ҳақиқий товушли тил фонетикасини ифодалаш жиҳатидан муваффақиятлироқ деб ҳисоблаш мумкин: масалан, сəƣəт сўзи замонавий имлода татарча: сәгать, бошқирдча: сәғәт тарзида ёзилади. Кўриниб турибдики, бошқирд ёзувида қатор уйғунлиги тўлиқ сақланиб қолган, юмшоқ ва қаттиқ белгилар эса фақат рус тилидан ўзлаштирилган сўзлардагина қўлланилади.

Татар тили учун кирилл алифбоси (1940-йил)

№	Белги	Фазлуллин лойиҳаси	Илминский алифбоси	Яналиф	1990-йиллар лойиҳаси лотин алифбоси асосида	Изоҳлар
1	А а	А а	А а	А а	А а
2	Б б	Б б	Б б	Б ʙ	Б б
3	В в	В в	В в	В в	W w, В в	русча сўзларда [в] татарча сўзларда [w]
4	Г г	Г г	Г г	Г г, Ƣ ƣ	Г г, Ğ ğ
5	Д д	Д д	Д д	Д д	Д д
6	Е э	Е е	Е е	Э э, Же, Жь	Э э, е, йı
7	Ё ё	Е е		Жо	Ё	фақат русча ўзлашмаларда
8	Ж ж	Ж ж	Ж ж	Ƶ ƶ	Ж ж
9	З з	З з	З з	З з	З з
10	И и	И и	И и	И и	İ и
11	Й й	Й й	Й й	Ж ж	Й й
12	К к	К к	К к	К к, Қ қ	К к, Қ қ
13	Л л	Л л	Л л	Л л	Л л
14	М м	М м	М м	М м	М м
15	Н н	Н н	Н н	Н н	Н н
16	О о	О о	О о	О о	О о
17	П п	П п	П п	П п	П п
18	Р р	Р р	Р р	Р р	Р р
19	С с	С с	С с	С с	С с
20	Т т	Т т	Т т	Т т	Т т
21	У у	У у	У у	У у	У у
22	Ф ф	Ф ф	Ф ф	Ф ф	Ф ф
23	Х х	Х х	Х х	Х х	Х х
24	Ц с	Ц ц	Ц ц	Ц	Ц	фақат русча ўзлашмаларда
25	Ч ч	Ч ч	Ч ч	C c	Ç ç
26	Ш ш	Ш ш	Ш ш	Ş ş	Ş ş
27	Щ щ	Щ щ	Щ щ	Şc	Şç	фақат русча ўзлашмаларда
28	Ъ ъ	Ъ ъ	Ъ ъ
29	И и	Ы ы	Ы ы		И ı
30		Ь ь	Ь ь
31	Э э	Э э	Э э	Э э	Э э
32	Ю ю	Ю ю	Ю ю	Жу/Жй	Ю/Йü
33	Я я	Я я	Я я	Жа/Жə	Я/Йä
34	Ә ә	Аъ аъ	Ӓ ӓ (Я я)	Ә ә	Ä ä
35	Ө ө	Оъ оъ	Ӧ ӧ	Ө ө	Ö ö
36	Ү ү	Уъ уъ	Ӱ ӱ (Ю ю)	У й	Ü ü
37	Җ җ	Жъ жъ	Ж ж	Ç ç	C c
38	Ң ң	Нъ нъ	Ҥ ҥ	Ꞑ ꞑ	Ñ ñ
39	Һ һ	Хъ хъ	Х х	Ҳ ҳ	Ҳ ҳ

1955, 1958, 1959 ва 1989-йилларда татар кирилл алифбосини ислоҳ қилиш бўйича муваффақияциз уринишлар бўлди, хусусан: татар тилини пронунеллацияга яқинлаштириш учун [қ], [ ɣ ] (ğ) ва [w] товушларини ифодалаш учун Қ, Ғ ва Ў ҳарфларини қўшиш таклиф қилинди. Ў ўрнига В дан фойдаланиш ҳам таклиф қилинди.

А Ә Б В [Ў] Г [Ғ] Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К [Қ] Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

Квадрат қавс ичидаги ҳарфларни 1989-йилда қўшиш таклиф қилинган. 1997-йил январ ойида Татар парламенти кирилл алифбосининг янги версиясини тасдиқлаган.

А Ә Б В Г Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

Татар тили учун яналифни жонлантиришга уринишлар (1990-йиллар боши)

Кирилл алифбосидаги ҳарфига ўхшаш кўринишдаги ҳарф ҳозирги кунда Юникодда мавжуд эмас. У баъзи татар шрифтларида қўлланилади.

Униcоде 6.0 версиясига киритилган пастки чиқиқ элементли Н ҳарфи (У+А790 ва У+А791 позициялари). Баъзи татар шрифтларида бу белги Ñ ўрнида ишлатилади.

1990-йилларда Татаристонда татар фонетикасини тўлиқроқ акс эттириш учун В ҳарфини қўшиб Яналифни жонлантиришга уринишлар бўлган. Бироқ уринишлар қатор техник носозликлар, хусусан, босмахоналарда зарур шрифтлар йўқлиги ва „Яналиф“нинг фойдаланишдан олиб ташланиши туфайли муваффақияцизликка учради. 2000-йилда Татаристонда замонавий турк алифбосига яқинроқ бўлган лотин алифбосининг янги версияси қабул қилинди, аммо 2002 йилда Россия Федерацияси Конституциявий судининг қарори билан расмий фойдаланиш тақиқланди.

Хотира

Янги алифбо шарафига бошқирдлар ва татарлар қишлоқлар ва кўчаларни номладилар.

Яна қаранг

• Бирлашган шимолий алифбо