Les Invalides

Бу мақола автомат таржима қилинган ёки машина таржимаси тайинли ўзгартиришсиз чоп этилгани эътироф этилмоқда. Таржимани текшириб чиқиш ҳамда мақоладаги мазмуний ва услубий хатоларини тузатиш керак. Сиз мақолани тузатишга кўмаклашишингиз мумкин. (Шунингдек, таржима бўйича тавсиялар билан танишиб чиқишингиз мумкин.) ДИҚҚАТ! БУ ОГОҲЛАНТИРИСҲНИ ЎЗБОСҲИМCҲАЛИК БИЛАН ОЛИБ ТАСҲЛАМАНГ! Мақоланинг оригинали кўрсатилинмаган. |
Лес Инвалидес [1](франсузча: Ҳôтел дес Инвалидес) - Париждаги архитектура ёдгорлиги, унинг қурилиши Лудовик ХИВнинг 1670-йил 24-февралдаги буйруғи билан хизмат кўрсатган армия фахрийларини (уруш ногиронлари) кўриш уйи сифатида бошланган. Бу Европадаги илк ногиронлар уйларидан бири бўлган[2]. Бугунги кунда у ҳали ҳам ногиронларни қабул қилади, шунингдек, бир нечта музейлар ва ҳарбий некропол жойлашган.
Қурилишидан аввал
Урушда ўзини қўллаб-қувватлаш қобилиятини йўқотган аскарларга ёрдам бериш истаги Франсияда буюк Карл даврида намоён бўлди, у монастирларга ногиронларни хизмат сифатида қабул қилиш мажбуриятини юклади; кейин улар кичик истеҳкомлар гарнизонларига тайинлана бошладилар. 1254-йилда Лудовик ИХ салиб юришида сараcенс томонидан кўр бўлган 300 рицар учун „Қуинзе-Вингц“ ни ташкил этди. Генрих ИИИ ногиронлардан кавалерия орденини ташкил этди, унинг аъзолари монастирларда жойлашган эди. Генри ИВ 1604-йилда „христиан хайрия“ касалхонасига ҳарбий ногиронларни жойлаштирди ва Лудовик ХИИИ (1632) Бисетр қал’асида урушда жабрланганлар ва тирикчиликдан маҳрум бўлган офицерлар ва аскарлар учун бошпана топишни буюрди[2].
Тарихи
1670-йилда Франсия қироли Людовик ХИВ ногирон ва кекса аскарлар учун садақахона қуришга қарор қилди . Парижнинг Гренелле чеккасидаги ишни бошқариш суд меъмори Либерал Бруанга топширилди, у бешта ҳовлини лойиҳалаштирди, улардан марказдаги энг каттаси қиролликдир. Иш 1671-йил мартидан 1677-йил февралигача амалга оширилди, бу жуда тез ва биринчи пенсионерлар 1674-йил октябр ойида кўчиб келишти. Дастлаб ногиронлар уйи 6000 нафар фахрийни жойлаштириши керак эди, аммо қайта қуришдан сўнг уларнинг сони 4000 та гача камайтирилди.

Дастлаб Бруан томонидан ишлаб чиқилган черков, эҳтимол, монархга ёқмаган ва унинг қурилиши 1676-йил март ойидан бошлаб Жулес Ҳардоуин-Мансартга ишониб топширилган, у ҳам кириш павилёнлари ва касалхона биноларида ишлаган. Соборнинг қурилиши деярли ўттиз йил давом этди ва 1706-йил 28-августда, Людовик ХИВ га калитлар топширилган куни якунланди. Бино аслида икки қаватли, аммо меъморий жиҳатдан у бир бутунни ташкил қилади: нефда аскарлар черкови жойлашган, гумбазли қисми эса гумбазли черковга айланди. 1873-йилда бино ниҳоят катта шиша қисм билан иккига бўлинган.
1710-йилда ногиронлар уйида 1500 нафар аҳоли истиқомат қилар эди ва 18-асрнинг охирида у миниатюрали шаҳарга айланди, унда ҳаёт черков қоидалари ва ҳарбий қоидаларга қатъий бўйсуниб ўтди-унда 4000 га яқин фахрийлар яшаган, улар офицерлар қўмондонлиги остида компанияларга тузилган ва поябзал ва гобелен устахоналарида, шунингдек, гравюраларни бўяш устахонасида ишлаган.
1804-йил 15-июлда ногиронлар черковида ажойиб расмий маросимда Наполеон И офицерларга Фахрий легионнинг биринчи орденларини топширган. Черков собор даражасига кўтарилган ва армиянинг католик эпископи (éвêқуэ cатҳолиқуэ аух Армéэс) ўтирадиган жойга айланган.
Аста-секин, ногиронлар уйи музей сифатида аҳамият касб этди: 1777-йилда Луврдан релеф режалари тўплами (шаҳарлар ва қал’алар) кўчирилди, 1896-йилда бу ерда Артиллерия музейи ташкил этилди; Армия тарихи 1905-йилда охирги иккитаси Армия музейига бирлаштирилди.
1916-йилда уйнинг бош ҳамшираси Сюзанна Ленард Франсия миллий хотираси рамзи — " Франсиянинг жўхори гули " ни ўйлаб топди.
1942-йилда Франсия қаршилик ҳаракати аъзолари бинога яширинган.
Бугунги кунда Лес Инвалидесда 100 га яқин нафақадаги ва ногирон франсуз қўшинлари яшайди. Уларга ғамхўрлик қилувчи маъмурият „Миллий ногиронлар институти“ (л’Институт натионал дес инвалидес) деб аталади.
Архитектураси

Сена ва Александр ИИИ мости қирғоғидан Эспланаде дес Инвалидесга олиб боради — 500 × 250 м катта майдон, 18-аср бошида Роберт де Кот томонидан яратилган, кенг майсазорлар ва қатор дарахтлар билан. Эспланада туфайли ногиронлар уйининг узун (196 м) фасадининг кўриниши очилади. Унинг олдида армия музейи коллекциясидан қадимий франсуз ва қўлга олинган тўплар қатори жойлашган. Портал Людовик ХИВнинг от устидаги барелефи билан безатилган. Марказий ҳовли бешта ҳовлидан иборат. Асосий киришнинг рўпарасида авлиё Людовик собори (cатҳéдрале Саинт-Лоуис-дес-Инвалидес) жойлашган бўлиб, у классицизм ва барокко элементларини бирлаштирган Людовик ХИВ давридаги „катта услуб“ архитектурасининг намунасидир.

Ногиронлар уйининг черкови (кейинчалик собори) архитектура тарихида алоҳида ўрин олади. Унинг таркиби Ж.Ҳардоуин-Мансарт томонидан ихтиро қилинган „франсуз схемаси“ деб аталадиган мисолдир: хоч режаси, устунли портиклар, „Рим гумбази“ бўлган барабан, лантерна (енгил фонар) ва битта вертикалда шпил ўқи. Бундай схема кўплаб элементларни бирлаштиради, аммо классик архитектурада ўзига хос прототипларга эга эмас. Портиклар ва гумбазлар Греция ва Италияни эслатади, аммо шпил ва чироқ бу композицияни Шимолий Европанинг меъморий анъаналарига жойлаштиради. Вақт ўтиши билан Ҳардуин-Мансартнинг „франсуз схемаси“ неоклассик меъморчилик учун намуна бўлди, масалан, Ж.-Ж. Суффло томонидан Санкт-Женевев (Пантеон) черковлари.
Соборнинг жабҳаси симметрик бўлиб, квадрат ва доирани бирлаштиради. Фасаднинг Марказий қисми олдинга чиқиб, биринчи қаватдаги дорик устунлари ва иккинчи қаватдаги Коринф устунлари, шунингдек портик-педимент ва Кусту ва Куазевонинг Авлиё Лудовик ИХ ва Буюк Карл ҳайкаллари билан таъкидланган. Икки томонлама буюртма колонадаси биринчи қаватдаги жуфт устунлар ва иккинчи қаватдаги катта деразалар билан ўралган баланд барабан билан тугайди, у ердан консоллар томонидан қўллаб-қувватланадиган диаметри 27 метр бўлган гумбаз жойлашган бўлиб, унда уруш совринлари декори мавжуд. Гумбаз барабанида икки қаторли деразалар мавжуд ва бутун структура гумбазли чироқ билан тожланган. Соборнинг баландлиги 107 метр. Қуёшда порлаб турган гумбаз кубоклари ва ногиронлар уйи черковининг шпили Париж панорамасининг баланд жойларидан биридир.
Амалдаги гумбаз дизайни гумбаз расмини ёритиш муаммосини келтириб чиқаради, уни ҳал қилиш учун Жулес Ҳардоуин-Мансарт бир-бирининг ичига жойлаштирилган иккита гумбаздан иборат тузилмани ишлатган. Ички гумбаз деразаларнинг пастки қатори билан ёритилган ва унинг марказида ташқи гумбазнинг марказий қисми кўринадиган тешик мавжуд бўлиб, унинг устига иккинчи қаторнинг деразаларидан ичкаридан кўринмайдиган ёруғлик тушади.
Андре Мауроис, унинг фикрича, Инвалидлар „франсуз санъатининг моҳиятини“ ифодалайди, деб ёзган эди: „Унинг узун жабҳаси Луврнинг устунлари каби ажойибдир. Сирли чекинаётган гумбаз, ундаги яшил рангли бронза ва олтиннинг уйғунлиги, уни безаб турган совринларнинг жозибаси — буларнинг барчаси ўзаро уйғунлашиб, бинога ҳам ўзига хослик, ҳам классик мукаммаллик бахш этади“ .
1989-йилда гумбаз қайта зарҳал қилинди, унга 12 килограмм олтин кетди. Рассом Чарлз де ла Фозонинг гумбазли фрескаси ҳам яқинда қайта тикланди.
Ҳарбийлар пантеони
Инвалидларда турли даврлардаги машҳур франсуз аскарлари дафн этилган:
Монархия ва инқилобий даврлар
- Руже де Лисле, Клод Жозеф (1760-1836) — Ла Марсеиллаисе муаллифи
- Вобаннинг юраги, Себастиэн Ле Претре де (1633-1707) — таниқли ҳарбий муҳандис ва Франсия маршали
- Эммануэл Гроучининг юраги (1766-1847) — Франсия ҳарбий раҳбари, маркиз, Империя графи, Империя маршали, Чассеурс генерал-полковниги, Франсия тенгдоши
Биринчи империя арбоблари
- Наполеон И Бонапарт (1769-1821)
- Жозеф Бонапарт (1768-1844)
- Жером Бонапарт (1784-1860)
- Наполеон ИИ Бонапарт (1811-1832)
Икки жаҳон урушининг ҳарбий раҳбарлари
- Фоч, Фердинанд (1851-1929) — Франсия маршали
Бошқа франсуз ҳарбийлари
- Берруе Жан-Франсуа (1737—1804) — франсуз дивизион генерали.
- Гудин де ла Саблонниэре, Cесар Чарлес Этиэнне (1768-1812)-франсуз ҳарбий арбоб, дивизион генерал, граф.
- Бессер, Жан-Батист (17681813) империя маршали, Наполеон отлиқ гвардияси қўмондони, Истрия дюки.
- Дуроc, Герард Чристопҳе Мичел (1772—1813) — франсуз ҳарбий ва давлат арбоби, дипломат, дивизион генерал, дюк.
- Серуриэр, Жеан Матҳиэу Пҳилиберт (1742—1819) — франсуз ҳарбий бошлиғи, Франсиянинг фахрий маршали, граф.
- Ларрей, Доминик Жан (1766—1842) —франсуз ҳарбий жарроҳи, империя Барони, ҳарбий дала жарроҳлигининг таниқли инноватори.
- Арриги де Cасанова, Дуке оф Падуа, Жеан-Тҳомас (1778— 1853) — франсуз армияси генерали, сенатор, Франсия тенгдоши.
- Арманд Жаcқуэс Ачилле Лерой де Саинт-Арнауд (1798—1854) —Франсия маршали.
- Пҳилиппе Антоине д’Орнано (1784—1863) — Наполеон армиясининг франсуз генерали, Франсия маршали.
- Пелиссиэр, Эмабле Жеан-Жаcқуэс (1794—1864) — франсуз ҳарбий бошлиғи, Франсия маршали, Малаховский герсоги.
- Ҳамелин, Фердинанд Алпҳонсе (1796—1864) — Франсия адмирали, Франсия денгиз вазири.
- Рейнауд де Саинт-Жеан д’Ангели, Аугусте Мичел Этиэнне (1794—1870) —граф, Франсия маршали.
- Мари-Эдм-Патрис-Морис де Мак-Маóн, герсог де Мажанта (1808—1893) — франсуз ҳарбий бошлиғи ва сиёсий арбоб, граф, Франсия маршали, сенатор.
- Cанроберт, Франcоис Cертин де (1809—1895) — Франсия маршали, сенатор.
- Монури, Мичел Жосепҳ (1847—1923) — Франсия маршали, Парижнинг ҳарбий губернатори.
- Нивелле, Роберт Георгес (1856—1924) — франсуз дивизион генерали, биринчи жаҳон уруши пайтида франсуз армиясининг бош қўмондони.
- Саррай, Мауриcе (1856—1929) — франсуз ҳарбий арбоби, дивизион генерал.
- Гаучер, Доминиқуэ-Мариэ (1853—1931) — Франсия Адмирали
- Лиоте, Лоуис Ҳуберт Гонзалве (1854—1934) — Франсия ҳарбий бошлиғи, Франсия маршали, Франсия мудофаа вазири.
- Ҳепрат, Паул Эмиле Амабле (1856—1939) — франсуз вице-адмирали, биринчи жаҳон уруши Дарданел операцияси иштирокчиси.
- Леcлерc де Отлок, Пҳилиппе Франcоис Мариэ (1902—1947) — иккинчи жаҳон урушидаги франсуз генерали, Франсия маршали.
- Cатроух, Георгес Алберт Жулиэн (1877—1969) — франсуз ҳарбий ва давлат арбоби, дипломат, армия генерали, фахрий Легион орденининг Буюк канслери.
Наполеон қабри

Шокша қип-қизил кварцитдан [3] ясалган саркофаг, янглиш равишда қизил порфир ёки мармар деб аталади, император Наполеоннинг қолдиқлари соборда жойлашган. У таёғи, император тожи ва шарни ушлаб турган иккита бронза фигура томонидан қўриқланади. Қабр Наполеоннинг ғалабаларига бағишланган Жан-Жак Прадиэрнинг 12 ҳайкали билан ўралган.
Ногиронлар музейлари

- Релефлар ва релефлар музейи 1777-йилда Туилериэс саройидан кўчиб ўтган ногиронлар уйида жойлашган. 1668-йилда Людовик ХИВ даврида ҳарбий ишлар вазири томонидан бошланган тўплам 30 йилдан кейин аллақачон 144 та моделни ўз ичига олган. Юзга яқини бугунги кунгача сақланиб қолган.
- Армия музейи (1905-йилда ташкил этилган) Артиллерия музейини (1872-йилдан бери мавжуд, унинг кўплаб экспонатлари ҳовлида намойиш этилади) ва Армия тарихи музейини (1896) бирлаштирган.
- Озодлик ордени музейи
- Замонавий тарих музейи
Манбалар
- ↑ „Рекомендации по русской передаче названий внутригородских объектов Франции“. 2016-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 19-май.
- ↑ 2,0 2,1 Дом инвалидов в Париже // Ҳарбий энсиклопедия / В. Ф. Новицкий … [ва б.]. — 1911—1915.
- ↑ „Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия“. 2021-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-январ.