Ziyosfera

Abu Mahmud Xoʻjandiy

Абу Маҳмуд Ҳамид ибн ал-Хизр ал-Хўжандий[1] (Абу Маҳмуд Хўжандий, ал-Хўжандий ёки Хўжандий номлари билан танилган, форс: ابومحمود خجندی, тах. 940 — 1000) Мовароуннаҳрлик астроном ва математик бўлган. У Хўжандда (ҳозирги Тожикистон ҳудуди) туғилган ва Х аср охирларида яшаган. Абу Маҳмуд Хўжандий обсерватория қурилишида ёрдам берган, бу обсерватория Рай шаҳри яқинида (Теҳрон яқинида), Эронда жойлашган эди.

Астрономия

Хўжандий Эроннинг Рай шаҳри яқинидаги обсерваторияда Бувайҳий амирлари ҳомийлигида ишлаган. У ерда у 994-йилда Ернинг ўқ қиялигини („эклиптика қиялиги“) жуда аниқликда ҳисоблаш мақсадида қурилган биринчи улкан деворли секстантни ясаганлиги маълум.

Абу Маҳмуд Хўжандий ўқ қиялигини 994-йилда 23°32’19" эканлигини аниқлаган. У олдинги астрономлар ўлчовлари юқорироқ қийматларни берганини (ҳиндлар: 24°; Птолемей 23° 51') қайд этган ва шундай қилиб ўқ қиялиги доимий эмас, балки (ҳозирда) камайиб бораётганини аниқлаган. Бироқ унинг ўқ қиялиги бўйича ўлчови тахминан 2 дақиқа кичик бўлган, эҳтимол, оғир асбоб кузатувлар давомида аста-секин чўкиб боргани сабабли шундай бўлган бўлиши мумкин[1][2].

Математика

Хўжандий Ферматнинг охирги теоремасининг н=3{\дисплайстйле н = 3} ҳолатидаги махсус кўринишини баён қилган, яъни х3+й3=з3{\дисплайстйле х^3+й^3=з^3} тенглама учун бутун ёки рационал сон ечимлар мавжуд эмас, деб айтган, аммо у келтирган исбот нотўғри бўлган[1][3][4]. Сферик синуслар қонуни ҳам Хўжандий томонидан кашф этилган бўлиши мумкин, бироқ уни биринчи бўлиб у кашф этганми ёки Абу Наср Мансур, Абулвафо ёки Носириддин Тусий биринчи бўлиб кашф этганми, аниқ эмас[5][6].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 О'Cоннор, Жоҳн Ж.; Роберцон, Эдмунд Ф., „Абу Маҳмуд Ҳамид ибн ал-Кҳидр Ал-Кҳужанди“, МаcТутор Ҳисторй оф Матҳематиcс арчиве (инглиз){{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  2. ↑ Ал-Кҳужандī, Абū Маḥмūд Ḥāмид Ибн Ал-Кҳиḍр, Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй, 2008
  3. ↑ Диcксон, Л. Э.. Ҳисторй оф тҳе Тҳеорй оф Нумберс, Диопҳантине Аналйсис. Неw Ёрк: Челсеа Публишинг, 1919 — 545-бет. 
  4. ↑ Крантз, Стевен Г.; Паркс, Ҳаролд Р.. А Матҳематиcал Одйссей: Жоурней фром тҳе Реал то тҳе Cомплех. Спрингер УС, 2014 — 316-бет. ДОИ:10.1007/978-1-4614-8939-9. ИСБН 9781461489399. 
  5. ↑ Алсо тҳе 'сине лаw' (оф геометрй анд тригонометрй, апплиcабле то спҳериcал тригонометрй) ис аттрибутед, амонг отҳерс, то кҳужанди. (Тҳе тҳреэ отҳерс аре Абул Wафа Бозжани, Насируддин Туси анд Абу Наср Мансур). Разви, Сед Аббас Ҳасан (1991) А ҳисторй оф сcиэнcе, течнологй, анд cултуре ин Cентрал Асиа, Волуме 1 Университй оф Пешаwар, Пешаwар, Пакистан, паге 358, ОCЛC 26317600
  6. ↑ Бижли суггесц тҳат тҳреэ матҳематиcианс аре ин cонтентион фор тҳе ҳонор, кҳужанди, Абдул-Wафа анд Мансур, леавинг оут Насируддин Туси. Бижли, Шаҳ Муҳаммад анд Делли, Идараҳ-и Адабийāт-и (2004) Эарлй Муслимс анд тҳеир cонтрибутион то сcиэнcе: нинтҳ то фоуртеэнтҳ cентурй Идараҳ-и Адабият-и Делли, Делҳи, Индиа, паге 44, ОCЛC 66527483 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Abu_Mahmud_Xo%CA%BBjandiy" dan olindi